четверг, 22 июня 2017 г.

Б. Г. Астроўскі. Савецкая Арктыка. Выбраныя разьдзелы. Койданава. "Кальвіна". 2017.





                                                                               VIII:
                                             КРАІНА АДВЕЧНАГА ЗАПУСЬЦЕНЬНЯ
                                                                    (Якуція і якуты).
    Велічыня тэрыторыі Якуціі. Утварэньне якуцкай камісіі Акадэміі Навук і абшырнасьць яе заданьняў. Цікавасьць да ведаў і здольнасьць якутаў да асьветы. Жыльлё якутаў. Іх вопратка. Харчаваньне якутаў. Жывёлагадоўля. Паляваньне якутаў. Прамысловыя магчымасьці Якуціі. Адсутнасьць мэдычнай дапамогі. Высокі працэнт захворваемасьці сярод якутаў. “Савецкі Клёндайк” — залатаносны Алдан — і яго будаўніцтва. Асаблівасьці кліматычнага рэжыму Якуціі і неабходнасьць яго вывучэньня. “Полюс холаду”. Дасьледаваньне Таймыра і вынікі экспэдыцыі А. Талмачова. Інтарэс Таймыра для этнографа. Экспэдыцыя Ю. Чырыхіна на Індыгірку. “Закансэрваваныя людзі”.
    Каб больш ясна і відавочна ўявіць сабе ўсю велічыню тэрыторыі, што займаецца Якуцкай вобласьцю, складзем плошчы Англіі, Германіі, Аўстрыі, Вэнгрыі, Гішпаніі, Грэцыі, Італіі, Швэцыі і Нарвэгіі. Узятыя разам краіны гэтыя ўсе ж не пакрыюць 3.827.613 кв. клм, што займаюцца Якуціяй.
    Гэтая далёкая і адсталая наша ўскраіна, закінутая і бедная, эканамічна ізаляваная ад Саюзу, якая служыла раней толькі месцам ссылкі і катаргі, робіць зараз вялікія намаганьні, каб узьняць свой дабрабыт, набыць асьвету і скарыстаць прыродныя багацьці краю для мэт індустрыялізацыі.
    У 1925 г. прадстаўнік Якуцкай рэспублікі М. Амосаў, па даручэньні свайго ўраду, зьвярнуўся ў Акадэмію навук з просьбай дапамагчы маладой аўтаномнай рэспубліцы ўзьняць дабрабыт народных мас Якуціі, таму што сваімі сродкамі тут не абысьціся з-за адсутнасьці навуковых сіл і колькі-небудзь адукаваных работнікаў.
    І вось, паводле пастановы Саўнаркому СССР, утвараецца якуцкая камісія Акадэміі навук, якая па шырыні і разнастайнасьці сваіх заданьняў і работ ня мае ў нас сабе роўных. Падрабязна распрацаваная праграма прадугледжвае як вывучэньне бытавых і эканамічных умоў жыцьця краю, так і работу чыста навуковага характару. Мэдыкі, прыродазнаўцы, вэтэрынары, аграномы, статыстыка-эканамісты, антраполягі і этнографы прыступілі, пачынаючы з першых жа экспэдыцый 1925 г., да ўсебаковага і дэталёвага вывучэньня Якуціі.
    Ніжэй мы азнаёмімся з найбольш цікавымі экспэдыцыямі, якія былі накіраваны ў апошнія гады ў найбольш далёкія арктычныя вобласьці Якуціі, а зараз паглядзім бліжэй на жыцьцё і быт якутаў, паглядзім, як і чым жыве Якуцкая рэспубліка. Нам прыдзецца для гэтага некалькі выйсьці за межы нашай тэмы і мець на ўвазе Якуцію ў яе цэлым, а ня толькі арктычную.
    Якуты, якіх налічваюць да 290 тыс. чалавек, зьяўляюцца самай шматлікай групай нацменшасьцяй Сыбіры; гутарка іх зьяўляецца як бы міжнароднай для насельніцтва ўсёй Усходняй Сыбіры. Мінулае якутаў было нялёгкім, гэты народ усякім чынам уціскалі, турылі і крыўдзілі. І ня гледзячы на ўсе гэтыя ліхія гадзіны, якуты здолелі адстаяць сваю нацыянальнасьць, здолелі ясна давесьці, што яны жыцьцяздольны і выносьлівы, што яны наўпрэкі ўсім бядотам свайго вельмі цяжкага жыцьця, жадаюць жыць, разьвівацца і ўздымаць свой дабрабыт, а ня выміраць, як некаторыя народы Поўначы. Ды яны і не выміраюць. Жыцьцёвая сіла, высокая дапасавальнасьць і прадпрыемнасьць якута зрабіліся нават пагаворкай. Тут гавораць: “Пасадзі якута на голую скалу — і на наступны год ты знойдзеш тут двор”.
    Многія географы і антраполягі, якія сустракаюцца з якутамі, аднагалосна сьведчаць, што якуты маюць усе задаткі для прагрэсу. Яны зусім чужыя тупой і ўпартай прыхільнасьці да старыны, яны лёгка асвойваюцца з рускай гутаркай, выказваюць здольнасьці да матэматыкі, рамёслаў і маляваньня, высока цэняць асьвету і вельмі цікавы да ведаў. Супрацоўнікі нашых экспэдыцый, якія штогод наведваюць адлеглыя раёны Якуціі, што знаёмілі якутаў з рознымі цыклямі ведаў, перадаюць пра высокую цікавасьць і ўвагу, з якімі якуты прыслухоўваюцца да слоў лектара апавядаючага ім аб аэрапляне, аб малочнай гаспадарцы, аб грыбох, карыстацца якімі яны ня ўмеюць, аб лесе, аб пабудове шляхоў зносін, аб жывёлагадоўлі, аб эвалюцыі жыльля і аб шмат чым іншым.
    А між тым, гэты разумны і ўспрыймальны народ, які цягнецца да культуры і які зьяўляецца ўзорам для ўсіх іншых народаў прыпалярнай Сыбіры, жыве ва ўмовах, якія годны хіба толькі для дзікуна Цэнтральнай Афрыкі, а не для грамадзяніна Савецкай рэспублікі.
    Вялікая працягласьць Якуцкай вобласьці, якая ўмяшчае ў сябе, як мы ўжо бачылі вышэй, плошчу цэлага раду эўрапейскіх дзяржаў, заселена так рэдка, што асобныя пасёлкі (па-якуцкі — насьлегі) — зьявішча тут досыць рэдкае. Жывучы больш паасобнымі сем’ямі, якуты часта разьдзелены адлегласьцямі да 60 клм. Але часам можна праехаць і да 100 клм, ня сустрэўшы жыльля. Жыльлё сваё якуты разьмяшчаюць звычайна каля берагоў вялікіх рэк або вазёр, якімі так багата Якуція. “Вазёр у нас столькі, — гавораць якуты, — колькі зорак у небе”. Вазёры гэтыя маюць тут нярэдка да 30-40 клм. у акружыне. Але часамі жыльлё якута мае для сябе ваду ў адлегласьці некалькіх кілямэтраў.
    З усяго жыльля, якое можна сабе ўявіць, звычайны тып якуцкага жыльля — юрта — найбольш простае. Са сьценамі з тонкіх жэрдак, якія выкладзены гноем і глінай, з землянай падлогай, жоўта-шэрыя, яны напамінаюць некалькі украінскія мазанкі. Замест вокнаў — дзірка з паўмэтра ў квадраце. Шкла ў большасьці выпадку няма, а калі есьць, дык гэта толькі адломкі шкла, ушытыя з дапамогаю конскага воласу, у бяроставую кару падобна да “мазанкі”. Узімку ж вокны цалкам лёдавыя і ня толькі ў гэтых маленькіх юртах, але нават і ў школах. Паасобныя кавалкі лёду ўперамежку з бітым шклом заключаюцца ў тую ж бяроставую кару, замяняючы на гэты час вокны.
    Мэблі ў якутаў няма ніякай, калі ня лічыць прыробленых да сьцен оранаў (нараў), таксама складзеных большай часткай з жэрдак і рэдка з дошчак. Тутэйшы стол — гэта кол з прыбітай наверсе дошкай. Драўляныя ложкі самай грубай работы ёсьць толькі ў нямногіх.
    Але асаблівай рэдкасьцю зьяўляецца тут ацяпленьне. Тутэйшы; ачаг — гэта вялізарны камін, складзены з тых жа жэрдак, але змазаных тоўстым пластом гліны або зямлі з кароўім гноем. Дымаход, які ня мае ніякіх заслонак, зараз жа ўносіць усё цяпло, так што ацяпленьне адбываецца, так сказаць, упустую, хоць вялікія паленьні даўжынёй да мэтра бесьперастанку падкладваюцца. Сьвеціць той жа ачаг.
    Вадаснабжэньне ўяўляе ня менш сумны малюнак. Ваду цягаюць на сабе з рэк і вазёр, якія знаходзяцца ад жыльля нярэдка на значнай адлегласьці. Калодежнай вады з прычыны вечнай мярзлоты грунту тут няма. Вада ж у вазёрах амаль заўсёды забалочаная, якая мае запах гнілі. Дрэнная якасьць вады яшчэ больш павялічваецца тым, што якуты звальваюць у вазёры гной і рознага роду адкіды. У выніку спажываньня такой вады тут паўсюдныя страўнікакішачныя захворваньні і амаль агульнае заражэньне глістамі.
    Як апранаюцца якуты? Летняя вопратка мужчын амаль нічым не адрозьніваецца ад вопраткі мужчын сярэдняй паласы Саюзу. Узімку ж верхнюю вопратку іх складае так званы камус. Гэта звычайны тып вопраткі жыхароў палярных краін, г. зн. вялікі цёплы мяшок з рукавамі хутрай наверх. На ногі апранаюцца сваёй работы чобаты з кароўяй або конскай скуры. Звычайны летні касьцюм жанчын — халат. Спадніц, кофт і кашуль яны ня носяць ніжнюю бялізну складае другі больш лёгкі халат і штаны. Узімку паверх звычайнага касьцюму апранаецца доха ці кажух. Дзеці звычайна ходзяць зусім без бялізны, малышы да 3-4 год ходзяць зусім голыя, і ў такім выглядзе выбягаюць узімку на мароз да 30°. Улетку якуцянкі галавы нічым ні пакрываюць, за выключэньнем толькі старых жанчын, якія павязваюць галаву хусткай; мужчыны летам носяць сваёй работы шляпы з воласу, узімку хутравыя шапкі.
    Харчовага рэжыму ў якутаў няма ніякага. Сытна ядуць яны толькі адзін раз у дзень, увечары, у працягу ж дня прымаюць яшчэ разы тры-чатыры ежу, якая складаецца з цэглавага чаю і перапечак. Малочных прадуктаў тут вельмі мала, малако ўжываецца больш для забельваньня чаю. Тварагу і сыроў ня робяць — ня ўмеюць. Мяса ня бачаць па тры чатыры месяцы.
    Гародная ж справа тут зусім не разьвіта і гародніны няма. З мясцовых скарбаў якуты карыстаюцца толькі брусьніцай і галубікай. Грыбоў жа, ня гледзячы на нязьлічоную колькасьць іх тут, не ядуць і ня зьбіраюць. Наогул жа харчуюцца большай часткай рыбай, якую ядуць часта і сырою. Тутэйшая рыба — асятрына, сьцерлядзь, шчупак, нельма і падобная да асятра таймень; з дробязі ж — карась, маладушка і чырвонагалоўка. Ікры якуты таксама не ядуць, але за тое ў некаторых вобласьцях (напр. у Мостахскім улусе), ядуць драўляную кару, праўдзівей валакністы падкоркавы пласт лісьцьвеніцы або хвойкі. З яе тут робяць кашу: нарэзаная на дробныя кавалкі кара кідаецца ў бочку, дзе і размачваецца, затым дадаюць мукі, усё гэта зьмешваюць, і з атрыманай масы атрымоўваюцца нешта накшталт кашы. З гэтай жа масы пякуць і перапечкі.
    Млыноў грамадзкага карыстаньня тут няма, і кожны карыстаецца ўласным млынам, г. зн. двума груба абчэсанымі каменямі або драўлянай ступай. Ды ня вельмі якутам і не даводзіцца асабліва бедаваць аб адсутнасьці ў іх мукамольнай справы, таму што земляробства тут разьвіта надзвычайна слаба. Так, напрыклад, Вілюйская акруга толькі ў апошнія гады ўпяршыню даведалася, што такое земляробства. А між тым, зямля добра тут родзіць, даючы часам сам 20, хоць раньнія маразы і зьнішчаюць часам увесь ураджай.
    Ня гледзячы на вельмі дрэннае становішча тутэйшай жывёлагадоўлі, яна ўсё ж зьяўляецца галоўным сродкам існаваньня мясцовага насельніцтва. Дрэннае харчаваньне тутэйшых кароў робіць іх вельмі маламалочнымі.
    Цікавы тутэйшыя коні. Як і каровы, яны нізкарослы, але надзвычай выносьлівы і моцны. Круглы год прадстаўленыя самім сабе яны ў большасьці выпадкаў ня маюць памяшканьня. У моцныя ж маразы, якія тут дасягаюць 50 і больш градусаў, яны ідуць у лес “адагравацца”. У рэзультаце такога суровага змаганьня за існаваньне шэрсьць тутэйшых коней зьдзіўляе сваёю гушчынёй і даўжынёй, — іншы такі конік напамінае скарэй мядзьведзя, чым каня.
    Аленегадоўляй займаецца ў Якуціі вялікая частка качавога і паўкачавога насельніцтва з паўднёвых раёнаў вобласьці і амаль усё насельніцтва паўночных яе акруг. Унівэрсальная карысьць аленя дастаткова вядома. У Якуціі ён таксама служыць і сродкам для перасоўваньня людзей і грузаў па неабдымных тундрах Якуцкага краю і прадуктам харчаваньня, і матэрыялам для прыгатаваньня вопраткі, абутку і іншых вырабаў. Аднак, аленя тут яшчэ не ацанілі, як вельмі карысную і вельмі выгодную жывёлу для прамысловага расплоду, але трэба думаць, што надзвычай удалы прыклад масавага расплоду аленяў у Алясцы будзе хутка скарыстаны і тут. Зьвералоўства распаўсюджана амаль ва ўсёй Якуціі. Гэта адна з важных крыніц мясцовага бюджэту. Б’юць, галоўным чынам, вавёрку, і дзякуючы драпежнаму яе зьнішчэньню, яна зьнікае. Б’юць таксама зайцоў, гарнастая і пясца. Лісіцу ловяць пасткамі. Мядзьведзі ж не зьяўляюцца колькі-небудзь прыбытковай крыніцай якута.
    Аружжа тут старое і яго нямнога; гэта па большай частцы крэмнёўкі. Вінтовак няма зусім. У апошні час “пачынаюць пранікаць бярданкі”. Сьвінец тут дарагі, а таму ў мэтах эканоміі многія паляўнічыя мецяць так папасьці ў жывёліну, каб куля не прайшла наскрозь і, вынутая з цела, была б прыгодна для новага стрэлу. Кожны якут мае свой нож, зроблены часьцей за ўсё са старога напільніка, і з гэтай каштоўнасьцю ён ніколі не расстаецца. Таксама не расстаецца ніколі якут і з тытуням. Наогул курэньне распаўсюджана тут у значных разьмерах. Кураць літаральна ўсе: падлеткі, жанчыны, старыя дзяды і бабкі, нават пяцігадовыя дзеці.
    Прамысловыя магчымасьці Якуціі застаюцца, вядома, яшчэ далёка нескарыстанымі. Аб прыблізных разьмерах тутэйшых промыслаў магчыма разважаць хоць бы па даных 1925 г. У гэтым годзе было вывезена з Якуціі зьвера на 2½ млн руб. Найбольш цэняцца тут, вядома, скуркі блакітнага пясца, цёмнага собаля і чорна-бурай лісіцы. Само сабой зразумела, што нямалая колькасьць хутравіны застаецца ў мясцовага насельніцтва, а таксама ўцякае тым ці іншым, але ва ўсякім выпадку, незаконным шляхам заграніцу і таму застаецца няўлічанай.
    Некаторае значэньне ў прамысловым жыцьці Якуціі мае таксама здабыча мамантавай косьці, якая то там то сям выкрываецца з размытых адкладаньняў.
    Адвечнае запусьценьне, у якім знаходзілася да гэтага часу халодная Якуція, відаць тут на кожным кроку.
    Раней за ўсё пакажам на адсутнасьць тут мэдычнай дапамогі, таму што адзін доктар на 20.000 кв клм., да і то ў большай частцы жывучы не ў якуцкім пасёлку, а ў горадзе Якуцку, ня ёсьць дапамога для народу, які больш чым за ўсё мае патрэбу ў дактары. Наколькі тут патрэбна актуальная дапамога мэдыка, ясна з выпадку з доктарам. О. Шрэйбэрам. Як толькі блізка даведаліся, што ў атрадзе ёсьць доктар, да рэчы кажучы, камандзіраваны сюды толькі як абсьледвацель гігіенічных умоў жыцьця насельніцтва, як цэлыя палкі хворых пачалі яго асаджваць з усіх бакоў. Нельга, вядома, было адмовіць жадаючым, а таму д-ру Шрэйбэру, не пакладаючы рук, давялося працаваць, прыносячы магчымую дапамогу.
    Захворваньне вачэй, кішэчніка, лёгкіх, праказа, воспа, малярыя і нэрвовыя хваробы зрабілі тут моцнае гняздо [* Паміж іншым цікава адзначыць, што цынга — гэты жудасны біч палярнай поўначы — тут зусім адсутнічае, што безумоўна трэба прыпісаць тутэйшаму клімату і вялікаму ўжываньню якутамі ягад.]. Эпідэміі адзёру і шкарлятыны спусташаюць часам цэлыя паселішчы. Дзесяць працэнтаў усяго насельніцтва — сьляпыя. Зусім нікчэмныя гігіенічныя ўмовы ў юрце, злучанай унутранымі дзьвярыма з кароўнікам, цяжкае смуроднае паветра з рэжучым вочы пахам аміяку, заўсёдны чад ад дыму — вось галоўная прычына захворваньня хваробай вачэй — трахомай, якая канчаецца часам стратай вачэй.
    Тут вельмі жудасная, якая ня мае сабе роўнай, сьмяротнасьць галоўным чынам — дзяцей. З тысяч, што тут нараджаюцца дзяцей — 50 прац. паміраюць у грудным узросьце. 25 прац. паміраюць не дасягнуўшы і аднаго году, у большасьці ад хваробы страўніка. Надзвычай частыя роды, — дваццаць дзетараджэньняў у якуткі ў 35-40 год тут ня рэдкасьць, — да апошняй ступені зношваюць яе арганізм. Высокая сьмяротнасьць якуцкай жанчыны ставіць трывожнае пытаньне: ці ня вымірае мясцовае насельніцтва? Пасьля ўсяго сказанага, трэба думаць кожнаму зразумела зараз, чаму наш урад аддае зараз столькі ўвагі і сродкаў далёкай, неаглядна вялікай Якуціі, і як сваячасна і патрэбна тут сапраўдная, тэрміновая дапамога нашых навукова-асьветных сіл.
    З адкрыцьцём у 1924 г. на Алдане залатых пяскоў, “Савецкаму Клёндайку” па ўсіх даных у бліжэйшым будучым трэба адыграць буйную ролю ў эканоміцы ня толькі Якуціі, але і ўсяго Саюзу. Сыстэматычных разьведак на золата тут ніколі не рабілася і ўсе пяскі адкрыты выпадкова. Тэхніка здабычы таксама прымушае жадаць шмат чаго, — золата ўсюды здабываецца вельмі простымі, прымітыўнымі спосабамі. Не зьяўляецца выключэньнем у гэтых адносінах і Алдан, але ўсё ж арганізаваная тут здабыча золата дае ўжо зараз да 800 кг золата ў год. Няма сумненьня, што Алдан будзе потым тым цэнтрам, адкуль пацякуць усе культурныя пачынаньні Якуціі і стане разьвівацца індустрыялізацыя Якуцкага краю.
    Раён Алданскага краю, — дзе яшчэ так нядаўна нага чалавека ведала толькі нямногія зробленыя дарожкі, дзе глухая першабытная, непраходная тайга была толькі ўкрыцьцём для дзікага зьвера, лясной і балотнай птушкі, — зараз ахоплены будоўляй. Тут скарыстоўваюцца ў прамысловых мэтах лясныя багацьці, культывіруецца сельская гаспадарка і, — што надзвычай важна для дзікай, бездарожнай Якуціі, незнаёмай з калёсным транспортам, — будуюцца на сотні кілямэтраў шашэйныя дарогі. Адна з іх працягам каля 1200 клм, павінна зьвязаць край з Усурыйскай чыгункай. Тут зьяўляюцца ўжо пасёлкі, будуюцца каапэратывы, школы, пошта. тэлеграф, а недалёка ад Алдану расьце новы горад Тамот. Само сабой зразумела, што тэмп тутэйшай будоўлі са сканчэньнем пабудовы галоўных дарожных магістралей зробіцца яшчэ больш інтэнсіўным, таму што дастаўка сюды будаўнічага матэрыялу і прадметаў прамысловага абсталяваньня будзе значна палегчанай.
    Вышэй мы ўжо некалькі разоў успаміналі, што аднэй з задач сучаснай мэтэаралёгіі зьяўляецца высьвятленьне асаблівасьцей арктычнага клімату, які аказвае калёсальны ўплыў на вобласьці, што ляжаць ніжэй. Вывучэньне з гэтага боку Якуцкага кліматычнага рэжыму набывае вялікі інтарэс ня толькі навуковы, але і практычны. Па словах праф. В. Візэ, “Вельмі недастаткова асьвятлёнасьць мэтэаралёгічнымі станцыямі ўсёй Усходняй Сыбіры і паўночнай часткі Ціхага акіяну і поўная неасьвятлёнасьць вобласьці, дзе разьмешчаны палярны цэнтар дзеяньня, да гэтага часу зьяўляецца перашкодай для ўстанаўленьня хоць бы ў самых агульных, грубых рысах нармальных сынаптычных працэсаў, якія вызначаюць у Якуцкай рэспубліцы надвор’е. Каротка кажучы, клімату гэтай вялізарнай, месцамі яшчэ нечапанай краіны, мы амаль ня ведаем, між тым яго асаблівасьці могуць даць нам шмат новага і нечаканага для складаньня сабе ўяўленьня аб рабоце ўсёй зямной атмасфэры ў цэлым.
    Якуцкая рэспубліка знаходзіцца пад уплывам трох магутных кліматычных фактараў, ці трох цэнтраў дзеяньня атмасфэры: сыбірскага, паўночна-ціхаакіянскага і палярнага. У раёне ж Верхаянску мы маем, як вядома, полюс холаду, або як гаварылі даўней, “сядалішча холаду”. Тут самае халоднае месца на зямной кулі, таму што ўзімку тэмпэратура часта апускаецца ніжэй 60°, у выключных жа выпадках і да 67°. Усё стыне тады ў паветры. Асаблівым гукам рыпіць пад нагамі сьнег, лёд набывае цьвёрдасьць каменя, замёрзлае лісьце са звонам разьлятаецца ад нязначнага дотыку, ствалы ж дрэў набываюць такую пругкасьць, што малаток, ударыўшыся аб ствол, адскоквае назад, а сякера выбівае іскру. Пры гэтым поўная жудасная цішыня. Здаецца ўвесь сьвет вымер. Гук, хоць бы самы маленькі, нясецца на вялікую адлегласьць. Дарэмна будзе шукаць вока адзнакі хоць якога-небудзь жыцьця. Яго тут няма. Усё ацапянела і сьціхла пад ледзяняшчым струменем якуцкай сьцюжы.
    Гэтая цікавая анамалія тлумачыцца раней за ўсё характарам павярхоўнасьці самой Якуціі. Краіна зьяўляецца ўвогуле больш менш гарыстай мясцовасьцю, якая паступова зьніжаецца ў бок Ледавітага акіяну, дзе і пераходзіць у тундравыя раўніны, між якімі там і тут праходзяць водападзельныя хрыбты і іх разгалінаваньні часам значнай вышыні. Такім чынам, з поўначы адкрыты доступ у краіну халодным палярным вятрам. З поўдню ж і ўсходу пласкаўзвышша, абмежаваная Становым хрыбтом з яго адгор’ямі не дапускае пранікнуць у краіну цёплым вятрам з Ціхага акіяну. Пры такіх кліматычных умовах грунт, у які дзейнасьць сонечных летніх праменьняў не пранікае больш чым на паўмэтра, вечна мёрзлы; сьвідраваньне выкрыла тут месцамі вечную мярзлоту да глыбіні 200 м.
    Такая Якуція, вялізарная, маладасьледваная, а часам і прама загадкавая краіна немаверных прамысловых і гаспадарчых магчымасьцей. Кожная новая навукова-дасьледчая экспэдыцыя, сюды асабліва калі яна накіроўваецца ў нетры арктычных ускраін, поўна інтарэсу і значэньня. Месца на жаль, не дазваляе нам азнаёміцца хоць бы каротка з усімі экспэдыцыямі, якія накіроўваюцца сюды з часу існаваньня якуцкай камісіі Акадэміі навук. Спынімся толькі на двух з іх, зробленых у апошнія гады і найбольш цікавых. Мы маем на ўвазе экспэдыцыю А. І. Талмачова на Таймыр і Чырыхіна Ю. Д. на Індыгірку, з якой сьмелы дасьледнік яшчэ не зьвярнуўся.
    Экспэдыцыя А. Талмачова, якая ўнесла буйны ўклад у геаграфію Якуціі, мае безумоўна і больш шырокае значэньне. Сапраўды, Таймырскі паўвостраў — гэта вялізарная вобласьць амаль зусім не дасьледаванай зямлі — становіць сабою крайні паўночны выступ азіяцкага кантынэнту, найбольш паўночную частку якога складае вядомы мыс Чэлюскін. Адначасова Таймыр зьяўляецца і крайняй паўночна-ўсходняй мяжой кантынэтнай часткі Саюзу.
    З разьвіцьцём лётніцтва, паўночна-ўсходні мыс Таймыра можа зьявіцца вельмі выгодным месцам для астаноўкі дырыжабляй і базай для складаў гаручага, правіянту і інш. Пабудаваньне такой базы, вядома, магчыма і на адным з паўночных астравоў, але правільнае забесьпячэньне яе ўсім неабходным — справа далёка ненадзейная і рызыкоўная з прычыны лёду, які акружае большую частку году гэтыя астравы.
    Паглядзім жа што прароблена экспэдыцыяй А. Талмачова на Таймыры. Неабходна папярэдня адзначыць, што з часу аднаго з найбольш вядомых і ўсебаковых рускіх натуралістаў, акадэміка Мідэндорфа, які наведаў заходнюю частку Таймыра ў 1843 г., тут ніхто ня быў у працягу 85 год. Усё, што ляжала на ўсход ад шляху Мідэндорфа, інакш кажучы, уся ўсходняя палова Таймырскага паўвостраву, заставалася на карце ў літаральным сэнсе белай плямай, а калі што і азначалася там, ня інакш як па зусім ненадзейных і, як зараз высьветлілася, няправільных даных. Талмачоў не жадаючы паўтарыць шлях Мідэндорфа, з першых жа крокаў на Таймыры пачаў адхіляцца на ўсход ад маршруту свайго папярэдніка. Гэты ўдачна выкананы маршрут дазволіў Талмачову падрабязна вывучыць геаграфію цэнтральных частак Таймыра. Вялікай нечаканасьцю для экспэдыцыі было выкрыцьцё тут горнага масіву Макенэры (самаедзкая назва) ў паўднёвай частцы ад Таймырскага возера. Апроч гэтага, экспэдыцыяй выкрыта яшчэ два новых, зусім невядомых да таго часу масівы на ўсход ад возера і, урэшце, адкрыты чацьверты па ліку вялікі хрыбет, які працягнуўся на 200-250 клм у паўночна-ўсходнім кірунку. Вядомае ж Таймырскае возера аказалася прыблізна ў 3½ разы буйней, чым думалі да гэтага часу. Гэта значыць, што ў Азіі пасьля Байкала, Балхаша і Аральскага мора (па сутнасьці таксама возера). Таймырскае возера зьяўляецца самым буйным і, значыцца, займае чацьвёртае месца, што і дазваляе аднесьці яго да ліку сусьветных вазёр. У выніку работ нашай экспэдыцыі, добрая палова белай плямы, што красавалася на картах Таймырскага паўвостраву, аказваецца зараз зафарбаванай. Экспэдыцыі прывезла ў Ленінград вялікі батанічны матэрыял. Тутэйшая флёра, аказалася больш багатай, чым дзе-небудзь у іншым месцы пад адпавядаючай паўвостраву шырынёй; Мідэндор не налічыў тут і паловы відаў расьлін, знойдзеных Талмачовым. Багацьце расьліннасьці відаць тлумачыцца тым, што цэнтральны Таймыр добра абаронены ад захалоджваючага ўплыву палярнага мора. Парадаксальным здаецца паведамленьне Талмачова, што ў іншыя дні тут пад 74-75° паўночнай шырыні тэрмомэтар паказваў 24° цяпла.
    Асаблівае робіць уражаньне на Таймыры нават на прызвычайнага палярнага падарожніка нязвычайная празрыстасьць тутэйшага паветра: горны хрыбет, які знаходзіцца на адлегласьці нярэдка звыш 50 клм, ня толькі здаецца тут блізкім, прыкладна ў 3-4 клм але ён не зьмяняе нават сваёй афарбоўкі, застаючыся ў тых жа тонах, якія наглядаюцца ў непасрэднай блізкасьці хрыбта.
    Для этнографа тут не распачаты край. Асаблівую ўвагу экспэдыцыі прыцягнулі жывучыя ў паўднёвых раёнах Таймыра мясцовыя абарыгены, самаеды, — чысьцейшы першабытны тып гэтага пляменьня. Тутэйшыя самаеды не бяруць зьмешаных шлюбаў, па прыкладу сваіх сародзічаў, іншых самаедаў з іншых месц Поўначы, а таму і захавалі ў поўнай недатыкальнасьці свой першабытны твар. У іх характэрны выгляд даўніх манголаў: гарбаты нос, прамыя чорныя валасы, параўнаўча слабае разьвіцьцё скул, сустракаецца нават высокі рост.
    І жыцьцё і быт іх таксама захавалі рысы іх першабытнай культуры: першабытная аленегадоўля, карыстаньне ў некаторых радох паляваньня лукам, да крайнасьці прымітыўны культ — пакланеньне сонцу, сьвятому валуну, адсутнічаньне дрэнных звычак і ўплыў капіталістычнай культуры і ў выніку гэтага “несапсаванасьць” першабытных дзікуноў, — усё гэта вельмі цікавыя і надзвычай рэдкія зараз рысы чалавечага агульнага жыцьця. I пры ўсім гэтым у іх ёсьць родавыя саветы, якія выдзяляюць найбольш годных і разумных ва ўласныя выканаўчыя камітэты, што падтрымліваюць сувязь з прадстаўніком цэнтральнай улады — рускім сакратаром. З дапамогай гэтых саветаў тут зусім спынена дзейнасьць скупшчыкаў-кулакоў, якія спайвалі самаедаў гарэлкай і адбіралі ў іх за нішто каштоўны хутравы тавар. Тавараабмен арганізаваны тут дзяржгандлем, аказаўся зусім прыймальным для парадку і нораваў тутэйшага жыцьця і ня выклікае з боку тубыльцаў ніякіх нараканьняў. На жаль, нельга не адзначыць вельмі шкоднага ўплыву на тутэйшых чужародцаў, тых крымінальнікаў, якія ссылаюцца ў больш паўднёвыя часткі Туруханскага краю. Самагон, да якога вельмі ласы самаеды, як і ўсе паўночныя народы, робіць тут сваю дрэнную справу. Самаеды спайваюцца крымінальнікамі, аддаючы ім за гарэлку ўсё сваё жыцьцёвае дабро — хутравіну, за якую Дзяржгандаль досыць забясьпечвае іх мукой, чаем і цукрам. Спыніць высылку сюды крымінальных неабходна як хутчэй.
    Сярод многіх экспэдыцый у паўночна-ўсходнюю частку Якуціі вялікай увагі заслугоўвае таксама індыгірская экспэдыцыя палярнага дасьледніка Ю. Д. Чырыхіна, якая накіравалася да месца работы ў 1928 г. і яшчэ не зьвярнулася. Гэта экспэдыцыя працуе ў адным з зусім недасьледаваных раёнаў зямной кулі, які не наведваўся яшчэ нікім з эўрапейцаў.
    Падрыхтоўка да гэтай экспэдыцыі працягвалася каля трох год, што выклікалася неабходнасьцю асабліва дакладнага яе абсталяваньня. Сапраўды экспэдыцыя накіроўвалася ў найбольш дзікі і адлеглы раён Якуціі тэрмінам на некалькі год і таму павінна была захапіць з сабою рашуча ўсё, пачынаючы з сухароў і хат-палатак і канчаючы навуковым абсталяваньнем, інструмантамі, сродкамі перасоўваньня і нават маторам для катэра, пабудова якога на месцы таксама ўваходзіла ў заданьні экспэдыцыі.
    Сярод магутных рэк, якія прарэзаюць сыбірскую тайгу і тундру, вялізарная Індыгірка мала каму вядома. Толькі невялікая частка вярхоўя гэтай ракі і яшчэ меншая частка яе дэльты (вусьця) былі абсьледаваны ў мінулым і гэтым стагодзьдзях; уся ж рака ў цэлым якая мае відаць не адну тысячу кілямэтраў удаўжкі, застаецца да гэтага часу зусім невядомай. Задачай экспэдыцыі Чырыхіна і зьяўляецца высьветліць характар ці, як кажуць, “рэжым” гэтай ракі і апроч таго дасьледаваць прыродныя багацьці яе басэйну. Для гэтай мэты ў экспэдыцыі прымаюць удзел заоляг і лесавод. Большая частка басэйна ракі Індыгіркі занятая тайгою, і толькі яе дэльта разьмешчана ў роўнай тундры, ціхая ўзімку, яна агалашаецца ўлетку галасамі тысяч пернатых.
    У задачы экспэдыцыі ўваходзіць таксама пабудова ў раёне Оймікона аэрамэтрычнай станцыі, усё абсталяваньне якой папярэдне было выслана ў Якуцк. Новая станцыя, уключыўшыся ў сетку іншых якуцкіх станцый, дапаможа нам больш дакладна вывучыць кліматычны рэжым краю.
    Вышэй мы сказалі, што раён работ экспэдыцыі зьяўляецца самым глухім, мала прыступным і недасьледаваным месцам, наогул мала вывучанай Якуціі. Аднак, у вярхоўях і нізоўях тысячавёрстных прастораў Індыгіркі пабывала, і то толькі мімаходам, у розны час, некалькі дасьледнікаў. І ужо з часоў вядомага палярнага дасьледніка Врангеля сталі складацца, як думалі спачатку, легенды аб прысутнасьці ў дэльце Індыгіркі абшырнага і добра арганізаванага агульнага жыцьця якогасьці невядомага племені. На Врангеля, які на кароткі час высадзіўся тут і які не рабіў тут колькі-небудзь працяглай экскурсіі у глыбіню дэльты, зрабіла ўражаньне, па яго словах, вялікая колькасьць раскіданых тут якіхсьці невядомых, як ён думаў, надмагільных помнікаў. Ад валацужных жа тунгусаў, якіх ён сустрэў у адным з адтокаў дэльты, ён даведаўся ад старых, што яшчэ параўнаўча нядаўна па вечарох тут можна было наглядаць “столькі вогнішчаў, колькі ня было зорак. на небе”. Відаць гутарка ішла пра паўлегендарнае і шматлікае мангольскае племя так званых “анкілёнаў”, якія, як зараз высьвятляецца, бясспрэчна жылі тут шмат стагодзьдзяў назад, але якія яшчэ зусім нявывучаныя. Але калі загадкавыя анкілёны і вымерлі даўно, дык ва ўсякім выпадку не падлягае сумненьню прысутнасьць тут, у адным з раёнаў абшырнай дэльты, рускага пасёлку, жывучага з даўніх часоў зусім самастойным, адрэзаным ад усяго знадворнага сьвету, жыцьцём.
    Першыя весткі аб гэтых “закансэрваваных людзях” паведаміў упершыню яшчэ да сусьветнай вайны палітычны ссыльны ў Якуціі Зэнзінаў, які прабраўся ў гэтыя глухія нетры. Але паведамленьнямі Зэнзінава амаль ніхто не зацікавіўся і цікавейшы факт гэты не атрымаў шырокай агалоскі. У другі раз гэтых людзей, што называлі сябе “рускімі мяшчанамі”, адкрыў Якут Аросін, які пабываў тут у 1927 г. Нажаль ён тут быў няпоўных два дні, і, як чалавек некультурны, хоць для якута і разьвіты, няздолеў зрабіць патрэбных нагляданьняў. Аднак Аросін пацьцьвердзіў, што гэтыя людзі, у ліку больш 200 чалавек, ужо ў працягу некалькіх стагодзьдзяў жывуць зусім самастойным жыцьцём і ня маюць ніякіх зносін з надворным сьветам. Яны надзвычай чыстыя, вельмі рэлігійныя і суровых звычаяў. На ўсёй іх абстаноўцы ляжыць адбітак вельмі глыбокай даўнасьці.
    Як трапілі сюды гэтыя людзі, захаваўшыя ва ўсёй цэласьці старадаўні ўклад жыцьця? Наўрад ці мы памылімся, калі дапусьцім, што перад намі патомкі тых незадаволеных жыцьцём на Русі людзей, што хаваліся, пачынаючы з XVI ст., на паўночных ускраінах Эўрапейскай Расіі і Азіі ад тыраніі Івана Грознага, ад рэкрутчыны і войнаў, ад рэлігійных ганеньняў у часы першых двух Раманавых і г. д.
    Трэба думаць, што рускае насельніцтва было тут калісьці вельмі шматлікім, але зараз яно, не атрымоўваючы прыступу сьвежай. крыві, выраджаецца, і блізкі той час, калі ад гэтых жывых выхадцаў з XVI стагодзьдзя, зараз “індыгірскіх мяшчан”, застануцца толькі адны крыжы ды магільныя ўзгоркі.
    Ясна, вядома, наколькі буйным і хвалюючым інтарэсам зьяўляюцца для нас гэтыя жывыя выхадцы з XVI або XVII стагодзьдзя не закранутыя ніякім чужым уплывам, і з якой нецярплівасьцю мы павінны чакаць звароту экспэдыцыі, работы якой сканцэнтраваны, галоўным чынам, у раёне дэльты Індыгіркі.
                                                                               IX
                                               У КРАІНЕ МАМАНТАВЫХ КЛЫКОЎ
    Нова-Сыбірскія астравы. Мінулыя экспэдыцыі. Экспэдыцыя Акадэміі навук. Цяжкасьці пераправы. Ліхія гадзіны нашай экспэдыцыі. Пабудаваньне радыёстанцыі. Калянізацыя астравоў. Мясцовыя прамыслоўцы. Паўночны калгас. Нова-Сыбірскія астравы — краіна мамантавых клыкоў. Лёдавыя выкапні. Спаўзаньне грунту. Геалягічная структура астравоў. Клімат. Жывёльны сьвет астравоў.
    Нова-Сібірскія астравы (73°-76° паўн. шыр. і 130°-14° усход. даўж. ад Грынвіча) зьяўляюцца абшырным архіпэлягам паміж вусьцяў сыбірскіх рэк Яны і Індыгіркі. Плошча ўсіх астравоў вызначаецца ў 26 тыс. кв. клм. У склад архіпэлягу ўваходзяць найбольш буйныя астравы: Ляхаўскія, Вялікі (Бліжні) і Малы, Кацельны, Зямля Бунге, востраў Фадзееўскі і Новая Сыбір; вакол раскіданы рад больш дробных астравоў. Хоць думаюць, што некаторыя з груп Нова-Сыбірскіх астравоў былі адкрыты яшчэ ў 1712 г. тубыльцамі, гонар поўнага іх адкрыцьця належыць купцу Ляхаву, які пабываў тут у 1770 г. У далейшым тут пабывала некалькі экспэдыцый: Гэдэнштрома, Анжу, Андрэева (ўсе тры ў пачатку XIX стагодзьдзя) і ў апошні час А. Бунге, (1885-87). Але, безумоўна, галоўная заслуга вывучэньня гэтага архіпэлягу належыць вядомаму палярнаму дасьледчыку Толю, зрабіўшаму на Нова-Сыбірскія астравы тры экспэдыцыі і пры яшчэ нявысьветленых акалічнасьцях загінуўшага тут у 1902 г.
    І тым ня менш аб прыродзе Нова-Сыбірскіх астравоў, аб руху тутэйшага лёду, а самае галоўнае, аб тутэйшым кліматычным рэжыме мы яшчэ так мала ведаем. Калі яшчэ параўнаўча нядаўна навукова-дасьледчыя экспэдыцыі на далёкі поўнач, ня носячы сыстэматычнага характару, рабіліся ад часу да часу, больш па ініцыятыве яе паасобных удзельнікаў, дык зараз, як мы ўжо неаднаразова бачылі вышэй, нашы работы на поўначы як будаўнічыя і калянізацыйныя, так і навукова-дасьледчыя носяць строга плянавы характар. Неабходнасьць дакладнага вывучэньня новасыбірскай групы астравоў была ўсьвядомлена якуцкай камісіяй, як толькі яна ўзьнікла: на адным жа з паседжаньняў міжнароднай канфэрэнцыі па вывучэньні Арктыкі з дапамогай паветраных караблёў аднагалосна ўсімі прадстаўнікамі прымаўшых удзел у канфэрэнцыі краін было выказана пажаданьне ў бліжэйшы ж час пабудаваць на адным з астравоў радыёстанцыю.
    Экспэдыцыі Н. В. Пінегіна, накіраванай Акадэміяй навук на Нова-Сыбірскія астравы ў чэрвені 1927 г. было даручана зьдзейсьніць два гэтыя заданьні, г. зн. дасьледаваць наколькі будзе магчымым, астравы і пабудаваць тут радыёстанцыю.
    Бязумоўна, гэтая экспэдыцыя ўпіша новую бліскучую старонку ў гісторыю заваёў і вывучэньня чалавекам палярных прастораў.
    Сіламі васьмі чалавек тут ня толькі зроблены грунтоўныя абсьледваньні астравоў, вывучана іх прыродагістарычнае аблічча і гідралягічны рэжым абмываючых вод, але і пабудавана ў надзвычай цяжкіх умовах аэрамэтэаралёгічная база з радыёстанцыяй.
    Востраў Бліжні Ляхаўскі, на якім устаноўлена станцыя, аддзелены ад кантынэнту значнай пратокай, амаль заўсёды запоўненай лёдам. І вось праз гэтую пратоку нашы палярнікі, рызыкуючы кожную хвіліну быць раздушанымі лёдам, ухітрыліся большую частку грузу і бярвеньняў для пабудовы перавесьці на востраў на невялікай шхуне “Палярная Зьвязда”. Але відаць рызыкаваць часта нельга. Другі рэйс шхуны на востраў ужо ня ўдаўся, і многія прадметы абсталяваньня, а таксама і частка будаўнічых матэрыялаў і харчаваньня і па гэты дзень ляжаць у вусьці р. Лены.
    Пры пераправе праз лёд члены экспэдыцыі ўжо ў затоцы Бор-хая сустрэлі затрымку. Далей пачалося яшчэ горш. Шлі ў суцэльным лёдзе, ля мысу Чуркіна трапілі і ў непраходны лёд, — каля тыдня заставаліся тут нявольнікамі лёду. Каб ня згубіць судна, ці ня быць вынесенымі разам з лёдам у адчыненае мора, прымацоўваліся да выступаўшых частак торсаў, якія застралі на мелі. Часамі лёд шоў радзей, што і давала магчымасьць, разьбіваючы лёдавыя палі, марудна прасоўвацца. Каля мысу Сьвяты Нос лёд пачаў радзець і шхуна ўвайшла ў пратоку Лапцева. З працяглымі прыпынкамі ў дрэйфуючым лёдзе шхуна дабралася, урэшце, часткова пашкоджаная і зьбітая лёдам, да востраву Вялікага Ляхаўскага. У другі раз зрабіць гэты рэйс на востраў, як мы ўжо сказалі, не давялося. На шчасьце груз быў разьмеркаваны ў прадбачаньні магчымасьці толькі аднаго рэйсу. Гэта прадугледжанасьць выратавала ўсю справу.
    Вельмі цікавы склад будаўнікоў нашай навуковай базы. Яе будавалі пяць навуковых работнікаў, повар, матарысты і толькі адзін рабочы, які крыху ведаў будаўнічую справу. Неабходна падкрэсьліць таксама, што дом далёка ня ўвесь складаўся з гатовых частак, — шмат частак выраблялася тут жа на месцы. І тым ня менш, ня гледзячы на тое, што частку неабходных матэрыялаў так і не давялося пераправіць, а дах прышлося зрабіць з парусіны і пакінуць дом неабшаляваным, дом атрымаўся вельмі, добры і вельмі цёплы. Будавалі, літаральна не пакладаючы рук дзень і ноч, толькі з кароткімі перапынкамі для сну і прыняцьця ежы. У месяц з невялікім дом быў скончаны. 1 верасьня 1928 г. раскінулі лягер і распачалі пабудову, 5 кастрычніка адсьвяткавалі сканчэньне пабудоў. Апрача жылога дому на сем пакояў з каморкамі, уключаўшага таксама і радыё і аэрамэтэаралёгічную станцыю, пабудавалі лазьню і склеп. З вельмі вялікімі цяжкасьцямі, з ужываньнем цэлага раду хатніх дапасаваньняў, была паднята, урэшце, і 23-мэтравая радыёмачта для кароткахвальнага перадатчыка. Доўга яго ніхто ня чуў. Цэлы месяц бясплодна выстукваў перадатчык: “усім, усім, усім”. Але, вось, урэшце, станцыю пачула наша енісейская станцыя — Дудзінка. Пачула і зараз жа паведаміла ўсім іншым палярным таварышам радыёстанцыям аб зробленым адкрыцьці. Гэта было ў канцы лістападу, у пэрыяд ужо наступаючых лютых маразоў.
    Так узьнікла наша Ляхаўская палярная радыёстанцыя — першы крок да калянізацыі Нова-Сыбірскіх астравоў, якая, як трэба думаць, справа самага блізкага будучага. Найвялікшыя прамысловыя багацьці астравоў штогод прыцягваюць сюды адважных выхадаў з насельніцтва Якуціі. Аднак, наколькі ўдалося за час свайго больш чым двухгадовага знаходжаньня азнаёміцца з бытавымі ўмовамі прамышляючых тут паляўнічых і вынікамі іх промыслу, члены экспэдыцыі ўпэўніліся, што з тым і з іншым тут абстаіць ня вельмі добра. І на самай справе: двухразовая пераправа праз ільды на востраў і назад, вельмі бедны запас прадуктаў і прамыслоўцаў, а часта і зусім няўдачнае паляваньне — усё гэта прымушае іх скарачаць час свайго зімняга знаходжаньня на востраве і штогод ва ўсё меншым ліку перапраўляцца на яго. Прамыслоўцы заяўлялі Н. Пінегіну, што з радасьцю перасяліліся б сюды на востраў разам з сем’ямі, калі ім на першы час будзе аказана хоць бы невялікая дапамога.
    Зварочваючыся ў Ленінград, Н. Пінегін, затрымаўшыся ў Якуцку далажыў аб сваіх нагляданьнях і меркаваньнях Якуцкаму саўнаркаму, пасьля чаго ў гарачых спрэчках, што адбыліся, выявілася поўная салідарнасьць саўнаркаму з прапановай Пінегіна ўсяк садзейнічаць нашай адлеглай ускраіне.
    Н. Пінегін добра вывучыў быт тутэйшых прамыслоўцаў.
    Перад намі надзвычай цікавы прыклад натуральна створанага самой прыродай калгасу. Група прамыслоўцаў мае ў сваім карыстаньні агульную маёмасьць; як увесь інвэнтар, так і прылады промыслу арцелі не складаюць нічыёй уласнасьці, а ў процілегласьць звычаям іншых паўночных акруг, зьяўляецца ўласнасьцю дробнай астраўной гаспадаркі. Яшчэ больш цікава, што ўсе прылады промыслу знаходзяцца ў карыстаньні ўсіх паасобных членаў арцелі зусім незалежна ад таго, ці ўсе члены яе ўдзельнічалі ў абсталяваньні інвэнтару ці не. Прамыслоўцы маюць у сваім карыстаньні ня толькі агульную маёмасьць, але і свае выпрацаваныя практычныя звычкі і нешта накшталт законаў. Стараста выбіраецца ўсімі членамі арцелі на нявызначаны тэрмін, але на агульных сходах, якія склікаюцца ва ўсіх цяжкіх выпадках, ён мае толькі дарадчы голас, але не рашаючы; у любы момант ён можа быць таксама, калі ня здолее павесьці сябе як трэба, зьмешчаны, прычым адразу ж назначаюцца новыя выбары. Дысцыпліна тут пануе ўзорная, якая выключае ўсякія сваркі і рознагалосьсі.
    Інтарэс Нова-Сыбірскіх астравоў не абмяжоўваецца промысламі. Надзвычай вялікі інтарэс становяць сабою астравы таксама і ў геалягічных, у прыватнасьці — палеанталягічных адносінах. Арыгінальная геалягічная структура вечна мёрзлых астравоў, багацьце патрэтычных адкладаньняў, шмат рэштак прадстаўнікоў даўно вымерлай фаўны, найбольш папулярным прадстаўніком якой зьяўляецца мамант, — усё гэта прыцягвае сюды з даўніх часоў навуковага работніка, які тут на жаль не затрымоўваецца на больш ці менш працяглы тэрмін.
    Знаходка тут, у гэтым адлеглым кутку Сыбіры, трупаў мамантаў зьяўлялася ўжо неаднаразовай прычынай да накіраваньня сюды экспэдыцый. Мэта нашай экспэдыцыі, як мы ўжо бачылі, была іншая.
    Але няма ніякага сумненьня, што ў бліжэйшыя ж гады супрацоўнікі радыёстанцыі знойдуць тут сярод расталых наносаў, ня толькі маманта, але можа быць і шарсьцістага насарога, і мядзьведзя-выкапня і іншых жывёлін ледніковай эпохі. Дзякуючы прысутнасьці на астравох пастаяннага штату навуковых работнікаў, які штогод зьмяняецца, навука, трэба думаць, у хуткім часе ўзбагаціцца больш падрабязнымі весткамі, чым да гэтага часу яна мела, аб умовах жыцьця маманту і яго сучасьнікаў. Тут можна сабраць без цяжкасьцей вельмі багатую калекцыю рэштак патрэтычных жывёл. Напомнім, што іменна Нова-Сыбірскія астравы, і ў прыватнасьці Вялікі Ляхаўскі, далі магчымасьць вядомаму вандроўцу д-ру Бунге ў 1886 г. сабраць вельмі багатую калекцыю рэшткаў’ патрэтычных жывёл, значна пасунуўшую даныя аб маманце і наогул пра ледніковую эпоху, якая мае выключны інтарэс для навукі, у гэты ж пэрыяд, як думаюць, зьяўляецца на зямлі і першы сьлед чалавека.
    Даўно было адзначана вялікая распаўсюджаньне на поўначы Сыбіры мамантавых клыкоў, але такой казачнай колькасьці іх, якую сустрэла на Нова-Сыбірскіх астравох наша экспэдыцыя, наўрад ці хто-небудзь дзе наглядаў. Груды іх, складзеныя прамыслоўцамі і за цяжкасьцю пераправы на кантынэнт так і пакінутыя тут, для вывазу іх адсюль патрабавалі б значных транспортных сродак. Чым растлумачыць такую колькасьць мамантавых касьцей іменна тут, на Нова-Сыбірскіх астравох, якія раптоўныя перавароты спаткалі ў дагістарычны час гэту частку сухазем’я, што адбылося тут, мы магчыма яшчэ ня скора даведаемся, — калі даведаемся наогул, — але ва ўсякім выпадку такое вялізарнае згрупаваньне маманту іменна на Нова-Сыбірскіх астравох мае свае асаблівыя прычыны. Яшчэ ў недалёкі параўнаўча час давалася тлумачэньне, што якаясьці грандыёзная і раптоўная навала мора, захапіўшая мамантаў на кантынэнце, прымусіла іх шукаць ратаваньня на ўзвышаных, найбольш забароненых ад катастрофы астравох. Але наўрад ці тлумачэньне гэта заслугоўвае зараз сур’ёзнай увагі.
    Але, апроч касьцей (і трупаў) мамантаў, тут даўно ўжо знаходзілі і цэлыя тушы мамантаў, а таксама шарсьцістага насарога-выкапня. Групы гэтыя часта былі такой добрай захоўнасьці, што мясцовыя прамыслоўцы кармілі імі сваіх сабак Тлумачэньнем такой добрай захоўнасьці жывёл на Нова-Сыбірскіх астравох зьяўляецца вечна мёрзлы тут грунт і асабліва грунтовы лёд, што знаходзіцца пад грунтам. Самыя вялізарныя масы такога лёду, які ў літаральным сэнсе акамянеў (якім чынам адбылася гэта дзіўная дэфармацыя, зьяўляецца яшчэ загадкай, якая, як гэта відаць з прывозам экспэдыцыяй адломкаў гэтых лёдавых выкапняў у Ленінград, будзе вырашана), знаходзяцца на Вялікім Ляхаўскім востраву.
    Яшчэ адно надзвычай характарнае для тутэйшага краю зьявішча — гэта „земляныя патокі” або “спаўзаньне грунту”. Грунт, што падтрымліваецца выветрываньнем, літаральна плыве, спаўзае з верхніх у ніжэй разьмешчаныя часткі востраву. Адбываецца гэта адно з самых цікавых зьявішч не як у бягучай вадзе вузкімі лініямі, а шырокімі шчыльна разьмешчанымі градамі. Нічому іншаму, як іменна гэтым зьявішчам, тутэйшы ляндшафт абавязаны сваімі, акругленымі формамі. Падобнае зьявішча можа адбывацца, зразумела, і ў іншых мясцовасьцях, дзе ёсьць надыходзячыя для таго ўмовы, аднак, у такіх буйных разьмерах, як на Ляхаўскіх астравох зьявішча гэта нідзе не наглядаецца. Паходжаньне спаўзаньня, відаць, наступнае: падгрунтоўны лёд пад уплывам вады, якая прасочваецца зьверху, асабліва значнай у летні час, перасоўваецца пад грунтам, уцягваючы за сабой і яго. Аналягічнае зьявішча, хоць і не ў такой, ярка адбітай форме, адбываецца і на разьмешчаным у Паўночным Ледавітым акіяне востраве Мядзьведжым.
    Геалягічная пабудова Нова-Сыбірскіх астравоў у агульным тая ж што і ў паўночна-заходніх ускраінах кантынэнтальнай Якуціі; і там і тут выкрываюцца сылюрыйскія вапнякі, тыя ж самыя і трыасавыя сланцы, выступаюць тут і там адны і тыя ж граніты.
    Наўрад ці варта казаць, што клімат тут надзвычай суровы, сярэдняя гадавая не перавышае -15° пры ліку марозных дзён у гаду 336, мароз жа дасягае да -43°. Да выключна халоднага клімату Якуціі тут дадаецца павышаная вільготнасьць паветры, значная воблачнасыць і пастаянныя вятры. Тутэйшая Флёра вельмі бедная, — усяго толькі да 70 відаў кветкавых, імхоў, лішайнікаў, водарасьцяў самых простых і грыбоў. Фаўна таксама не адрозьніваецца разнастайнасьцю, хоць досыць яна багата. Дзікі алень, які прыходзіць сюды з кантынэнту стадамі, і пясец зьяўляюцца тут вельмі выгоднай крыніцай промыслу якуцкіх прамыслоўцаў. Воўк, лісіца, ласка і белы мядзьведзь тут у нязначнай колькасьці. З мая сюды прылятаюць гусі розных відаў, качкі-маранкі, турпаны; сьцелеравы гагі, чысьцікі і гагары. з галенастых — кулікі, русанкі; з драпежных — чайкі, паморнікі і інш. Рыбныя промыслы (омуль і кета) тут у зачаткавым становішчы.
    /Астроўскі Б. Г. Савецкая Арктыка. Пераклаў з руской мовы А. Пятосін. Менск. 1932. С. 75-90./

                                                                          ДАВЕДКА
    Барыс Генрыхавіч Астроўскі (1890 - ?). Вучыўся ў Санкт-Пецярбурскім Унівэрсітэце. Пачаў друкавацца ад 1911 года. Аўта кніг: «Советская Арктика» (1931), «Безвременно ушедшие: Г. Я. Седов, В. А. Русанов, Г. Л. Брусилов и Э. В. Толь» (1934), «Великая Северная экспедиция» (1935), «Остров Врангеля» (1935), «Адольф Норденшельд» (1937), «Беринг» (1939), «Адмирал Макаров». (1951), «Лазарев» (1966).
    Эмярыта Флёт,
    Койданава




среда, 21 июня 2017 г.

Вадзім Жучкевіч. Дасьледчыкі Сыбіры. Койданава. "Кальвіна". 2017.


                                                  У рэдакцыю часопіса “Беларусь”
    Спрадвеку існуе звычай ушаноўваць памяць славутых землякоў. На іх радзіме ставяць помнікі, мэмарыяльныя дошкі, знакі, іх імёнамі называюць вуліцы, населеныя пункты.
    Шмат дала сьвету выдатных людзей і наша беларуская зямля. Але пра некаторых з іх ведае нешырокае кола людзей   гісторыкі, дасьледчыкі даўніны, спэцыялісты.
    ...На адной з цэнтральных плошчаў сталіцы Чылі горада Сант’яга стаіць помнік вучонаму і дасьледчыку І. І. Дамейку. А нарадзіўся ён у Беларусі, на Навагрудчыне. Помнік нашаму славутаму земляку стаіць у Чылі з даўніх часоў, а ў нас мала хто нават чуў пра такога вучонага. Ці вось яшчэ прыклад. Пра выдатнага беларускага дасьледчыка І. Д. Чэрскага напісана каля сотні тамоў. І хіба ж не дзіўна, што там, дзе вучоны нарадзіўся, дзе прайшлі яго дзіцячыя і юнацкія гады, дзе доўга жыла потым ягоная верная спадарожніца ў жыцьці М. П. Чэрская, не засталося ніякай памяткі пра яго? А імем жа Чэрскага названы велізарны горны край, удвая большы па плошчы за Беларусь.
    Неяк у Якуцку мяне папрасілі даслаць матэрыял аб маладых гадах нашага земляка Э. К. Пякарскага. А ці шмат людзей у Беларусі ведаюць пра гэтага выдатнага дасьледчыка, ганаровага акадэміка АН СССР?
    Трэба, відаць, больш расказваць пра славутых нашых землякоў у друку.
    Невялікі нарыс, які мы прапануем, прысьвечаны дасьледчыкам Сыбіры, якія паходзяць з Беларусі. Гэта тым больш дарэчы, што неўзабаве будзе адзначацца 400-годзьдзе далучэньня Сыбіры да Расіі.
    В. А. Жучкевіч,
    доктар геаграфічных навук, прафэсар,
    загадчык катэдры Белдзяржунівэрсытэта імя У. І. Леніна,
    прэзыдэнт Геаграфічнага таварыства БССР.
                                                       ДАСЬЛЕДЧЫКІ СЫБІРЫ
    Чатырыста гадоў таму назад паходамі Ермака Цімафеевіча пачалося асваеньне неабсяжных прастораў Сыбіры. Рускія землепраходцы на дзіва хутка сягнулі ад Урала на ўсход і у 1639 годзе выйшлі да берагоў Ціхага акіяна. У 1648 годзе казацкі атаман Сямён Дзяжнёў абышоў крайні ўсходні мыс Азіі, названы пазьней яго імем.
    Наўрад ці можна перабольшыць ролю Сыбіры ў жыцьці нашай краіны. Значэньне яе прадбачыў яшчэ М. В. Ламаносаў, які адзначаў: “Расійская магутнасьць прырастаць будзе Сыбірру”. Тагачасныя дасьледчыкі і служылыя людзі ставілі на сыбірскіх рэках зімоўі, закладвалі гарады і крэпасьці. Рускія першапраходцы зрабілі шмат вялікіх геаграфічных адкрыцьцяў. Іх бязьмежная адвага, дапытлівасьць, настойлівасьць, іх подзьвігі сталі сымбалям служэньня Айчыне. Удзячныя нашчадкі ў многіх рускіх гарадах паставілі помнікі Дзяжнёву, Атласаву, Хабараву, Афанасію Нікіціну, Ермаку, Шэлехаву і іншым.
    Пасьля першых адкрыцьцяў і зьвестак аб невядомым бязьмежным краі, патрэбна было грунтоўнае вывучэньне і дасьледаваньне яго прастораў і нетраў. Доўгі час Сыбір заставалася далёкай і невядомай краінай, якая наводзіла жах сваімі неабсяжнымі прасторамі і пякельнымі маразамі.
    Грунтоўнае вывучэньне Сыбіры пачалося ў другой палове XIX стагодзьдзя. Вялікую долю ў гэтую пачэсную справу ўклалі нашы землякі. Імёны I. Д. Чэрскага, Б. I. Дыбоўскага, Э. К. Пякарскага, М. М. Марцьянава, А. I. Вількіцкага і іншых добра ведаюць не толькі ў Сібіры. Пра іх напісана шмат кніг, створаны нават паэмы. Але на іх радзіме — на Полаччыне ці Чэрвеньшчыне, Міншчыне ці Магілёўшчыне — не знойдзеш адзнак пра гэтых славутых землякоў.
    Пакуль Беларусь знаходзілася ў складзе Рэчы Паспалітай, шляхі на ўсход былі для яе жыхароў зачынены. Гэтая мяжа зьнікла пасьля ўзьяднаньня Беларусі з Расіяй.
    Знамянальнай гістарычнай падзеяй было паўстаньне 1863-1864 гг. у Польшчы і ў Беларусі. Шмат паўстанцаў было выслана на вечнае пасяленьне ў Сыбір. Сярод іх было нямала высокаадукаваных, перадавых людзей. У тым ліку і Іван Дзяменцьевіч Чэрскі.
    Будучы выдатны дасьледчык Сыбіры нарадзіўся ў 1845 годзе ў фальварку Свольна на Полаччыне. Цяпер гэта невялікая чыгуначная станцыя і вёска Верхнядзьвінскага раёна. Вучоны правёў тут сваё дзяцінства і юнацкія гады. За ўдзел у паўстаньні 1863-1864 гг. быў выключаны з інстытута і адпраўлены ў салдаты ў раён Омска. Палачная дысцыпліна, пагардлівыя адносіны да сасланага, цяжкія ўмовы службы не зламалі маладога Чэрскага. Яго цікавяць невядомыя мясьціны, ён імкнецца іх вывучыць, скарыстаць свае веды і час на карысьць Радзімы.
    Выпадак зьвёў І. Д. Чэрскага з вядомым ужо тады падарожнікам Г. Н. Патаніным. Пад яго ўплывам малады салдат рабіў першыя крокі ў геалёгіі. Цяжкая, настойлівая праца начамі, вялікая мэтаскіраванасьць дазволілі стаць І. Д. Чэрскаму вядомым дасьледчыкам. Алё здароўе Івана Дзяменцьевіча неўзабаве рэзка пагоршылася, і ў 1869 годзе ён быў звольнены па хваробе з салдацкай службы без права выезду з Сыбіры. Ён так і застаўся пад жандарскім наглядам. У салдацкім шынялі, падраных ботах, без грошай, зьнясілены хваробай, ён з дапамогай Патаніна і Геаграфічнага таварыства дабраўся да Іркуцка. Пасяліўся ў беднай удавы, продкі якой былі такімі ж ссыльнымі. Старэйшая дачка ўдавы Марфа таксама цікавілася геалёгіяй. Яна стала жонкай Чэрскага і дзяліла з ім усе цяжкасьці і нягоды далёкіх падарожжаў.
    Нягледзячы на нястачы і кепскае здароўе, Чэрскі вывучае Саяны і Прыбайкальле, басэйн Ангары і Ніжняй Тунгускі. Па выніках сваіх дасьледаваньняў ён стварае тэорыю эвалюцыйнага разьвіцьця рэльефу Прыбайкальля і Забайкальля, якая была пазьней скарыстана вядомым нямецкім вучоным Э. Зюсам.
    Жыцьцё Чэрскага — адна са слаўных старонак разьвіцьця айчыннай навукі. Выдатнаму дасьледчыку прысьвечана багатая літаратура. Сярод найбольш значных выданьняў можна назваць кнігі Г. Рэўзіна “Подзьвіг жыцьця Чэрскага”, А. Алдан-Сямёнава “Чэрскі” (сэрыя “Жизнь замечательных людей”), В. Обручава “Чэрскі” (том “Людзі рускай навукі”), А. Сямёнава “Чэрскі” (паэма), С. Гурэвіч “Апошнія гады жыцьця М. П. Чэрскай” і дзесяткі іншых.
    Геаграфічнае таварыства неаднойчы зьвярталася да царскага ўрада з просьбаю аб амністыі Чэрскага, але атрымлівала адмоўныя адказы. Толькі ў 1885 годзе, калі ігнараваць вялікія заслугі вучонага далей ужо нельга было, хадайніцтва задаволілі. Апрацаваўшы сабраныя матэрыялы ў Пецярбурзе, І. Д. Чэрскі ў 1891 годзе выяжджае ў новую экспэдыцыю — на Калыму і Індыгірку. Гэта былі зусім не дасьледаваныя на той час раёны Сыбіры.
    Тое падарожжа стала апошнім для вучонага... Марфа Паўлаўна з групай казакоў везла яго ўжо зусім. хворага да пункта прызначэньня. Але не давезьлі... Ён пахаваны тут, ля вусьця Калымы. Сьціплы помнік-абэліск вянчае магілу выдатнага вучонага, які аддаў ўсе сілы служэньню Радзіме.
    Пасьля сьмерці мужа Марфа Паўлаўна пераехала на Віцебшчыну, да родных і блізкіх Івана Дзяменцьевіча. З імі і пражыла доўгае жыцьцё. Радкі дзёньніка жонкі вучонага нельга чытаць без хваляваньня. Яе жыцьцё — таксама подзьвіг мужнай рускай жанчыны.
    Імем Чэрскага названа цэлая горная краіна на паўночным усходзе Сыбіры, а таксама пасёлак — цэнтар Ніжнекалымскага раёна Якуцкай АССР. Горны хрыбет Чэрскага ёсьць і ў Чыцінскай вобласьці.
    У Сыбір за ўдзел у паўстаньні 1863 года быў сасланы і 30-гадовы прафэсар Бенядзікт Іванавіч Дыбоўскі, ураджэнец Вілейскага павета Мінскай губэрні. Мужна пераносячы цяжкія ўмовы царскай ссылкі, малады заоляг і прыродазнаўца стаў вывучаць Байкал. Дасьледчык зрабіў адну з першых агульных характарыстык возера, упершыню падрабязна апісаў жывёльны сьвет Прыбайкальля. Гэтая праца стала выдатнай падзеяй у дасьледаваньні Сыбіры, бо Дыбоўскі “адкрыў на Байкале эндэмічны жывёльны сьвет” («Верашчагін Г., “Байкал”). Шмат гадоў працы Б. І. Дыбоўскага былі адзінай крыніцай пры вывучэньні жывёльнага сьвету таямнічага “сыбірскага мора”. З 1879 па 1883 год дасьледчык працаваў урачом на Камчатцы, дзе таксама плённа вывучаў прыроду. Вярнуўшыся з ссылкі ў родны край, вучоны плённа дасьледуе азёры Беларускага Палесься: Любанскае, Сьвіцязь, Чорнае. Памёр Б. І. Дыбоўскі ў 1930 годзе ва ўзросьце 96 гадоў.
    Вялікую ролю ў вывучэньні Якуціі і якуцкай мовы адыграў Эдуард Карлавіч Пякарскі. Нарадзіўся ён у 1858 годзе ў невялікім фальварку непадалёку ад вёсак Пекалін і Верхмень былога Ігуменскага павета (цяпер Смалявіцкі раён Мінскай вобласьці). Бацькі яго загінулі ў часе паўстаньня 1863 года, і хлопчык выхоўваўся ў дзеда. Вучыўся ў Мінскай, затым у Мазырскай гімназіі, пасьля паступіў у Харкаўскі вэтэрынарны інстытут. Юнага Пякарскага вабілі ідэі народнікаў. За рэвалюцыйную дзейнасьць ён быў арыштаваны і сасланы ў Якуцію.
    Як сапраўдны член Геаграфічнага таварыства, Э. К. Пякарскі шмат зрабіў для вывучэньня далёкага Якуцкага краю. Але галоўнай яго працай было вывучэньне якуцкай мовы. Ён стварыў поўны па тым часе слоўнік якуцкай мовы аб’ёмам каля 15 тысяч слоў. За гэтую выдатную працу Э. К. Пякарскі быў пасьля Кастрычніцкай рэвалюцыі ўзнагароджаны залатымі мэдалямі Акадэміі навук і Рускага Геаграфічнага таварыства. Памёр вучоны ў Ленінградзе ў 1934 годзе.
    Сёньня, у дзесятай пяцігодцы, у Сыбіры ля Мінусінска ствараецца новы тэрытарыяльна-вытворчы комплекс. Заканчваецца будаўніцтва Саяна-Шушанскай ДРЭС. Кожны, хто прыяжджае ў Мінусінск, не можа абысьці ўвагай самы прыгожы будынак горада — музэй імя М. М. Марцьянава. Заснавальнік музэя — вядомы вучоны — нарадзіўся ў 1844 годзе ў сям’і ляснога аб’еждчыка паблізу Радашковічаў. Сьціплы сямейны бюджэт не даў магчымасьці Марцьянаву закончыць Мінскую гімназію. Ён пакідае вучобу, “каб уласнай працай зарабляць на жыцьцё” (Яворскі Г., “М. М. Марцьянаў”). Пасьля ён здае экзамэн на правізара ў Пецярбурзе пры Мэдыка-хірургічнай акадэміі, а затым вучыцца ў Маскоўскім унівэрсытэце. Атрымаўшы запрашэньне з Мінусінска ад мясцовага ўрача, ён выяжджае туды працаваць. Там сабраў актыў краязнаўцаў, у тым ліку палітычных ссыльных, якія распачалі збор экспанатаў для музэя, які стаў з 1877 года самым буйным навуковым музэем Сыбіры. Актыўна дапамагаў яму ў гэтай справе вядомы рэвалюцыянэр Фелікс Кон. Пазьней ён напісаў гістарычны нарыс пра Мікалая Міхайлавіча Марцьянава. Пад час мінусінскай ссылкі славуты музэй наведалі У. І. Ленін і Н. К. Крупская. У біяграфіі У. I. Леніна роля музэя адзначана так: “У жыцьці ссыльных музэй Марцьянава адыгрываў вялікую ролю — гэта было месца, куды абавязкова заглядваў кожны з іх. Сам Марцьянаў — чалавек рознабакова адукаваны, прыхільнік перадавых поглядаў, быў сапраўдным сябрам ссыльных рэвалюцыянэраў. Ф. Я. Кон пісаў, што не ведае ніводнага ссыльнага, які не ўспамінаў бы пра Марцьянава з вялікай павагай”. (У. I. Ленін. Біяграфія).
    М. М. Марцьянаў наладзіў шмат навуковых экспэдыцый. Ён аб’ехаў і дасьледаваў велізарную тэрыторыю Сыбіры плошчаю каля 200 тысяч квадратных кілямэтраў. Яго падарожжы ахапілі Кузьнецкі Алатау і Саяны. Асноўная праца яго — “Флёра Паўднёвага Енісея” — стала значным дасьледаваньнем у галіне геабатанікі. Мноства расьлін, у свой час знойдзеных і сабраных М. М. Марцьянавым, цяпер расьце ў Батанічным садзе АН СССР. Шырокія былі яго міжнародныя сувязі. Газэта “Восточное обозрение” пісала ў 1904 годзе: «У Эўропе няма ніводнага вучонага, ніводнай установы, каму б не быў вядомы гэты музэй». (Яворскі Г., «М. М. Марцьянаў»). Міжнароднае журы Парыскай выстаўкі прысудзіла ў 1900 годзе Мінусінскаму музэю дыплём і сярэбраны мэдаль. Памёр М. М. Марцьянаў у 1904 годзе ва ўзросьце 58 гадоў. Ягоны ўклад у вывучэньне Сыбіры сапраўды неацэнны.
    Плённа дасьледаваў паўночныя раёны Заходняй Сыбіры і вядомы гідроляг Андрэй Іпалітавіч Вількіцкі, таксама наш зямляк, ураджэнец Міншчыны. Пасьля заканчэньня гімназіі ён паступае ў Марскую акадэмію. Скончыўшы яе ў 1880 годзе, гідрограф-геадэзіст А. І. Вількіцкі кіруе гідраграфічнымі дасьледаваньнямі ўздоўж паўночных берагоў Сыбіры ад Пячоры і Обскай губы да Енісейскага заліва. Яго працы друкаваліся ў “Марскім весьніку”, “Запісках Рускага Геаграфічнага таварыства”. Памёр А. І. Вількіцкі ў 1913 годзе. Пасьля яго засталіся каштоўныя працы аб морах Паўночнай Сыбіры.
    Сьпіс дасьледчыкаў Сыбіры і Далёкага Ўсходу — выхадцаў з Беларусі — можна прадоўжыць. Так, напрыклад, вядомы вучоны, Герой Савецкага Саюза акадэмік АН СССР Ота Юльевіч Шміт (1891-1956 гг.) нарадзіўся і вучыўся ў Магілёве. Імя гэтага выдатнага дасьледчыка Арктыкі, Паўночнага марскога шляху і мораў, што амываюць паўночныя берагі Сыбіры, сёньня ведаюць ва ўсім сьвеце.
    Нельга ў адным артыкуле раскрыць веліч і гераізм людзей, што аддалі ўсе свае сілы і жыцьцё дасьледаваньню Сыбіры. І ў нашы дні, напярэдадні 400-годзьдзя з часу выхаду Рускай дзяржавы на сыбірскія прасторы, асабліва прыемна адзначыць, што вялікі ўклад унесьлі ў гэтую справу нашы землякі. Побач з дасьледаваньнямі і навуковымі пошукамі пасьля рэформы 1861 года на сыбірскія землі пайшлі перасяленцы з Эўрапейскай часткі краіны. “З Беларусі ў Сыбір выехала людзей больш, чым з іншых частак эўрапейскай Расіі” (Ракаў А., “Насельніцтва БССР”). Паводле “Штогодніка Расіі», з 1897 па 1914 год з Беларусі ў Сыбір перасялілася каля 300 тысяч чалавек.
    Сёньня беларусы разам з рускімі, украінцамі і іншымі народамі нашай краіны будуюць Байкала-Амурскую магістраль, порты на Ціхім акіяне, здабываюць нафту і газ, асвойваюць багатыя прыродныя багацьці Сыбіры, сыбірскую цаліну. Савецкая Беларусь разам з іншымі рэспублікамі краіны пераўтварае гэты суровы край у край магутнай прамысловасьці, прадукцыйнай сельскай гаспадаркі, разьвітай культуры і перадавой навукі. І імёны тых, хто закладваў падмурак навукі аб Сыбіры, прысьвяціў яе вывучэньню сваё жыцьцё, вартыя самага пачэснага ўшанаваньня і ў нас у рэспубліцы.
    /Беларусь. № 10. Мінск. 1979. С. 15./

                                                                      ДАВЕДКА
    Вадзім Андрэевіч Жучкевіч – нар. 19 лістапада 1915 г. у валасным мястэчку Лоеў Рэчыцкага павету Мінскай губэрні Расійскай імпэрыі.
    У 1939 г. скончыў Менскі пэдагагічная інстытут. У 1953 г. абараніў кандыдацкую дысэртацыю. Ад 1964 г. выкладаў на геаграфічным факультэце Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту. Загадваў катэдрай фізычнай геаграфіі мацерыкоў і акіянаў і мэтодыкі выкладаньня геаграфіі. Ад 1971 г. доктар геаграфічных навук, ад 1972 г. - прафэсар. У 1977 г. яму было нададзена ганаровае званьне Заслужаны работнік вышэйшай школы БССР.
    Памёр 28 лютага 1985 г.
    Вадзім Андрэевіч Жучкевіч больш за 30 год займаўся тапанімікай БССР, фізычнай і сацыяльна-эканамічнай геаграфіяй, мэтодыкай выкладаньня геаграфіі, правёў тапанімічнае раянаваньне Беларусі. На працягу шматлікіх гадоў зьяўляўся старшынём Геаграфічнага таварыства Беларусі, старшынём сэкцыі НТС Мінвуза БССР, кансультантам БелСЭ. Ім апублікаваў каля 350 навуковых прац.
    Гаргонія Мацярык,
    Койданава




суббота, 20 мая 2017 г.

Станислав Матрась. В Ичере и Чечуйске Киренского округа Иркутской губернии. Койданава. "Кальвіна". 2017.



    Станислав Леонард, сын Винцента и Юстины из Щурковских, Матрась (Matraś, Матраш) – род. 6 ноября 1836 г. в уездном городе Люблинской губернии Российской империи, в мещанской униатской семье.
    В 1855 г. поступил в духовную семинарию, а после ее окончания в 1860 г был рукоположен в сан священника. Первоначально был викарием в Кшешове над Саном, где активно работал в движении конспиративном январского восстания. В феврале 1863 года его деятельность была раскрыта, однако ему удалось бежать и избежать ареста, но вскоре был схвачен крестьянами в деревне Кульно и отдан русским властям.
    «В Замостье обрили ему голову до половины и погнали в партии ссыльных в Сибирь. На пути к Грубешеву соотечественники одарили их едой, бельем и одеждой. Через Брест, Бельск и  Белосток зашли в Гродно, где смотритель тюрьмы, поляк, Юзефович позволил, чтобы тамошние патриотки Калинкевич, Софья Войно, Ядвига и Леокадия Гурские приходили к ним с помощью. Из Вильно повезли их арестантским вагоном в Санкт-Петербург». /Janik M.  Dzieje polakow na Syberji. Kraków. 1928. S. 335./
    В ссылке кс. Матрась провел 13 лет, затем после получения разрешения властей, поселился в Ростове-на-Дону, затем  в 1881 г. выехал в Австро-Венгрию (Галиция) и поселился в Заложцах, выполняя функции капеллана при Ордене Сестер Милосердия. Издал под псевдонимом несколько дневников из своего сошествия.
    Умер 11 февраля 1917 в Заложцах [Заложцы (укр. Залізці) — посёлок городского типа, Заложцевский поселковый совет, Зборовский район, Тернопольская область, Украина.] и похоронен на приходском кладбище. В Кшешове перед Управлением Муниципалитета находится памятник в честь священника Станислава Matrasia и кшешовских горожан, сосланных в Сибирь за участие в Восстании 1863 года.

    Литература:
    Matraś S. Ze wspomnień Sybiraka. Chicago. 1896. 346 s.
    Matraś S.  Podróż do Syberii po moskiewskich etapach w 1863 i 1864 roku. Opracował i wstępem oparzył Eugeniusz Niebelski. Lublin. 2007. 411 s.
*    Matraś S.  Podróż do Syberii po moskiewskich etapach w 1863 i 1864 roku. Opracował i wstępem oparzył Eugeniusz Niebelski. Lublin. 2008. 411 s.
    Marcin Cybulski. Rosja we wspomnieniach księdza Stanisława Matrasia. // Slavia Orientalis. Nr. 1. 2010. S. 35-46.
    Саня Осетровский,
    Койданава


    Stanisław Leonard Matraś
                           Podróż do Syberii po moskiewskich etapach w 1863 i 1864 roku.
                                                            ROZDZIAŁ III
                                             [Jakuckim traktem do wsi Iczory]
    Do pierwszej wsi za Irkuckiem - Chomotowa przeprowadził nas jeden konwojny żołnierz, a stamtąd już bez żadnego konwoju podążaliśmy z Kwiecińskim jakuckim traktem. Jakkolwiek było to wielkie ryzyko z naszej strony, puszczać się we dwóch bez żadnej broni i wojskowej opieki w nieznane i mało ludne strony, pomiędzy dziki lud, jednakże zdecydowaliśmy się na wszystko, co może nas spotkać w tej niebezpiecznej podróży, byle tylko stanąć jak najprędzej na miejscu nam przeznaczonem, odetchnąć świeżem powietrzem, większą swobodą i wolnością, których byliśmy zupełnie pozbawieni, i odpocząć po czternastomiesięcznej podróży.
    Chociaż posuwaliśmy się żółwim krokiem, bo przez dzień ujeżdżaliśmy zaledwie trzy mile, jednakże piątego dnia dopędziliśmy naszych kolegów, którzy wyszli pieszo z Irkucka. Spotkanie to miało miejsce we wsi Manzurce, w której mieli dzień odpoczynku z powodu Zielonych Świątek. Cieszyliśmy się wzajemnie, że Pan Bóg pozwolił nam jeszcze raz zobaczyć się w tern doczesnem życiu i swobodnie ze sobą pogawędzić. Lecz ta nasza radość niedługo trwała, bo nie wiem z jakiego powodu, eks-oficer rosyjski Raсinowski pokłócił się z Mikołajem Żylińskim i wyzwał go na pojedynek na pistolety. Obydwaj wspomnieni koledzy udali się do miejscowego sklepu, kupili pistolety i potrzebne dodatki, i przybrali sobie sekundantów: Pawła Żylińskiego, Józefa Marcinkiewicza i mego towarzysza podróży Jana Kwiecińskiego. Pojedynek miał się odbyć nazajutrz rano na drodze, gdy opuszczą wieś Manzurkę.
    Zasmuceni tern zajściem, które mogło pociągnąć za sobą śmierć lub kalectwo przynajmniej jednego z pojedynkujących się, także sprowadziłoby na nas karę od moskiewskiego rządu, że nie przeszkodziliśmy tej walce, użyliśmy wszelkich sposobów, ażeby pogodzić zwaśnionych kolegów. Lecz nasze prośby i przedstawienia nie zdołały wcale rozbroić zawziętych i zagniewanych na siebie rodaków. Wprawdzie M. Żyliński, który zostawił w rodzinnym kraju żonę i kilkoro drobnych dziatek, skłaniał się już do zgody i chciał nawet przeprosić przeciwnika, ale Racinowski tak się zajadł, że nie chciał ani słyszeć o zgodzie, a nawet wieczorem tegoż dnia rzucił się na Żylińskiego i zapewne przebiłby go, gdyby brat napadniętego, Paweł, nie wyrwał mu noża z ręki.
    Nazajutrz rano, gdy mieliśmy wyjeżdżać z Manzurki, obaj zapaśnicy oddali swe pistolety Marcinkiewiczowi jako sekundantowi, aby je nabił, i obrawszy miejsce za wsią, wyczekiwał ich przybycia. Ucieszony tym zbiegiem okoliczności, szepnąłem do ucha poczciwemu Józiowi Marcinkiewiczowi, aby jak tylko wyjdzie za wieś, wrzucił oba pistolety do rzeki lub zakopał w ziemię, co też on uczynił.
    Gdy partia złożona z samych Polaków zbliżyła się do wyczekującego na nią Marcinkiewicza, Racinowski zażądał pistoletów, lecz Marcinkiewicz odrzekł z uśmiechem:
    „Oho! nie ma już waszych pistoletów, bo popłynęły do rzeki Angary”.
    Racinowski gniewał się wprawdzie, lecz nie mógł temu zaradzić. Jednakowoż przeciwnicy nie zaniechali pojedynku i dali. sobie słowo honoru, że gdy wrócą do rodzinnego kraju, to wtedy będą się pojedynkować. Bóg jednak pokierował inaczej grzesznymi ich zamiarami, bo Mikołaj Żyliński wkrótce umarł w Syberii w iłgińskiej gminie, a z Racinowskim nie wiem, co się stało. Po załatwieniu tej sprawy, pożegnaliśmy z Kwiecińskim kolegów niedoli i puściliśmy się w dalszą podróż.
    Zbliżywszy się do rzeki Leny, droga prowadząca pomiędzy rzeką i łańcuchem niebotycznych gór Bajkalskich [* Najwyższy szczyt tych gór (nazwany później Górą Czerskiego) ma około 2600 m wysokości.] była tak wąska i ciasna, że z wielką trudnością mógł się przez nią przesunąć parokonny chłopski wózek. W niektórych miejscach włościanie Sybiracy byli zmuszeni wyrąbać u samego podnóża skalistej góry tunel, pod którym przejeżdżało się kawałek drogi.
    Przy głównym trakcie prowadzącym do miasta Jakucka nie ma już wcale etapów, ani też żadnych zajezdnych domów lub restauracji, ale każdy podróżujący musi koniecznie zrobić sobie w Irkucku zapas różnej żywności na całą podróż do samego Jakucka lub odwrotnie, bo w przeciwnym razie mógłby się narazić na śmierć głodową. Podróżujący moskiewscy kupcy, urzędnicy, wojskowi i duchowni nocują, odpoczywają i posilają się zwykle na stacjach pocztowych, a zsyłani aresztanci we włościańskich chatach.
    Pewnego dnia, przed wieczorem, zajechaliśmy na pocztową stację, gdzie mieliśmy zamiar tylko napić się gorącą herbaty i wyruszyć dalej. O tej samej porze nadjechała na owę stację rządowa generalna poczta, którą prowadził urzędnik uzbrojony w rewolwer i pałasz. Poczta składała się z trzech wielkich bryk, każda zaprzężona w trzy konie, i podążała do Jakucka. Konduktor, śpiesząc się bardzo, prosił nas, abyśmy pozwolili mu napić się herbaty z jednego samowara, na co chętnie się zgodziliśmy. Natychmiast po herbacie konduktor wskoczył na bryczkę i poczta ruszyła dalej, my zaś także zabieraliśmy się wyruszyć za pocztą po upływie pół godziny. Tymczasem przyjeżdża konno na stację „jamszczyk” (furman) i krzyczy na całe gardło:
    „Panowie! brodiagi na czwartej wiorście drogi napadli na pocztę i chcą ją zrabować! Jedźcie jak najprędzej na pomoc”.
    W tej chwili wszyscy pocztylioni rzucili się do koni i podążyli na ratunek napadniętemu konduktorowi Brodiagi zaś ujrzawszy zbliżającą się pomoc, odskoczyli od pocztowych bryk i skryli do przyległego lasu, a konduktor pojechał dalej z pocztą.
    Obawiając się, aby brodiagi nie napadli na nas bezbronnych na drodze, zaniechaliśmy tego dnia dalszej podróży i postanowiliśmy tam przenocować.
    Nazajutrz rano przyszło do naszego pokoju kilku pocztowych jamszczyków, a spodziewając się dostać kilkanaście kopiejek na trinkgield [* Trinkgield (żyd.), tu datek na wódkę.], każdy z nich chwalił się, że ma dobre konie i że zawiezie nas w przeciągu dwóch godzin do następnej stacji Na ostatku przychodzi do nas jeszcze jeden stary, siwowłosy furman, oświadczając nam, że ma najlepsze konie, bo młode i tak zwane „bieguny”, na których odbędzie ową część drogi w półtorej godziny. Nie mogąc pozbyć się starego, zgodziliśmy się na jego propozycję i po załatwieniu wszelkich formalności, pożegnawszy gościnnego poczmistrza, ruszyliśmy z kopyta dalej, bo stary furman, mając nadzieję otrzymania sporego napiwku, pędził jak strzała.
    Gdy tak pędzimy, aż tu na czwartej wiorście, właśnie w tern samem miejscu, w którem poprzedniego dnia brodiagi napadli na rządową pocztę, jak na nasze nieszczęście, przełamał się nasz stary, zdezelowany tarantas [* Tarantas (z ros.), czterokołowy powóz na sprężystych listwach zastępujących resory.] (bryczka) na dwoje. Stary woźnica spadł na ziemię pomiędzy przednie dwa koła i tylne nogi końskie, i powlekły go spłoszone konie przez kilka stai [* Staje, stajanie - staropolska miara długości, różna w różnym czasie i okolicach - około 1 km.], zanim nie wyskoczyliśmy z bryczki i nie zatrzymaliśmy biegunów. Następnie uwiązawszy konie do drzewa, poczęliśmy cucić starego woźnicę, który był zakrwawiony i boleśnie potłuczony końskiemi kopytami.
    Gdy załatwiliśmy się z pierwszym opatrunkiem rannego, rozłożyliśmy ogień i wyczekiwaliśmy, azali jaki włościanin nie będzie mimo nas przejeżdżać ku pocztowej stacji Nie mogąc przez kilka godzin doczekać się nikogo, zaproponowałem Kwiecińskiemu, aby poszedł pieszo do pocztowej stacji i zawiadomił poczmistrza o tym fatalnym wypadku, jaki spotkał nas w drodze. Lecz Kwieciński oświadczył mi stanowczo, że sam nie pójdzie tam za nic w świecie, chociaż byśmy mieli stać przez cały dzień na tem samem miejscu. Chcąc przekonać Kwiecińskiego, że nie jestem jemu podobnym tchórzem i nie lękam się wcale bródiagów, ułamałem sobie grubą, sękatą gałąź z jakiegoś drzewa i puściłem się pieszo tą samą drogą do pocztowej stacji. Zaledwie uszedłem jedną wiorstę drogi, ujrzałem brodatego brodiagę, wychylającego się z gęstych krzaków i dążącego z wędą w swym ręku do rzeki Leny łowić ryby. Nie namyślając się długo, zawróciłem się prędko z drogi i biegłem, co tylko mi sił starczyło do miejsca, w którem pozostawiłem towarzysza.
    Gdy stary jamszczyk odpoczął sobie, wsadziliśmy go z wielką trudnością na konia i wysłaliśmy po inną furmankę, która by powiozła nas dalej.
    Po upływie trzech godzin przyjechało do nas dwóch nowych jamszczyków. Jeden z nich miał prosty wóz, na który zabrał połamany tarantas, a drugi przybył z mocnym już wehikułem i powiózł nas do następnej wsi Żygałowa, gdzie spisano przy nas urzędowy protokół, że stary jamszczyk nie przyczynił się wcale do złamania starego pocztowego tarantasu, ale przez długie używanie sam się złamał i obaj podpisaliśmy się własnoręcznie na tym protokóle.
    We wsi Żygałowie kończy się już lądowa droga. Wszyscy podróżni muszą letnią porą odbywać podróż do Jakucka w pocztowych i prywatnych łodziach po rzece Lenie lub też jechać konno po samych jej brzegach. Podróż konna lub w łodziach pozostawiona jest podróżnym do wyboru i upodobania. Kto lęka się płynąć łodzią po Lenie, ten może jechać konno do samego Jakucka. Mój towarzysz podróży lękał się bardzo płynąć małą łodzią po obszernej rzece Lenie, więc bardzo często odbywaliśmy tę drogę wierzchem na dobrych sybirskich rumakach.
    Chociaż gubernialny rząd irkucki wyasygnował dla nas dwóch „progony” (pieniądze na przejazd) na jednego konia, czyli każdemu z nas na pół konia, jednakże dawano nam na wszystkich pocztowych stacjach pięć koni. Na jednym koniu jechałem ja, na drugim Kwieciński, na trzecim nasz konwojnywołostnyj starszyna” (wójt), na czwartym przewodnik, a na piątym koniu składano nasze rzeczy. Takim porządkiem odbywaliśmy razem z Kwiecińskim podróż do karnego zakładu Uskuta. W nocy płynęliśmy łodzią po Lenie, a w dzień jechaliśmy zwykle konno.
    W Uskucie musiałem rozstać się z Kwiecińskim, który był przeznaczony do innej gminy, ja zaś sam jeden popłynąłem dalej łodzią do powiatowego miasta Kireńska, w którem miano mi przeznaczyć wieś w pietropawłowskiej gminie na stałe pomieszkanie.
    Przybywszy do Kireńska, zaprezentowałem się natychmiast naczelnikowi powiatu, którym był naówczas niejaki Gabriel Raczkowski, Polak. Naczelnik przywitał mnie bardzo grzecznie i oświadczył, że przeznaczono mi na mieszkanie w gminie czeczujskiej wieś Iczory, odległą o dwieście osiemnaście wiorst od Kireńska. Prosiłem go, aby pozwolił mi zamieszkać we wsi Czeczujsku, gdzie już przebywało dwóch zesłanych Polaków: Aleksander Mączewski i Karol Kabat. Lecz pan Raczkowski nie uwzględnił mej prośby i oświadczył mi wyraźnie, że muszę mieszkać we wsi Iczorach, bo otrzymał od wyższej swej władzy rozporządzenie, żeby wybrał dla mnie jak najmniejszą i najuboższą wieś, jaka jest w kireńskim powiecie i mnie w niej samego pomieścił.
    Otrzymawszy w ziemskim sądzie potrzebne dokumenta i pieniądze na dalszą podróż, pożegnałem pana Raczkowskiego, wsiadłem z moim stróżem starszyną i dwoma przewodnikami do małej łodzi i popłynęliśmy dalej po największej w Syberii rzece Lenie do miejsca mojego 9 osiedlenia.
    Podróż po rzece trwała dwa tygodnie, a była nadzwyczaj niewygodna, męcząca i niebezpieczna. Powodem zaś tego było nasamprzód, że dawano nam na wszystkich nadleńskich pocztowych stacjach bardzo małą łódź, w której z wielką trudnością mogły się pomieścić cztery osoby Po wtóre, że słońce paliło jak ogniem przez cały dzień, a wieczorem i w nocy kąsały bez miłosierdzia miliardy komarów, których od łodzi nie można było odpędzić. Dlatego i też byliśmy zmuszeni palić mokrem drzewem na łodzi przez całą noc ogień, który swym gęstym dymem rozpraszał i odpędzał jako tako tych dokuczliwych napastników.
    Gdy upłynęliśmy około trzech wiorst drogi do Kireńska, przewodnikom zdawało się, że woda jest głębsza i bystrzej płynie około górzystego i skalistego brzegu, dlatego skierowali tak łódź, nie zważając na protest starszyny, który radził im trzymać się środkowego koryta rzeki. Zaledwie minęliśmy najwyższą górę, wtem obrywa się ogromny kawał skały i wpada z ogromnym impetem i hukiem do rzeki, tak że spieniona woda podrzuciła naszą małą łódź do góry. Gdybyśmy się byli spóźnili tylko trzy minuty, to oberwana ziemia zasypałaby nas i zagrzebałaby na wieki w nurtach Leny. Lecz Bóg dobry, który opiekuje się najmniejszem stworzeniem, miał i nas w świętej swej opiece i zachował nas wszystkich od nagłej i niespodziewanej śmierci, za co wszyscy podziękowaliśmy Mu i płynęliśmy już dalej środkiem rzeki.
    Letnią porą bywają nad rzeką Leną takie wielkie i gęste mgły, że trudno zobaczyć o kilka kroków idącego człowieka lub jaki przedmiot Będąc ogromnie znużony tą uciążliwą podróżą, czwartego dnia po opuszczeniu Kireńska nad samem ranem zdrzemnąłem się, a po chwili na dobre usnąłem i nie słyszałem nawet jak nasza łódź przybiła do brzegu i zatrzymała się przy nim. Tutaj obudził mnie ze snu starszyna, wołając:
    „No, pan! wstawajcie, bo przypłynęliśmy już do wsi Iczory, w której macie sobie przeznaczone miejsce na osiedlenie”.
    Zerwałem się na równe nogi i począłem rozglądać się wokoło z ciekawością, chcąc dostrzec, jak wielka jest ta wieś. Lecz wskutek gęstej mgły nie mogłem swych chęci zadowolić. Tymczasem starszyna wziął moją podróżną torbę, wysiedliśmy na lewy brzeg rzeki i udaliśmy się do pocztowego domu, w którym mieszkali sami chłopi pocztylioni i stróż imieniem Warywon, Rusin rodem z chersońskiej guberni, nazywany powszechnie „Kumornikiem”. Pragnąc napić się gorącej herbaty, prosiłem owego stróża o gorący samowar, co też chętnie uczynił.
    Gdy napiliśmy się herbaty, a i mgła opadła, wyszedłem na dwór obejrzeć wieś, w której sądzono mi było mieszkać z dala od cywilizowanego świata, w najsurowszym klimacie, między barbarzyńskim ludem. I jakiż widok przedstawił się mym oczom?
    Oto maleńka i uboga wiosczyna, składająca się zaledwie z ośmiu nędznych chat, niepokrytych nawet dachem, rozrzucona była nad rzeką. Nieopodal mała kapliczka, dom pocztowy i kilka chłopskich łaźni stanowiły całe zabudowanie Iczory. Ujrzawszy to, rozpacz mnie ogarnęła, boleść ścisnęła me serce i zapłakałem pierwszy raz w życiu nad moją niedolą i na samo wspomnienie, że może przyjdzie się tu przeżyć długie lata, a nawet umrzeć bez pociechy religijnej. Dopóki byłem w towarzystwie kilkunastu rodaków, słyszałem ojczystą mowę, to nie czułem swego smutnego położenia, ale gdy zostałem sani jeden, wtedy poznałem, co to jest za okropność dla człowieka być pozbawionym odpowiedniego towarzystwa i ojczystej mowy.
    Westchnąwszy potem gorąco do Boga i podziękowawszy mu za tę łaskę i dobrodziejstwo, że doprowadził mnie szczęśliwie i bez żadnego kalectwa do celu podróży, powróciłem na pocztę i kazałem poczciwemu Warywonowi wezwać do siebie naczelnika wsi Iczory, zwanego tam dziesiętnikiem, aby wskazał mi, gdzie najwygodniej mógłbym zamieszkać.
    Wkrótce zjawił się naczelnik wsi Iczory, ubrany w podarte i dziurawe łachmany, boso, z grubym kijem w ręku i wielką naroślą (zob, wole, guz) pod brodą na szyi. Obszedłem z nim po kolei wszystkie ośm domów i zauważyłem, że z tych kilku domów będzie dla mnie najodpowiedniejszy dom gospodarza Mikołaja Berezowskiego, gdyż mieszkały w nim cztery tylko dorosłe osoby i nie było wcale drobnych i małych dzieci.
    Na moje szczęście wszyscy gospodarze wsi Iczory byli to potomkowie dwóch polskich rodzin pochodzących z Mazurów, zesłanych przed kilkudziesięciu laty do Syberii na osiedlenie. Jakkolwiek teraźniejsi mieszkańcy byli już wyznawcami prawosławnej religii, jednakże nie wypierali się swego pierwotnego pochodzenia i rodowodu, ale owszem szczycili się z niego, że pradziadowie ich byli Polakami i mówili po rosyjsku w podobny sposób, jak w naszych stronach Mazurzy mówią po polsku, że przez całe dwa tygodnie nie mogłem zrozumieć ich mowy, chociaż posiadam rosyjski język. Wspomniane te dwie rodziny zostawały nawet ze sobą w bliskiem bardzo pokrewieństwie i nie zawierały pomiędzy sobą związków małżeńskich, ale kawalerowie żenili się zwykle, a panny brały sobie mężów z drugich wsi.
    Cztery rodziny mieszkające w czterech domach nazywały się Berezowskiemi, a drugie cztery rodziny Osieckiemi. Największą powagą i dygnitarzami tej małej wioski byli naczelnik, prosty chłop wyżej opisany, zwany też dziesiętnikiem i ponomar (coś w rodzaju organisty i razem zakrystiana) imieniem Milentij.
    Lud mieszkający nad brzegami rzeki Leny ma miłą i przyjemną fizjonomią, ale szpecą go bardzo „zoby”, to jest wielkie narośle, czyli guzy, które są takiej objętości, jak nadęty bydlęcy pęcherz i otaczają całą szyję [* Zob (ros. - wole - powiększenie gruczołu tarczycy wywołane m. in. niedoborem jodu w organizmie.]. Każdy dorosły człowiek, a czasem i małe dzieci dostają takiego obrzęknienia, które na pierwszy widok wzbudzają obrzydzenie. Patrząc na te obrzydliwe ich zoby, nie mogłem w żaden sposób jeść ani też pić herbaty, bo pobudzały mnie zaraz do wymiotów, ale musiałem za każdym razem wychodzić ze swym skromnym posiłkiem z izby do sieni i tam jadłem. Brzydziłem się nawet zaczerpnąć szklankę wody z tego naczynia, z którego oni pili, i sam nosiłem ją sobie z rzeki Leny płynącej o sto pięćdziesiąt kroków.
    Kiedy zbliżałem się do tego wolastego narodu, to Sybiracy mieszkający w makarowskiej gminie ostrzegali już mnie, abym nigdy nie pił nieprzegotowanej wody z rzeki Leny, ponieważ ta woda jest przyczyną owych zobów.
    Jeden z więźniów Polaków, niejaki Ludwik Zaremba, kasjer z miasta Końskie, chciał się przekonać, czy wspomniana woda rzeczywiście jest szkodliwa i zrobił na sobie samym próbę; pił ją więc zimną, a po kilka miesiącach dostał także duże obrzęknięcie gardła, którego już trudno się pozbyć.
    Otóż dotknięci tą chorobą okrywają w zimie swe zoby zajęczemi lub wiewiórczemi skórami, uszytemi w rodzaju damskich „boa”. Jak się czasami biją ze sobą, to chwytają rękami za swe wielkie podgardla i wodzą się jak jędory. Wskutek takiego szpecącego kalectwa rząd rosyjski nie bierze ich wcale do wojska, ale muszą za to pełnić obowiązki pocztowych woźniców na całym przyleńskim trakcie, jako też w lecie wozić łódkami przejeżdżających podróżnych.
    Nadleńscy włościanie są w ogóle bardzo biedni, mają mało ornego gruntu, na którym zasiewają owies, groch i sadzą kartofle. Rząd rosyjski jest zmuszony każdego roku dostarczać im z okolic Irkucka pszenicę i żyto na chleb. Zajmują się wyłącznie polowaniem na różnego zwierza i rybołówstwem. Bydła i owiec chowają także niewiele, bo niedźwiedzie tępią je i pożerają.
    Życie moje w onej wsi było bardzo nędzne i rzec nawet można opłakane. Przez całe cztery miesiące posiłek mój składał się tylko z jęczmiennego, a rzadko żytniego chleba, cegiełkowej herbaty i małych rybek, które sam ułowiłem na wędkę. Nie mając najmniejszego zajęcia, ani też książek do czytania prócz brewiarza, rubrycelli i małej książeczki „Naśladowanie Chrystusa Pana” Tomasza a Kempis, chodziłem najczęściej nad brzegami Leny, łowiłem na wędkę małe rybki, śpiewałem różne kościelne lub patriotyczne polskie pieśni, rozmawiałem sam z sobą po polsku, obawiając się bym nie zapomniał ojczystego języka. Gdy gospodarze moi rozpoczęli sianożęcie, chodziłem z nimi co dzień na łąki grabić, suszyć i w kopy składać siano. Jeździłem z gospodarzem do lasu po drzewo na opał, łowiłem z nim siecią ryby, odwiedzałem w lesie sidła zastawione przez gospodarza na zające i wiewiórki; słowem, wynajdywałem sobie różne zajęcia, aby nie nudzić się i nie tracić na próżno drogiego czasu, bo jak przekonałem się, że bez zajęcia z nudów można dostać pomięszania zmysłów.
    Włościanie tamtejsi odbywają wszelkie podróże latem na łodziach, a zimową porą w saniach. W tamtych stronach ludzie nie mają najmniejszego pojęcia o naszych czterokołowych polskich wozach i bryczkach, a tem bardziej się dziwili, gdy im opowiadałem o kolejach żelaznych, o balonach i innych środkach lokomocji używanych przez ucywilizowane narody. Otóż słuchając mego opowiadania, często mawiali:
    „Panie Boże! jakież to są dziwne rzeczy na świecie, a my nic o nich nie wiemy!”
    W letnich miesiącach noce tam są już bardzo krótkie i zaledwie tylko trzy godziny trwają, dlatego też upały wśród dnia bywają bardzo dokuczliwe. Z tej też przyczyny moi gospodarze sypiali w śpichłerzu, a ja nocowałem sam jeden w chacie, która nie zamykała się wcale na żaden zamek lub nawet haczyk i w każdym czasie można było do niej wejść.
    Po upływie trzech miesięcy mojego tam pobytu, pewnej nocy, gdy sobie w najlepsze spałem, zostałem rozbudzony wejściem trzech jakichś białych postaci, z których jedna zapytała:
    „Czy tu mieszka polityczny więzień Polak?”
    Gdy ochłonąłem z przestrachu i przetarłem oczy, zapytałem owych nieproszonych gości, po co tu przyszli i dlaczego niepokoją mnie wśród nocy?
    Wtedy jeden z nich odrzekł:
    „Jestem żandarmski pułkownik Duwing i przybyłem się dowiedzieć, co pan tu robisz, czem się zajmujesz i czy który z tutejszych włościan nie wyrządził panu jakiejkolwiek bądź krzywdy?”
    Poznawszy po białem letniem ubraniu w osobach przybyłych trzech żandarmów, wstałem prędko z łóżka, włożyłem na siebie palto, zapaliłem świecę i następnie w prowadzonej z pułkownikiem rozmowie uskarżałem się przed nim, że gubernialny rząd irkucki nie daje mi ani jednej kopiejki na utrzymanie i przeznaczył mnie do takiej nędznej i ubogiej wiosczyny, gdzie nawet do najcięższej roboty nająć się nie można, tak że z głodu nawet lub z nudów umrzeć można.
    Pułkownik Duwing wypytywał mnie bardzo obszernie o wszystko, a mianowicie: z której pochodzę guberni, czy zostawiłem w rodzinnym kraju rodziców lub innych krewnych. Czy otrzymuję od nich listy lub pieniądze. I w końcu prosił grzecznie, abym mu pokazał wszystkie moje książki i papiery, jakie posiadam. Ponieważ miałem tylko trzy książeczki, o których już powyżej wspominałem, i dwa listy od matki otrzymane w drodze, więc wskazałem mu na okno, gdzie ta cała moja biblioteka była umieszczona.
    Po odbytej tej formalności, jaką wszyscy moskiewscy policyjni urzędnicy praktykują, prosiłem pułkownika, czy nie mógłbym zamieszkać w samej gminie we wsi Czeczujsku, w której mieszkało dwóch zesłanych Polaków, lecz pan Duwing objaśnił mi, że to nie zależy od niego, tylko od generał-gubernatora. Gdy powiedziałem mu, że jestem katolickim księdzem z lubelskiej guberni i mam tam rodziców, braci i siostry, pułkownik oświadczył mi, że zna dobrze Królestwo Polskie, bo mieszkał tam przez kilka lat, a nawet zna osobiście żandarmskiego pułkownika Masłowskiego mieszkającego w Lublinie. Radził mi w końcu, abym przesłał wszystkie moje listy do rodzinnego kraju, adresując na jego ręce, a on ze swej strony odeszle prosto do Lublina na ręce owego Masłowskiego dla doręczenia moim rodzicom, a tym sposobem będę mógł prędzej komunikować się z moją rodziną.
    Wkrótce potem skorzystałem z jego rady: posłałem na ręce Duwinga dwa listy do swojej matki, która otrzymała je w stosunkowo bardzo krótkim czasie, bo w cztery tygodnie, i przysłała mi do wsi Iczory trzydzieści rubli.
    Ale wróćmy jeszcze do odwiedzin pułkownika Duwinga, który pożegnawszy mnie, powrócił do swej berlinki [* Berlinka - płaskodenny, bezpokładowy statek rzeczny, używany do przewozu towarów.], kołyszącej się na rzece Lenie, tam wezwał do siebie wszystkich gospodarzy naszej małej wioseczki, wypytywał i badał ich o mojem sprawowaniu się i wszelkich czynnościach. Między innemi zapytywał pułkownik, jaką ja noszę czapkę. Zapytani gospodarze dali o mnie jak najlepsze świadectwo, co zaś do czapki, to odrzekli, że noszę taką sarnę, jaką noszą wszyscy sybirscy włościanie.
    Potem pułkownik, jak sami gospodarze opowiadali mi, wyjął ze swojej podróżnej walizy białą, polską konfederatkę z czarnym barankiem, pokazał ją chłopom zapytując, czy nie widzieli u mnie podobnej. Lecz ci odpowiedzieli, że podobnie ładnej czapki nie tylko u mnie, ale nawet nigdzie w swojem życiu nie widzieli.
Ta konfederatka, jak się później dowiedziałem, została skonfiskowaną przez Duwinga braciszkowi Feliksowi Kułakowskiemu, z zakonu kamedułów na Bielanach pod Warszawą, zesłanemu na osiedlenie do makarowskiej gminy, kireńskiego powiatu. Otóż pułkownik, zrobiwszy u Kułakowskiego rewizję i znalazłszy konfederatkę, zapytał go, skąd przyszedł do posiadania takowej? Kułakowski, nie namyślając się długo, odpowiedział, że papież Pius ix posłał takie czapki wszystkim księżom i klerykom zesłanym na Syberię.
    Pułkownik, chcąc się o prawdzie tych słów przekonać, pokazał czapkę włościanom wsi Iczory, aby tym sposobem i u mnie skonfiskować, jeżeli takową posiadam, ponieważ był to owoc surowo zakazany w Królestwie Polskiem i w zabranych prowincjach.
    W kilka dni po wizycie żandarma Duwinga, spożywając z rana moje skromnie śniadanie, spostrzegłem przez okno jakiegoś bogatego, w podeszłym wieku sybirskiego kupca, który wkrótce wszedł do naszej chaty i pozdrowiwszy nas, jął wypytywać się, czy nie ma czego na sprzedaż. Lecz gospodyni odrzekła na to:
    „Nie mamy nic do sprzedania, bo jesteśmy bardzo biedni. Ledwo możemy się wyżywić tutaj, gdyż niedźwiedzie duszą nam często bydło i małe cielęta, dlatego też nie możemy dochować się ani jednej sztuki na sprzedaż”.
    Podczas rozmowy kupiec zwracał często swój wzrok na mnie i w końcu odezwał się po rosyjsku do mnie:
    „Zapewne pan nie jesteś tutejszym stałym mieszkańcem, ale musisz być cudzoziemcem?”
    „Tak jest - odpowiedziałem - jestem Polakiem, politycznym więźniem, którego rosyjski rząd zesłał tu na osiedlenie, abym umarł głodową śmiercią”.
    „A może jesteś pan katolickim księdzem S... M...?” - rzecze do mnie po polsku kupiec.
    Gdy otrzymał potwierdzającą odpowiedź, zerwał się z ławy, podbiegł do mnie, zaczął mnie ściskać i całować, a w końcu rozpłakał się jak dziecko, tak że dobrych kilka chwil upłynęło, zanim przyszedł do siebie i potrafił mi objaśnić, że on jest także Polakiem, katolikiem i wygnańcem, rodem z Litwy, że się nazywa Adrian Nowicki i ma własny swój sklep bławatnych i korzennych towarów w mieście Olekmie, niedaleko Jakucka.
    Następnie zaprosiłem czcigodnego starca na herbatę i zaczęliśmy ze sobą rozmawiać o różnych rzeczach. Nowicki opowiadał mi, że mieszka w Syberii przeszło trzydzieści lat, czyli od roku 1831 [* W tekście pierwotnym był wpisany rok 1821; zapewnie błędny w zestawienia z przeszłotrzydziestoletnim pobytem Nowickiego na Syberii.], ożenił się tamże, a teraz wraca z Irkucka, dokąd jeździł po różne świeże towary do swego sklepu. Nadto nadmienił, że odwiedził kilkunastu politycznych więźniów Polaków zamieszkałych przy samej rzece Lenie i znajomego mi hrabiego Walickiego w Wiercholeńsku, który prosił go, aby mnie odszukał i pozdrowił w imieniu hrabiego.
    Podczas tej pogadanki, Nowicki rzekł do mojej gospodyni:
    „Gosposiu! schodźcie do berlinki, która stoi u brzegu rzeki i powiedźcie memu synowi lub subiektowi, aby przyniósł tutaj wszystko, co przygotowałem”.
    Gospodyni udała się do berlinki i wkrótce zjawił się do nas subiekt, który przyniósł dziesięć funtów cukru i dwa funty herbaty, a Nowicki sam mi je wręczył, jako podarunek.
    Potem czcigodny starzec, uśmiechając się, rzekł do mnie:
    „Ksiądz dobrodziej poczęstował mnie cegiełkową herbatą, teraz ja proszę księdza do mojej berlinki na herbatę, a może u mnie znajdzie się lepsza i smaczniejsza” Gdy obydwaj wyszliśmy z chaty na pastwisko, Nowicki wyjął z kieszeni dziesięciorublowy banknot i wetknął mi takowy do ręki. Nie chciałem od niego przyjąć tych pieniędzy i na powrót mu je oddawałem, dziękując mu za jego życzliwość i dobre chęci. Lecz on nawet nie chciał słyszeć o zwróceniu mu pieniędzy i rzekł:
    „Chodźmy, księżuniu, prędzej do mojej berlinki, bo herbata ostygnie”.
    Kiedy piliśmy herbatę, moja gospodyni przyszła tam także, aby kupić kawałek prostego mydła. Nowicki, poznawszy ją, dał jej spory kawał mydła i rzekł:
    „Gosposiu! macie za darmo ten kawałek mydła, a tutaj wam daję drugi większy, ten ofiaruję dla waszego pana. Pamiętajcie, żebyście za to mydło prali darmo jego bieliznę i nie żądali od niego zapłaty”.
    Gospodyni, niezmiernie ucieszona tą niespodzianką, podziękowała poczciwemu kupcowi za podarunek, powróciła do domu i odtąd prała darmo moją bieliznę.
    Pogawędziwszy przeszło dwie godziny z czcigodnym rodakiem, pożegnaliśmy się ze łzami w oczach. On popłynął swoją piękną berlinką do Olekmy, a ja stałem przez długi czas nad brzegiem Leny, spoglądając na oddalający się statek, na pokładzie którego stojący Nowicki żegnał mnie, powiewając słomianym kapeluszem, a na koniec zniknął mi z oczu za horyzontem.
                                                                                 *
    Rząd rosyjski, chcąc zaprowadzić jakiś ład i porządek pomiędzy kilkunastu tysiącami politycznych zesłańców Polaków, ustanowił w Irkucku oddzielną kancelarię, czyli biuro przeznaczone wyłącznie dla spraw Polaków. Zaprowadził w niem ścisłą cenzurę, przez którą musiały przechodzić wszystkie listy i korespondencje przysyłane ze starego kraju pod adresem zesłanych Polaków lub odwrotnie. Nadto wydał rozporządzenie, aby wszelka taka korespondencja była prowadzona w rosyjskim języku; i to tylko cztery razy do roku można było pisywać do kraju, a mianowicie: w pierwszych dziesięciu dniach miesiąca stycznia, kwietnia, lipca i października. Dalej rząd zabronił pod najsurowszą karą opisywać w listach zwyczaje i obyczaje sybirskich narodów, jako też czem się kto z nas trudni i z czego żyje, wszelkich krzywd i awantur, jakie spotykały nas w drodze lub na miejscu. Wolno było donieść swej rodzinie, gdzie kto mieszka, czy jest zdrów lub chory i czego mu potrzeba, jak na przykład: garderoby, bielizny lub pieniędzy. Taką to instrukcję każdy więzień stanu, Polak, musiał przeczytać i własnoręcznie się podpisać, że zastosuje się do niej; gdyby zaś napisał co przeciwnego owej instrukcji, to będzie mu wzbronionem posyłanie listów do rodziny i zostanie oddany pod sąd.
    Taki stan rzeczy trwał przez pierwsze dwa lata, to jest przez 1864 i 1865 rok. Potem pozwolono nam częściej korespondować, nawet w polskim języku i udzielić swej rodzinie więcej wiadomości z Syberii.
    Każdy Polak oddawał swój list w niezapieczętowanej kopercie do gminnej kancelarii, z gminy odsyłano go naczelnikowi powiatu, ten zaś wysyłał znowu już kilkanaście takich listów razem do irkuckiej kancelarii, gdzie dobrze płatny cenzor je czytał. Jeżeli cenzor nie znalazł w liście nic zabronionego, to oddawał go na pocztę, zaś w przeciwnym razie niszczył go lub zwracał właścicielowi Dosyć tego, że nasze listy, nim dostały się do pocztowej skrzynki, musiały najmniej przez miesiąc czasu błąkać się od Annasza do Kajfasza. Listy przysyłane do nas z rodzinnego kraju odbywały taką samą podróż.
    Jeżeli cenzor wyczytał w liście do zesłanej osoby jaki tytuł, na przykład: hrabia, pan, ksiądz itp., to zamazywał ten wyraz tuszem lub atramentem, jako też wszystkie inne wiadomości udzielane nam przez rodzinę, które mogły sprawić nam jakąś przyjemność, pociechę lub nadzieję rychłego powrotu do rodzinnego kraju.
                                                                                 *
    We wschodniej Syberii przy końcu miesiąca września ustają zwykle wszelkie roboty w kopalniach złota i zastój ten trwa aż do dnia i kwietnia. Otóż gdy zbliża się czas zakończenia robót i robotnicy mają opuszczać złotodajną ziemię, i powracać na zimę do swego domowego ogniska, wówczas zjeżdżają się do kopalni złota różni rosyjscy urzędnicy i wojskowi, jako to: naczelnik powiatu, jego pomocnicy, wójci, sołtysi i żandarmski pułkownik lub kapitan. Pod ich to kontrolą przedsiębiorcy prywatni złotodajnych kopalni załatwiają rachunki ze swymi robotnikami i wypłacają im pieniądze za półroczną pracę.
    Po skończonych tedy rachunkach wspomniani wyżej urzędnicy rozbierają zaraz każdego po kolei robotnika do naga, rewidują go jak najściślej, czy czasami gdzie nie ukrył kawałka złota, a nie znalazłszy nic przy nim, dopiero, wtedy pozwalają mu iść do domu. Jeżeli zaś znajdą u którego robotnika chociaż małą odrobinę złota, to spisują zaraz protokół, gdzie i jak dawno znalazł to złoto, aresztują go, zakuwają w dziesięciofuntowe kajdany na obie nogi i odsyłają pod ścisłą strażą na kilka lat do karnego zakładu do ciężkich robót za Bajkał.
    Nudząc się jak najokropniej po całych dniach bez żadnego zajęcia i odpowiedniego towarzystwa, pożyczyłem skrzypce od pocztowego stróża Warywona i wygrywałem na nich po kilka godzin. Pewnego dnia nad wieczorem, po kilku innych sztuczkach, zagrałem mazura Chłopickiego i nie zauważyłem, że kilku robotników powracających z kopalni złota przechodziło w tym samym czasie przez wioskę Iczory i słyszało mnie grającego na skrzypcach. Zaledwie przestałem grać, wchodzi dwóch robotników do naszej chaty i pozdrowiwszy mnie, proszą, abym im zagrał tę sarnę sztuczkę, bo bardzo im się podobała. Wymawiałem się przed nimi, że nie umiem dobrze grać, że gram tylko ze słuchu dla zabicia czasu i z nudów. Lecz te wszystkie moje wymówki na nic się nie zdały i w końcu musiałem ulec ich wprawdzie bardzo grzecznym prośbom. Kiedy zagrałem im owego mazura kilka razy i położyłem skrzypce na łóżku, robotnicy podziękowali mi serdecznie i jeden z nich położywszy rubla, a drugi dwa rubli na stole, rzekli:
    „To za wasze trudy. Bądźcie zdrowi!” I szybko wynieśli się z izby, tak że nie miałem nawet czasu zorientować się i oddać im na powrót położone na stole trzy ruble.
    W pół godziny potem jeden z tych dwóch robotników powraca do mnie, oświadczając, że jest także Polakiem i katolikiem, nazywa się Szymański, rodem z Królestwa Polskiego, augustowskiej guberni, i opowiada mi, że gdy usłyszał mnie grającego, na skrzypcach mazura, to z wielkiej radości aż rozpłakał się i nie mógł pojąć, kto by to grał polskiego tańca w takiej nędznej wioseczce. Chciałem poczciwemu rodakowi zwrócić trzy ruble, ale nie przyjął i pogawędziwszy ze mną godzinę czasu, udał się w dalszą podróż do swej gminy około miasta Kireńska, w której stale mieszkał jako posieleniec.
                                                                                 *
    Isprawnik [* Isprawnik - naczelnik powiatu.] Raczkowski, będąc zawiadomionym przez kilku swych zaufanych gminnych pisarzów, że irkucki żandarmski pułkownik Duwing wizytował wszystkich więźniów Polaków mieszkających nad rzeką Leną, chciał się dowiedzieć od samych Polaków, w jakim głównie. celii przyjeżdżał do nich żandarmski pułkownik w takie odległe strony, co mówił i o co się pytał. Wybrał się więc sam w podróż, jeździł od jednej do drugiej wioski i badał każdego w tej materii, gdyż isprawnik. lękał się, aby który z zesłańców nie zaskarżył go przed Duwingiem.
    Włościanie wsi Iczory dowiedziawszy się, że Raczkowski jest już na ostatniej pocztowej stacji i wkrótce przybędzie do nich, zaczęli we wsi robić różne porządki: zamiatali ulicę, podwórza i chaty, usypywali drogę i ścieżki żółtym piaskiem, wyrzucali na brzeg rzeki różne śmiecie i skorupy itd. Wszyscy bowiem chłopi w kireńskim powiecie lękali się ogromnie Raczkowskiego, ponieważ wiedzieli dobrze, Źe gdyby isprawnik spostrzegł u którego z nich brudy i nieporządek około mieszkalnego domu, to nie puści mu płazem tego, ale wygrzmoci go zaraz kijem porządnie. Kobiety również lękały się Raczkowskiego, bo ten kazał im za niechlujstwo w kobiecem gospodarstwie zamiatać za karę ulicę lub też nosić w worku piasek znad brzegu rzeki do wysypywania drogi.
    Gdy isprawnik przypłynął w swej berlince do naszej wsi, wszyscy gospodarze i pocztowi woźnice wyszli zaraz nad rzekę na spotkanie jego. Ja zaś, mając wielki żal do tego powiatowego dygnitarza, że przeznaczył mnie na mieszkanie najmniejszą i najbiedniejszą wioskę, jaka się znajdowała w kireńskim powiecie, postanowiłem nie widzieć się z nim wcale. Dlatego też wyszedłem śpiesznie ze swej chaty, skryłem się za jedną z chłopskich łaźni i obserwowałem z daleka wszystkie jego ruchy.
    Kiedy isprawnik wysiadł z łodzi, wszyscy chłopi pozdejmowali zaraz czapki i nisko się pokłonili jemu. Isprawnik nasamprzód zapytał ich, w którym domu mieszkam, i gdy ci wskazali mu, zaraz ruszył tam. Gospodyni moja z dwiema siostrami ze strachu przed srogim urzędnikiem schowała się szybko do piwnicy i tam siedziała aż do jego wyjazdu ze wsi, ja zaś wyszedłem z swojej kryjówki i udałem się do domu na spotkanie tegoż.
    Gdy wszedłem do chaty, trzymając miedziany imbryk w ręku napełniony wodą z Leny, Raczkowski przywitał się ze mną bardzo grzecznie, podał mi rękę, zarekomendował swego towarzysza, doktora kireńskiego powiatu. Następnie poczęstowawszy mnie swym papierosem, zapytywał, czy nie przykrzy mi się tutaj, czem zajmuję się i czy mam jakie pieniężne zasoby do utrzymania się.
    Odpowiedziawszy isprawnikowi stosownie do okoliczności na te pytania, prosiłem go, aby pozwolił mi zamieszkać w samej petropawłowskiej gminie we wsi Czeczujsku, w której, jak już wspominałem, mieszkało dwóch Polaków, i przedstawiłem mu wielkie nudy, a także krytyczne finansowe moje położenie. Isprawnik, wysłuchawszy mego utyskiwania, rzekł do mnie w te słowa:
    „Niech ksiądz poda prośbę na moje ręce do generał-gubernatora Korsakowa, ja zaś z mej strony dam dobrą opinię o księdzu, a ręczę za to słowem honoru, generał-gubemator uwzględni tę prośbę i pozwoli księdzu zamieszkać w żądanej wsi”.
    Podziękowałem Raczkowskiemu za życzliwe jego serce i dobrą radę, przeprowadziłem go do samej berlinki i pożegnałem.
    Nazajutrz z rana zabrałem się natychmiast do napisania owej prośby i wysłałem ją drogą poleconą mi przez isprawnika. Ponieważ we wsi Iczory nie było poczty, tylko mały chłopiec zwykle woził konno w skórzanej torbie wszelkie listy i rządowe dokumenta z jednej gminy do drugiej, więc jeszcze musiałem cały tydzień czekać na tę wiejską pocztę, aby doręczyć jej moje pisanie.
    Otóż generał-gubemator, otrzymawszy moją prośbę, nie tylko uwzględnił ją, ale w dodatku jeszcze zamianował mnie nauczycielem całej petropawłowskiej gminy. Wieść zaś o takowej łasce dosięgła mnie w następujący sposób:
    Pewnego dnia, siedząc sam jeden w chacie, spostrzegłem nieznajomego Sybiraka, który wszedł wkrótce do izby i oświadczył, że jest gminnym starszyną przysłanym przez samego isprawnika z rozkazem, abym pojechał z nim do Czeczujska ze wszystkiemi mojemi mąnatkami. Ucieszony tą wiadomością, zebrałem prędko swoje rzeczy i wyjechaliśmy po dwóch godzinach czasu do Czeczujska.
                                                                     ROZDZIAŁ IX
                                                           [Na osiedleniu w Czeczujsku]
    Zbliżając się do wsi Сzeczujska, spotkałem w drodze pana Raczkowskiego, który jechał do sąsiedniej wioski w jakimś ważnym interesie, a poznawszy mnie, przywitał i prosił mnie, abym zaczekał na niego w gminnej kancelarii.
    Gdy powrócił wkrótce, oznajmił mi urzędownie o rozporządzeniu generał-gubernatora i nominacii mojej nauczycielskiej, chociaż szkoły tam żadnej nie było i zapewne dotychczas jej nie ma. Nadto isprawnik doręczył mi osobiście sto dziesięć rubli i trzy listy nadesłane z rodzinnego kraju, i radził, abym zamieszkał w jednym domu z Mączewskim i Kabatem, bo jakby czeczujscy chłopi dowiedzieli się, że posiadam pieniądze, to mogliby mnie okraść lub nawet zamordować.
    Podziękowałem serdecznie poczciwemu Raczkowskiemu za wyświadczone mi dobrodziejstwa, jako też za udzielenie dobrej rady i pożegnawszy go, udałem się do moich rodaków, gdzie też zamieszkałem.
    Czeczujsk była to wieś bez porównania większa niż Iczory. Było w niej dwadzieścia osiem mieszkalnych domów, drewniana prawosławna cerkiew, gminny urząd i dwie karczmy.
    Rodacy moi ucieszyli się niezmiernie z mojego przybycia do wsi Czeczujska, bo wyczerpali wszelkie środki do dalszego utrzymania, nie mieli kompletnie z czego żyć i zrobili jeszcze długu trzydzieści rubli. Nasamprzód tedy popłaciłem ich długi, następnie kupiłem kilka pudów żytniej mąki na chleb, kilkanaście funtów jęczmiennych krup na kaszę, trzy worki kartofli, parę funtów masła, kilkanaście jaj i dwa sążnie drzewa na opał. Ponieważ przywiozłem ze sobą dziesięć funtów cukru i dwa funty herbaty, które dał mi jeszcze we wsi Iczory poczciwy kupiec Nowicki, więc tym sposobem zaopatrzyliśmy naszą spiżarnią na parę miesięcy.
    Przybywszy na mieszkanie do wsi Czeczujska, cokolwiek ożyłem, a to z tej przyczyny, że miałem już dwóch swych rodaków, z którymi mogłem po polsku rozmawiać. Nadto we wspomnianej wyżej wsi był już większy ruch, życie i odpowiednie towarzystwo, bo mieszkało w niej kilka inteligentnych osób, a mianowicie: dwóch prawosławnych popów, jeden z nich staruszek eks-proboszcz czeczujskiej parafii, ciemny zupełnie na obydwa oczy, a drugi młody Iwan Afanasiewicz Ponomarew, proboszcz tejże parafii. Dalej poczciwy Iwan Krasikow, zasiedatiel; Iwan Tierentiewicz Pugaczew, pełnomocnik bogatych dwóch kupców Katyszewcowa i Baśnina, utrzymujących swym kosztem dwustu robotników, którzy trudnili się wydobywaniem z małych rzeczek złota w witymskiej gminie kireńskiego powiatu; gminny pisarz Gregorij Romanowicz Pierzymskoj; eks-pisarz tejże gminy Lubliński i jeden kupiec, którego nie przypominam sobie nazwiska.
    Aby zaś nie tracić na próżno drogiego czasu, wszyscy trzej wynaleźliśmy dla siebie odpowiednie zatrudnienie. Mączewski robił papierosy na sprzedaż, naprawiał stare zegary, łatał babskie trzewiki i leczył chore bydło i konie. Kabat zajmował się introligatorstwem, oprawiał książki, obrazy i landszafty [* Landszaft (niem.) - tu obraz przedstawiający pejzaż.], robił różne pudełeczka i szyfonierki [* Szyfonierka (franc.) - niewielkie pudełeczko tekturowe oklejone tkaniną lub kolorowym papierem.] i sprzedawał inteligencji po umiarkowanej cenie. Ja zaś przyrządzałem herbatę i gotowałem obiad, a jak zostało mi cokolwiek wolnego czasu, to kleiłem tutki (gilzy) na papierosy i za zrobienie każdej setki Mączewski, fabrykant, płacił mi gotówką pięć kopiejek.
    Pisarz gminny Gregorij Romanowicz Pierzymskoj, dowiedziawszy się od moich kolegów, że posiadam gruntownie rosyjski język, chciał mnie koniecznie wziąć do gminnego urzędu na swego pomocnika, deklarował płacić mi każdego miesiąca piętnaście rubli srebrem i prosił Raczkowskiego, aby pozwolił mi przyjąć ten obowiązek. Lecz isprawnik, obawiając się odpowiedzialności, zwłaszcza że przysyłano dosyć często do gminnego urzędu z kancelarii geperał-gubernatora różne sekretne rozporządzenia dotyczące politycznych więźniów Polaków, zesłanych do Syberii na osiedlenie, nie zgodził się na to i nie pozwolił mi zająć wspomnianego wyżej obowiązku.
    Prócz tej posady trafiała mi się druga, dosyć korzystna, u bogatego kupca Afanasia Koryszniowa (Dymitriewa), mieszkającego o ośm wiorst drogi odległej od wsi Czeczujska, który poznawszy się ze mną osobiście, zaproponował mi, abym przyjął w jego sklepie obowiązek domowego pisarza i ofiarował mi wikt, pomieszkanie i miesięczną pensję piętnastu rubli. Isprawnik nie pozwolił mi zająć i tej posady, a to z tej głównie przyczyny, że nie wolno mi było mieszkać w drugiej wsi, tylko we wsi Czeczujsku. Nareszcie poczciwy Pugaczew dał mi w swej prywatnej kancelarii zajęcie przepisywania na czysto różnych rachunków, raportów, wykazów, i za to małe i przyjemne dla mnie zatrudnienie przysyłał nam często pszeniczną pytlowaną mąkę, pieczone bułeczki, masło, cukier, herbatę, mleko, za co byliśmy mu bardzo wdzięczni, gdyż wspomnianych wyżej produktów, a szczególnie mięsa, masła, mleka i pszennej mąki trudno było kupić nawet za pieniądze we wsi Czeczujsku.
    Jakiś urzędnik wyższej rangi, zapewne naczelnik stołu z kancelarii generał-gubematora, przeglądając moje papiery, wyczytał w nich, że jestem katolickim księdzem i że zostałem przez samego generała zamianowany nauczycielem szkoły w pietropawłowskiej gminie, i wskutek tego ważnego odkrycia przysłał natychmiast do gminnego urzędu sekretne rozporządzenie, aby zabroniono mi jak najsurowiej uczyć chłopskie prawosławne dzieci i zdegradowano bezzwłocznie z godności nauczyciela. Co też gminny urząd uczynił, chociaż nie widziałem ani jednego ucznia, ani też szkoły.
    Miejscowa inteligencja sprzyjała nam wszystkim trzem Polakom, zapraszała do siebie we wszystkie doroczne uroczystości i imieniny, na różne zabawy, śniadania, obiady, kolacje i gniewała się nieraz na nas, jeżeli wymawialiśmy się od tego zaproszenia. Ale za to lud prosty, a szczególnie czeczujscy chłopi okazywali nam, na każdym kroku swą wyższość; nienawidzili nas, pogardzali nami, łajali nieraz bez żadnej przyczyny po moskiewsku i nie tytułowali nas inaczej jak tylko tym wyrazem „ty Polak”.
    Isprawnik Raczkowski przyjeżdżał dosyć często do wsi Czeczujska dla załatwienia różnych spraw w gminnym urzędzie. Za każdym razem odwiedzał nas Polaków i przywoził zawsze ze sobą kilka książek, które brał w Kireńsku od różnych osób i dawał takowe introligatorowi Karolowi Kabatowi do oprawy. Pewnego razu isprawnik Raczkowski przyjechał do Czeczujska ze swoją żoną i zaufanym lokajem Wojciechem Szekułą, politycznym więźniem Polakiem. Isprawnik, nie mając wolnego czasu na odwiedzenie nas, wezwał trzech nas do gminnego urzędu. Gdy weszliśmy do gościnnego pokoju, isprawnik przywitał się z nami bardzo grzecznie przez podanie ręki, zarekomendował nam swoją małżonkę, prawosławną Sybiraczkę, prosił nas siedzieć i częstował papierosami i herbatą.
    Czeczujscy chłopi, widząc przez otwarte drzwi, że pan Raczkowski nas tak przyjął i rozmawia z nami grzecznie, dziwili się, mówiąc do siebie:
    „Ci Polacy muszą być wielcy ludzie, kiedy sam isprawnik jest dla nich taki grzeczny, a może on także jest Polakiem?”
    I od tego czasu chłopi czeczujscy byli dla nas bardzo grzeczni, witali nas zawsze według swego zwyczaju mówiąc:zdrawstwujtie” i zdejmowali czapki. Jeżeli który z nich ubliżył nam przez swą głupotę, to straszyliśmy ich, że poskarżymy się panu isprawnikowi, a ten nie pożałuje za to im rózeg - i taki postrach był zwykle bardzo skuteczny.
    Poczciwy Raczkowski, okazując nam prawie na każdym kroku swą życzliwość i dobre chęci, radził mi z całego serca, abym kupił sobie strzelbę i zajął się polowaniem na dzikie kaczki, które gnieździły się w tamtejszych stronach ogromnemi stadami, a nikt nie strzelał do nich. Wymawiałem się przed nim, ze nie umiem wcale strzelać i nigdy nie miałem w ręku fuzji, przy tern obawiam się, abym nie został pociągnięty do odpowiedzialności za przechowywanie broni.
    Isprawnik, uśmiechając się, rzekł do mnie:
    „Niech ksiądz nie lęka się żadnej odpowiedzialności. Chociaż wprawdzie politycznym więźniom surowo zabronionem jest mieć broń palną u siebie, jednakże gdyby zjawił się tutaj żandarmski pułkownik, to powiadomię zaraz o tem księdza. Ksiądz tedy oddasz strzelbę gospodarzowi domu do przechowania. Co się zaś tyczy drugiej wymówki, że ksiądz nie umie strzelać, bardzo łatwa jest rada: trzeba się nauczyć. W ten sposób zawsze będziecie mieć kawałek mięsa na obiad lub wieczerzę”.
    Usłuchałem dobrej rady i wkrótce potem kupiłem pojedynkę za pięć rubli jako też wszystkie dodatki potrzebne do strzelania u irkuckich kupców, którzy przejeżdżali w miesiącu czerwcu przez wieś Czeczujsk i dążyli do Jakucka na doroczny jarmark. Kupiłem wprawdzie strzelbę, lecz sam nie używałem jej, oddałem ją moim kolegom, którzy przede mną się pochwalili, że są zawołanymi strzelcami i że w kraju bijali nie tylko kaczki, ale i grubszą zwierzynę. Otóż tedy, chodzili oni z moją pojedynką niemal co dzień na polowanie,'psuli proch, śrut i pistony, ale nie mogli jakoś zabić ani jednego zwierza lub ptaka, a gdy się dziwiłem temu, usprawiedliwiali się, dowodząc, że kupiłem złą strzelbę, bo rozrzuca śrut i nie bije celnie.
    Chcąc się przekonać o prawdzie, pewnego pochmurnego dnia wybrałem się sam jeden na polowanie. Zbliżywszy się do niewielkiego jeziorka, spostrzegłem na niem kilkadziesiąt kaczek różnego gatunku, które podczas małego i ciepłego deszczu żerowały. Ucieszony tym widokiem, położyłem się na ziemię i czołgając się, dotarłem na sam brzeg jeziorka; tam widząc, że kaczki mnie nie spostrzegły, wziąłem jednę na cel i ubiłem na miejscu. Zachęcony tym niespodziewanym powodzeniem udałem się na odnogę rzeki Leny, dokąd zleciały się wystraszone przeze mnie z jeziorka ptaki i tam w podobnyż sposób zastrzeliłem drugą kaczkę. Mając więc dwie dzikie kaczki, powróciłem z wielką radością do domu.
    Gdy z tymi trofeami wszedłem do izby, Mączewski uśmiechnął się i rzekł:
    „Ile ksiądz zapłacił za te kaczki?”
    Odpowiedziałem, rozumie się, że je sam ubiłem. Jednakże Mączewski nie uwierzył moim słowom i był tego przekonania, że owe kaczki kupiłem od włościan. Dopiero po niejakim czasie przekonał się o celności mego strzału, gdy zabiłem tuż obok wioski na jeziorku jedną dziką kaczkę, a ponieważ odgłos wystrzału doszedł aż do ucha Mączewskiego, przybiegł nad brzeg jeziorka i był naocznym świadkiem, jak dostawałem ubitą przeze mnie kaczkę z wody.
    Pewnego razu, nie mogąc znaleźć dzikich kaczek na jeziorkach należących do wsi Czeczujska, zapędziłem się do dwóch jeziorek położonych na terytorium sąsiedniej wioski i znalazłem tam kilkanaście sztuk Pragnąc ubić chociaż jednę kaczkę na obiad, bo nie mieliśmy przez kilka dni ani kawałka mięsa, położyłem się na ziemię z daleka od jeziora i począłem czołgać się jak wąż z obawy, aby nie spłoszyć zwierzyny.
    Gdy przyczołgałem się na brzeg jeziorka i miałem już wystrzelić, jakiś chłop z sąsiedniej wioski, spostrzegłszy mnie leżącego ze strzelbą na ziemi, wrzasnął na całe gardło:
    „Polaku, nie strzelaj do naszych kaczek bo odbiorę ci zaraz strzelbę!”
    Rozgniewany na tego chłopa, że swym przeraźliwym wrzaskiem spłoszył mi kaczki, które zerwały się zaraz z wody i poleciały W przeciwną stronę, podniosłem się prędko z ziemi, spuściłem kurek u strzelby i pobiegłem do niego Zapytać, kto nadał mu prawo zabraniać mi polowania na dzikie kaczki. Chłop obawiając się, abym go nie wygrzmocił moją strzelbą, rzekł do mnie:
    „Nie kazałem ci dlatego strzelać do kaczek bo przekonaliśmy się, że strzelasz do tych, które mogłyby się złapać w nasze sidła, zastawione na jeziorze”.
    Chcąc przekonać chłopa, że bezćzelnie kłamie, bo. nigdy nie strzelałem do takich kaczek, które pojmały się w chłopskie sidła, poszedłem do jeziora i pokazałem mu, gdzie kaczki siedziały, a gdzie są ich sidła i oświadczyłem mu, że jak tylko isprawnik przyjedzie do Czeczujska, to zaskarżę go i wyrobię sobie u generał-gubernatora jeszcze to, że pozwoli mnie stale zamieszkać w ich wsi i włościanie tejże wsi będą musieli na własny koszt wybudować dla mnie mieszkalny dom, spichlerz, dać mi na własność kilka morgów ornego gruntu i połowę jeziora.
    Chłop głupi i ograniczony uwierzył na serio temu wszystkiemu. Powróciwszy do domu, opowiedział swoim sąsiadom o całem tern zajściu. Wkrótce potem chłopi z owej wsi, dowiedziawszy się, że isprawnik Raczkowski ma być rychło w Czeczujsku, wydelegowali do mnie ze swego grona trzech bogatych gospodarzy z prośbą, abym nie skarżył się przed isprawnikiem na owego niegrzecznego chłopa, który chciał mi odebrać strzelbę, a na załagodzenie tej sprawy przywieźli nam w prezencie osiemdziesiąt funtów żytniej mąki i ćwiartkę wołu. Z początku nie chciałem przystać na taką ugodę, lecz gdy przeprosili mnie i przyrzekli, że podobny fakt nie będzie mieć więcej miejsca, odrzekłem im, że darowuję im to przewinienie i puszczam je w niepamięć.
    Jednego dnia wybrałem się swym zwyczajem na polowanie na kaczki i gdy skradałem się do tych ptaków jak najciszej, rozlega się strzał niedaleko mnie i kula świsnęła mi koło samej głowy. Gdy oglądnąłem się, ujrzałem uciekającego do lasu jakiegoś chłopa z gwintówką w ręku, który, jak sądzić należy, wyszedł także na polowanie i wyczekiwał w ukryciu za kłodą na ukazanie się na odległość strzału kaczek; tymczasem, gdy ujrzał mię nadchodzącego, pośpieszył z wystrzałem, spudłował do kaczki, a mnie omal nie zabił. Chciałem ukarać tego nieostrożnego chłopa, lecz uciekł do lasu i skrył się tak dobrze, że nie sposób go było odnaleźć.
    Sybiracy używają dotychczas jeszcze broni starej konstrukcji, gwintówkami zwanej, i nigdy nie strzelają z niej w lot do dzikiego ptactwa lub do biegnącego zwierza. Gdy chłop sybirski ma zamiar strzelać, nabija gwintówkę kulą własnego wyrobu, stawia drewnianą rososzkę, czyli widełki, opierając na niej lufę, klęka na oba kolana, celuje długo, aby nie stracić na próżno naboju, i dopiero wtedy strzela.
    Kiedy mieszkałem już w Czeczujsku, zdarzył się w znanej już czytelnikom wsi Iczory smutny wypadek, który tu w krótkości opiszę.
    Jakiś stary niedźwiedź wałęsający się w lesie w pobliżu owej wsi rozzuchwalił się do tego stopnia, ze przychodził z lasu śród białego dnia do wioskowej zagrody i dusił bez ceremonii chłopskie konie, krowy i cielęta; wysysał z nich tylko krew, a krowom i mleko, i zostawiał całą sztukę na pastwę zgłodniałym psom, wronom i krukom, jeżeli poszkodowany chłop nie pośpiał przeszkodzić tej uczcie.
    Pewnego dnia przyjechał do iczorskiej kaplicy prawosławny pop dla odprawienia'nabożeństwa, na które zebrali się wszyscy włościanie tej wsi. Odprawiając kościelne ceremonie, pop dostrzegł przez okno, jak niedźwiedź zbliżył się do samej kaplicy i zdusił pasącą się tam krowę. Po skończonem tedy nabożeństwie przemówił kilka słów do obecnych, zachęcając ich, aby zabili tego niedźwiedzia, który wytępił prawie wszystkie bydło, jako też w przeddzień zadusił w lesie jedną piękną krowę.
    Niedźwiedź tymczasem, wyssawszy krew z zaduszonej przed chwilą krowy, powrócił powolnym krokiem do lasu i jak się później okazało, legł w pobliżu wczorajszej swej ofiary.
    Po powrocie ż kaplicy włościanie, zagrzani słowami swego „batiuszki”, postanowili natychmiast zarządzić obławę na tego drapieżnego rabusia i uzbroiwszy się, jak kto mógł, udali się do lasu. Nieszczęście chciało, że trzej chłopi uzbrojeni w swe sybirskie gwintówki, oddaliwszy się cokolwiek od innych uczestników obławy, natknęli się niespodzianie na owego niedźwiedzia. Jeden z nich, śmielszy, wprawdzie zdołał wystrzelić, lecz raniąc tylko niedźwiedzia, rozjuszył go tern bardziej i rozwścieczone zwierzę rzuciło się na nich z całą siłą, tak że nim na krzyk tych trzech biednych ludzi pośpieli wszyscy inni przybiec na pomoc i ubić niedźwiedzia, ten ostatni jednemu z nich zerwał pół czaszki z głowy, drugiemu kilka żeber połamał i przygniótł klatkę piersiową, a trzeciego na śmierć udusił. W końcu, gdy niedźwiedzia zamordowano, chłopi mszcząc się za wyrządzone im szkody, spalili cielsko drapieżnika zaraz na miejscu w lesie. Rząd rosyjski, chcąc wszystkich politycznych więźniów Polaków, mieszkających w różnych gminach całej Syberii na osiedleniu zmusić do ciężkiej pracy, wydał rozporządzenie w połowie 1865 roku, aby każdy z nich zajął się rolnictwem lub jakiem innem rzemiosłem. Zabronił zaś najsurowiej uczyć dzieci tubylców czytania lub pisania, a także pomagać w pisaniu gminnym pisarzom lub kupcom w handlu.
Dla tych Polaków, którzy zechcą się zająć rolnictwem i gospodarstwem, rząd przeznaczył na pomieszkanie dwie gminy blisko miasta Irkucka: jandyńską i indyńską. Obiecał im dać po paręset rubli zapomogi na wybudowanie własnego domu, zakupno żywego inwentarza, rolniczych narzędzi i kilkunastu pudów żyta lub pszenicy na zasiew pola, które miejscowa gmina miała odstąpić bez żadnej zapłaty. iym zaś Polakom, którzy posiadali jakiekolwiek rzemiosło, rząd pozwolił zamieszkać w powiatowych miastach i obiecał im dać po kilkadziesiąt rubli na zakupienie różnych narzędzi niezbędnych do danego rzemiosła.
    Niewielu jednakże zesłańców zgłosiło się na oną propozycję, a szczególniej mało było takich, co chcieli osiąść na gospodarce. Kilkudziesięciu wprawdzie deklarowało się zająć rolnictwem, jednakże otrzymawszy od rządu pieniężną zapomogę, zaledwie dziesiąty z nich zajął się rolnictwem, a inni przepuścili pieniądze na życie i garderobę i nie myśleli wcale zająć się rolą. Lecz zarząd sybirski ukarał tych ostatnich za tę lekkomyślność surowo, a to w następujący sposób:
Gdy car Aleksander II wydał swój ostatni manifest, którym pozwolił politycznym więźniom Polakom opuścić Syberię i zamieszkać w Rosji, wtedy rząd irkucki zatrzymał tych wszystkich mniemanych gospodarzów i zapowiedział im urzędownie, że dotąd nie uwolni ich z Syberii, dopóki nie zwrócą otrzymanej zapomogi dla założenia gospodarki.
Wskutek wspomnianego powyżej rozporządzenia isprawnik Raczkowski przybył do Czeczujska i wezwawszy nas trzech Polaków do gminnego urzędu, zapytywał, czem który z nas chce się zająć. Ponieważ Mączewski trudnił się robieniem papierosów, a Kabat introligatorstwem, więc isprawnik zapytał ich tylko, jaka pieniężna kwota jest im potrzebna na zakupienie potrzebnych narzędzi. Mączewski i Kabat, nie namyślając się długo, oświadczyli, że potrzebują stu rubli. Raczkowski zgodził się na to chętnie i kazał im podpisać stosowną deklarację.
    Tymczasem miejscowy pop, niejaki Iwan Ponomarew, chcąc się dowiedzieć, w jakim interesie isprawnik wezwał nas, przyszedł także do gminnego urzędu i przysłuchiwał się wszystkiemu. Nareszcie przyszła kolej na mnie. Isprawnik zapytuje mnie:
    „No, a ksiądz czem życzy sobie zająć się w Czeczujsku?”
    Odpowiedziałem mu na to, że mogę uczyć włościan lub zająć miejsce jakiego pisarza u kupca lub w gminie. Na usprawiedliwienie mojego żądania dodałem, że te trzy zajęcia są odpowiednie mojemu duchownemu stanowi, tern bardziej, że nie umiem żadnego rzemiosła i nie mam najmniejszego wyobrażenia o rolnictwie.
    Na to rzekł isprawnik:
    „Zajęcia, które ksiądz życzyłby dostać, zabronione są surowo więźniom politycznym, ale radziłbym księdzu z całego serca, abyś się zajął wyrabianiem oleju”.
    Na tę propozycją parsknąłem ze śmiechu i odparłem:
    „Jakże mogę wytłaczać olej, kiedy nawet nigdy w życiu nie widziałem, jak się to robi?”
    „To może ksiądz - rzecze isprawnik - zająłby się garbarstwem?”
    Tu pop miejscowy wtrącił swoje trzy grosze, mówiąc:
    „Ten fach jest bardzo korzystny i pożyteczny; ja sam mam jedną bydlęcą skórę i oddałbym ją zaraz księdzu do wyprawy”.
    „Batiuszka! - rzekłem rozgniewany - bądźcie pewni, że nie doczekacie tego, abym ja wasze bydlęce skóry wyprawiał na Syberii i zgnijecie prędzej w ziemi z waszą skórą, nim ja będę garbarzem”
    Na te słowa pop poczerwieniał jak piwonia, zamilkł i wkrótce potem pożegnawszy pana Raczkowskiego, wyszedł.
    Isprawnik tymczasem nalegał ciągle, abym wybrał sobie koniecznie jakiekolwiek zajęcie. Nie mogąc się go pozbyć wymijającemi odpowiedziami, oświadczyłem mu w końcu, że zajmę się rolniczem gospodarstwem.
    Ucieszony urzędnik, że potrafił mnie skłonić do obrania stałego zajęcia, zapytuje mnie, ile żądam pieniędzy na zaprowadzenie gospodarki? Odpowiedziałem mu, że potrzebuję pięćset rubli. Raczkowski zaczął się ze mną targować, tłumacząc, że żądam za wiele i dawał mi dwieście, trzysta, a nareszcie czterysta rubli. Lecz ja nie zgadzałem się na taką kwotę i przedstawiałem mu, że muszę wybudować sobie dom, kupić wóz, pług, bronę, konia i krowę, przyjąć sobie robotnika, bo sam nie potrafię ani orać, ani kosić. Jednem słowem objaśniłem mu, że nie mam najmniejszego wyobrażenia o rolnem gospodarstwie, chociaż przyznam się tu otwarcie, że w tym razie mijałem się po części z prawdą. Nareszcie widząc, że isprawnik nie ustępuje od czterystu rubli, zgodziłem się w końcu na tę kwotę, podpisałem się na podanej mi deklaracji i zostałem sybirskim rolnikiem, a na jak długo, to się poniżej okaże.
    Mączewski i Kabat robili mi wyrzuty i gniewali się, że podałem się za gospodarza, ale ja nie zważałem wcale na to, bo pragnąłem jak najprędzej wyjechać z Czeczujska i zamieszkać bliżej miasta Irkucka.
                                                                            *
    Letnią porą, gdy znudziło mnie polowanie na dzikie kaczki, chodziłem często do pobliskiego lasu zbierać maliny, które w tamtych stronach rosły bujnie i było ich bardzo wiele.
    Pewnego razu zapuściłem się dosyć głęboko w las, trafiłem w gęste i duże maliny i zacząłem je zbierać do swego tujasa (naczynie zrobione z brzozowej kory). Zaledwie uzbierałem połowę tujasa tych smacznych jagód, usłyszałem w lesie ogromny trzask, łamanie suchych gałęzi i ryk uciekającego bydła. Domyśliłem się zaraz, że gdzieś niedaleko musi być niedźwiedź, a nie życząc sobie spotkać się w lesie sam na sam i do tego bez żadnej broni z misiem, wielkim amatorem wszelkich słodkich jagód, wyskoczyłem prędko z lasu i razem z bydłem uciekłem co tchu do wsi o kilka wiorst odległej.
    Dnia pewnego przyszliśmy z Mączewskim do sklepu bogatego kupca Koryszniewa i spostrzegliśmy u niego na podwórzu leżące trzy piękne krowy, którym niedźwiedź swymi łapami pogruchotał krzyże. Radziliśmy kupcowi, aby dorżnął te krowy, a mięso sprzedał lub sam spożył, ale on oświadczył nam, że radził się popa i ten powiedział mu, że dopuściłby się bardzo ciężkiego grzechu, gdyby jadł mięso takich krów, które niedźwiedź skaleczył W kilka dni potem wszystkie trzy krowy zdechły bez żadnego użytku.
    Jak w tej wsi, tak podobnież i w innych położonych nad Leną osadach, niedźwiedzie zrządzają wiele szkód w bydle i są tak śmiałe, że czasami wpadają do wsi śród białego dnia, goniąc za krowami. Mieszkańcy tamtejsi nie polowali na niedźwiedzie, ponieważ, jak już wspomniałem, mieli złą broń, a także byli złymi strzelcami, więc bali się srogiego i dzikiego zwierza drażnić.
    Jeden z politycznych zesłańców Polaków opowiadał następujące zabawne zdarzenie, które przytrafiło się sybirskiemu niedźwiedziowi.
    Pewnego razu ów Polak pojechał ze swymi gospodarzami do lasu zbierać maliny. Gospodarz zostawił swe młode i dzielne koniki na środku drogi, a sam z żoną i dziećmi weszli w las zbierać jagody. Gdy nazbierali pełne tujasy, to wynosili takowe do większych naczyń umieszczonych na wozie i do nich wsypywali maliny, a potem znowu powracali w gąszcz i zbierali dalej. Otóż, gdy nie było nikogo koło wozu, zjawił się niedźwiedź na drodze i zoczywszy maliny na wozie, wlazł na takowy i zaczął je ze smakiem pożywać. Młode konie poczuły zwierza, spłoszyły się i drapnęły z wozem i z siedzącym na nim misiem aż do wrót swego gospodarza; tutaj zaledwie przelękniony swą jazdą niedźwiedź, potrafił zeskoczyć z wozu i drapnął do lasu.
                                                                             *
    W Czeczujsku mieszkałem bez przerwy przez rok i cztery miesiące w domu diaczka Afanasija Ponomarowa, wielkiego pijaka, który jak zalał wódką głowę, to wyrabiał różne awantury: wypędzał z domu żonę i dwie dorosłe córki, śpiewał, tańcował, płakał, bił kułakami i nogami wszystko, co mu pod ręce popadło; słowem, wyprawiał różne dziwactwa i hałasy, które jednakowoż musieliśmy cierpliwie znosić, ponieważ nie było w całej wsi odpowiedniejszego dla nas pomieszkania.
    Otóż tedy nasz gospodarz był ojcem trzech dorosłych córek i tyluż synów. Dwaj jego synowie byli już popami i mieli parafie, trzeci – diakonem [* Diakon (z greek.) - w Kościele katolickim i prawosławnym duchowny mający święcenia uprawniające do udzielania chrztu, komunii, wygłaszania kazań itp.]. Jeden syn właśnie był proboszczem w Czeczujsku i odwiedzał nas dosyć często, a nawet bywaliśmy u niego na herbacie.
    Podczas świąt wielkanocnych pop Iwan Afanasiewicz, chodząc z krzyżem po wszystkich domach razem ze swoim ojcem, zapruszył sobie trochę gorzałką głowę, a dia-czek, ojciec jego, upił się do tego stopnia, że ledwie mógł utrzymać się na nogach i bełkotał niezrozumiałe słowa. W takim stanie obaj poszli do cerkwi odprawiać nieszpory, na które zgromadzili się wszyscy mieszkańcy wsi Czeczujska więcej z ciekawości, jak z nabożeństwa. Gdy rozpoczęli nieszpory, pop śpiewał jedno, a diaczek drugie i nie mogli w żaden sposób przyjść do ładu. Nareszcie pop zniecierpliwiony jednemi i temi samemi słowami ojca, który ciągle powtarzał „Hospodi pomiłuj”, rzekł do niego:
    „Będzie już na dzisiaj dosyć tego „Hospodi pomiłuj!” zaśpiewajcie tiatińka co innego, bo jedno i to samo już się mi uprzykrzyło słuchać”.
    Po tej przemowie batiuszki Iwana, stary diaczek, odchrząknąwszy ze złości według swego zwyczaju, zamienił „Hospodi pomiłuj” na „podaj Hospodi” i śpiewał ciągle jedne i te same słowa aż do końca nieszporów.
    Czeczujscy włościanie, wobec których ta cała komedia się działa, jeszcze w cerkwi śmieli się do rozpuku, a wróciwszy do domu, opowiadali o tej komicznej scenię . ze wszelkiemi szczegółami.
    Pop Iwan, wyprowadzony z granic cierpliwości pijaństwem swego ojca, postanowił poprosić archiereja Parfenia (biskupa irkuckiej diecezji); jak będzie wizytować czeczujską parafię, aby uwolnił ojca jego od obowiązków : diaczka, a na miejsce to naznaczył młodego i trzeźwego człowieka. Co też wkrótce zostało spełnione.
    Stary Ponomar, dowiedziawszy się od ludzi, że syn jego przyczynił się do utraty miejsca, rozgniewał się ogromnie na syna, zwłaszcza, że pozostawało mu tylko trzy lata do wysłużenia prawa noszenia na sobie takiej samej riasy (rewerenda [* Rewerenda - suknia duchownego.]), jaką noszą wszyscy prawosławni popi i diakoni. Postanowił więc ukarać syna w następujący sposób.
    Gdy przybył już nowy diaczek do wsi naszej, Ąfanasij Dmitriewicz, nasz gospodarz, zaprosił do siebie na kolację całą czeczujską inteligencję, a podczas kolacji był w dobrym i słodkim humorze, częstował gości różnemi nalewkami i prosił uprzejmie, aby jedli i pili. Pod koniec kolacji, gdy już dobrze podpił, odezwał się do nas zebranych:
    „Panowie! jesteście dziś u innie już ostatni raz na wieczerzy i nie będę więcej was ugaszczał w swym domu, bo z łaski mego syna nie jestem już ponomarem” [* Ponomar - niższy rangą sługa kościelny.].
    A odwróciwszy się do syna, dodał ze złością:
    „A ty, popie, jesteś wielki dureń!” - i powtórzywszy ostatnie słowa trzy razy, osunął się na krzesło i zasnął, goście zaś widząc, że nie ma co tam robić, rozeszli się do domów.
    Ile razy tylko zapraszano nas gdzie do inteligentniejszego domu w doroczne uroczystości lub w dzień imienin jakiej wybitnej osoby, to pop Iwan Afanasiewicz przestrzegał wszystkich, a szczególniej kobiety, aby powstrzymały się w naszej obecności od wszelkich nieprzyzwoitych rozmów i od picia za wiele wódki i szeptał im do ucha:
    „Wystrzegajcie się tych Polaków i przy nich nie przebierajcie nigdy miary w piciu lub w słowach, bo zdaje się wam, że oni nie zwracają wcale uwagi na nasze zachowanie się, ale niech tylko powrócą do swego kraju, to będą opisywać w gazetach i książkach o naszem prostackiem zachowaniu się i nadmiernem używaniu wódki”.
    I nie omylił się batiuszka w swej przepowiedni, bo odgrywa w niniejszem opowiadaniu niepoślednią rolę.
    Razu pewnego zjawił się w Czeczujsku prawosławny diakon Lebiediew, seminaryjny kolega popa Iwana i były sekretarz irkuckiego archiereja Parfenia, który zesłał go na pokutę do kireńskiego monasteru za pijaństwo i niemoralne życie. Lebiediew zaś, nie mogąc znieść klasztornej dyscypliny, drapnął stamtąd i przybył do swego starego kolegi. Wkrótce ów diakon poznał się gdzieś na ulicy z dwoma moimi towarzyszami niedoli i przyszedł ich odwiedzić. Ci ostatni, chcąc gościa uraczyć, postawili samowar i sprowadzili z karczmy całą kwartę gorzałki. Przy kieliszku i herbacie zawiązała się pomiędzy nimi rozmowa, której byłem tylko słuchaczem i nie brałem w niej udziału.
    Otóż Lebiediew, podpiwszy sobie, zaczął nam opowiadać zabawną historię, jak obydwaj z kireńskim archimandrytą (przeor) monasteru oszukali isprawnika Raczkowskiego i tegoż żonę. Rzecz tak się miała:
    W pewnym dniu przypadły imieniny pani Raczkowskiej. Archimandryta, chcąc zjednać sobie isprawnika i jego żonę, w dzień ich imienin odprawiał zwykle w cerkwi solenne nabożeństwo na ich intencję. Otóż tak się' zdarzyło, że ów archimandryta i diakon Lebiediew w wigilię imienin pani Raczkowskiej byli u jakiegoś bogatego kupca na kolacji i obaj się na niej dobrze upili. Ponieważ Moskale mają ten zwyczaj, że jak który z nich upije się jednego dnia, to musi koniecznie drugiego dnia z rana podchmielić się, czyli jak mówi nasze przysłowie, „klin klinem wybić”. Tak i tym obydwóm duchownym ojcom należało to uczynić, a tu, jak na ich nieszczęście, potrzeba było koniecznie odprawić solenne nabożeństwo za zdrowie solenizantki. Rada w radę tedy i stanęło na tem, że kazali posługującemu przynieść kwartę wódki, którą wypili natychmiast w cerkwi, schowawszy się za carskie wrota. Po tej libacji przyszli do przekonania, że całe nabożeństwo jest za długie, a więc odprawili tylko sam koniec obiedni (Mszy św.). Po czem archimandryta zaraz drapnął spać, a diakon wyszedł do przybyłych już po nabożeństwie państwa Raczkowskich z przeprosinami, że przełożony odprawił nabożeństwo wcześniej z powodu niedyspozycji.
    W pierwszy dzień Bożego Narodzenia mój pryncypał Iwan Terentiewicz Pugaczew, któremu pomagałem przez kilka miesięcy przepisywać na czysto różne raporta, odezwy i rachunki, przysłał po mnie swą córkę i prosił, abym przyszedł bezzwłocznie do niego. Mniemając, że Pugaczew ma coś ważnego do powiedzenia lub napisania, udałem się natychmiast do niego. Gdy wszedłem do pokoju, pozdrowiłem go z prazdnikiem [* Pozdrawiać z prazdnikiem - życzyć „Wesołych Świąt”.] i zapytałem, jaki ma do mnie interes?
    Pugaczew uśmiechając się, rzekł:
    „Nie mam żadnego interesu do księdza, tylko chcę z wami dzisiaj się napić dobrej herbaty z białym cukrem, które przywiozłem z miasta Kireńska”.
    Następnie gościnny gospodarz zaprosił mnie do stołu, na którym już kipiał samowar, częstował dobrymi papierosami i zaczął ze mną rozmawiać o różnych swych interesach. Po skończonej herbacie Pugaczew zapytuje mnie:
    „No, a teraz księże, co będziemy robić?”
    Odpowiedziałem, że jemu potrzeba iść do cerkwi na nabożeństwo, a ja powrócę do domu.
    „Nie - rzekł gospodarz - tak nie będzie, jak ksiądz zadysponował. Niech pop tam sobie modli się za nas wszystkich w cerkwi, a my zagramy w karty w „stukułkę”.
    Powiedziawszy to, postawił na środku bawialnego pokoju stół, rozłożył karty, a wyjąwszy ze szkatuły sto dwadzieścia rubli drobną srebrną monetą, zawołał swoją żonę i córki, i dał każdemu z grających po trzydzieści rubli. I tak graliśmy we czwórkę aż do wieczora, z małą przerwą potrzebną na spożycie obiadu.
    Po skończonem wieczornem nabożeństwie pop Iwan Afanasiewicz ze swoją małżonką podążyli z wizytą do Pugaczewa, a gdy ten ich zoczył zbliżających się, zgarnął prędko wszystkie srebro ze stołu do czapki i zaniósł je do drugiego pokoju, a natomiast przyniósł kilkadziesiąt sztuk drobnej miedzianej monety i zaczęliśmy grać dalej. Nie mogąc zrozumieć, co ma oznaczać ta nagła zmiana pieniędzy, zapytałem gospodarza o wyjaśnienie, a on mi na to:
    „Wszak widzicie, że idzie do nas batiuszka Iwan; więc gdyby zoczył na stole tyle srebrnej monety, to niezawodnie wzięłaby go pokusa ściągnąć ze stołu do swej kieszeni kilkanaście sztuk, jak to zwykle czynią wszyscy nasi popi”.
    Zaledwie Pugaczew skończył mówić, ukazał się w progu pop z żoną, a widząc nas za stołem, grających w karty, uśmiechnął się ironicznie i rzekł:
    „A to pięknie! zamiast być w cerkwi, państwo zaprosiliście duchownego „patiera” [* Pater (łac. ojciec) - tu ksiądz; chodziło o ks. Matrasia.] i gracie z nim w karty”.
    Państwo Pugaczowie usprawiedliwiali się ogromnym mrozem, który dochodził tego dnia do 32 stopni Reamura [* Reamura skala temperatury: 0° temp. zamarzania chemicznie czystej wody i 80° - temp. jej wrzenia.], lecz pop był nadąsany i gniewny dopóty, dopóki gospodyni domu nie rozchmurzyła mu czoła kilku kieliszkami dobrej nalewki. Następnie pop z małżonką siedli z nami grać w karty i przeplatając grę kieliszkami wódki, zabawili do późnego wieczora.
                                                                   ROZDZIAŁ X
                                                   [Rzeka Lena i czeczujscy prawosławni]
    Mieszkając przez dwadzieścia miesięcy nad brzegami rzeki Leny, wypada z porządku rzeczy zaznajomić łaskawych czytelników ze wspomnianą wyżej rzeką.
    Owóż Lena wypływa z jeziora Bajkał [* Matraś był w błędzie. Jedyna rzeka wypływająca z Bajkału to Angara.] i prawie trzy części swej drogi przebywa pomiędzy dwoma pasami Gór Bajkalskich porośniętych drzewami i krzewami; jakkolwiek liczy się do największych w świecie rzek i unosi masę wód do Lodowatego Oceanu, jest jednak niewygodna dla statków głęboko siedzących w wodzie, bo w wielu miejscach są piaszczyste mielizny, przez które z trudnością nawet przechodzą berlinki i galary [* Galar, galera - towarowy statek rzeczny, bezmasztowy, w kształcie wydłużonego prostokąta.]. W czasie puszczania lodów staje się bardzo niebezpieczna dla nadbrzeżnych mieszkańców, już to zalewając niejednokrotnie całe wsie i osady, już to odrywając kawały nadbrzeżnej ziemi wielkości kilkuset kwadratowych sążni. Rzeka ta przy puszczaniu lodów na wiosnę posiada swój odrębny charakter, a mianowicie lód nie łamie się na tak zwane kry, ale po odtajaniu brzegów podąża całą masą do morza. Stąd też przy zakrętach lub zwężeniu koryta powstają okropne zatory, całe góry lodowe, które pod naporem wody zostają wyrzucone na brzegi rozlanej rzeki i miażdżąc nieraz całe wsie, unoszą je z sobą. Lena oczyszcza się zwykle z lodu około 10 maja.
    Kiedy lód poruszy się pierwszy raz, wtedy wszyscy nadbrzeżni mieszkańcy zbierają się na brzegu rzeki i wyczekują drugiego poruszenia, które zwykle następuje w dwie godziny po pierwszem. Gdy lód pocznie już iść całą masą, wówczas stojący na brzegu robią trzy razy znak krzyża świętego, rzucają na lód chleb i sól i wołają:
    „Żegnamy cię, matko Leno! Nie prędko się zobaczymy!”
    Ta masa lodowa zwykle płynie przez trzy doby, w czasie których ludność cała jest gotowa ze swym dobytkiem do ucieczki.
Wspomniana rzeka stanowi główny trakt, czyli gościniec, przy której na brzegu stoją słupy oznaczające odległość w wiorstach od wsi Żygałowa do miasta Jakucka. Podróżują tym traktem latem w łodziach lub berlinkach, a zimą na saniach. Jeden zaś egzystujący tam niewielki parowiec kursuje tylko dwa razy do roku, a mianowicie: gdy pierwsze lody puszczą, i w czerwcu, gdy po deszczach wzbierają górskie potoki wpadające do Leny.
    Lena płynie jednem korytem przez orlińską, makarowską, pietropawłowską i witymską gminę, dopiero pod Jakuckiem rozdziela się na kilka odnóg i dąży do oceanu. Rzeka ta obfituje w różne gatunki ryb, któremi są: tak zwana krasna ryba (rodzaj jesiotra), pstrągi, szczupaki, miętusy, jazie, płocie itd. Raków nie ma w żadnej sybirskiej rzece. Krasna ryba tak jest tłusta, że nie można jej używać gotowanej ani smażonej, tylko upieczoną w cieście w rodzaju naszych pierogów.
    Ponieważ ryba poławia się tam bardzo obficie, więc i cena jej jest bardzo przystępna, a mianowicie: jeden funt krasnej, bardzo smacznej ryby, kosztuje od ośmiu do dziesięciu kopiejek najwyżej, a wszystkie inne gorsze gatunki od dwóch do trzech kopiejek. Tak samo nadleńscy włościanie sprzedają bardzo tanio wszelkie dzikie ptactwo i zwierzynę: na przykład dzika gęś kosztuje w tamtych stronach dziesięć kopiejek, kaczka pięć, para jarząbków od dziesięciu do piętnastu kopiejek, sama dwa ruble, cietrzew lub głuszec pięćdziesiąt kopiejek, wiewiórka pięć, zając dziesięć kopiejek. Tamtejsi mieszkańcy nie jedzą wcale zajęcy i brzydzą się niemi, i utrzymują, że zając jest nieczyste zwierzę i strzelają go tylko dla białej skórki, z której szyją sobie kołdry.
Wspomniałem wyżej, że we wsi Czeczujsku mieszkał także drugi prawosławny pop, dawny proboszcz tejże parafii, starzec siedemdziesięcioletni, który był pozbawiony wzroku. Otóż ten biedny starzec, obarczony liczną familią, nie mając żadnych środków do utrzymania siebie i swej rodziny, był zmuszony chodzić po wszystkich domach dawnych swych parafian, wyciągać rękę i prosić o jałmużnę jak zwykły żebrak.
    W połowie 1865 roku zawiadomiono miejscowego popa Iwana Afanasiewicza Ponomarewa, że irkucki archierej Parfenij ma wizytować wszystkie parafie położone nad rzeką Leną. Otrzymawszy takowe zawiadomienie urzędownie ze swego konsystorza, pop przeląkł się ogromnie, stracił apetyt i sen, myśląc ciągle o tern, jakby to należało przyjąć dostojnego gościa, ażeby ten nie gniewał się na niego za różne nieporządki, które miały nieraz miejsce w jego parafii i żeby ta archierejska wizyta odbyła się szczęśliwie.
    Pewnego pogodnego i ciepłego dnia wyszedłem z mymi towarzyszami na przechadzkę na sam brzeg rzeki i spotkałem tam popa Iwana, który oczekiwał na przybycie parowca wiozącego archiereja. Otóż, gdy statek oczekiwany ukazał się w dali, pop czem prędzej pobiegł do cerkwi, ubrał się w odświętne kościelne szaty i stanąwszy z krzyżem w ręku we drzwiach cerkiewnych, kazał uderzyć we wszystkie dzwony, oczekując przybycia kościelnego dygnitarza. Tymczasem archierej nie wysiadł wcale z parowca i pojechał dalej, a dwaj podróżni, którzy wylądowali w Czeczujsku, opowiedzieli, że wizytacja naszej cerkwi odbędzie się dopiero, gdy dostojnik pojedzie na powrót.
    Kiedy parowy statek zniknął już nam zupełnie z oczu i minęło niebezpieczeństwo, batiuszka Iwan przyszedł na powrót do nas stojących nad brzegiem rzeki i rzekł:
    „No, panowie! nie wierzycie, jak ten archierej nastraszył mnie, że aż serce dotychczas silnie mi biję i nie mogę się jeszcze uspokoić, bo trzeba wam wiedzieć, że nasz archierej Parfenij jest bardzo srogi i za najmniejszy nieporządek w cerkwi lub w cerkiewnych aktach łaje grubiańskiemi słowami, usuwa z probostwa i zamyka na kilka tygodni na pokutę do monasteru”.
    Pop czeczujski dowiedział się z pewnego źródła, że ten wizytujący dostojnik pasjami lubi kwaśne mleko i jada go zwykle prosto z krynki (garnek polewany), dlatego też postanowił gościa uraczyć tą potrawą; lecz że nie posiadał polewanego garnczka, rzucił się na szczególny pomysł: Przyniósł do nas czarną glinianą krynkę napełnioną po same brzegi kwaśnem mlekiem i prosił Kabata, jako introligatora, aby okleił ową krynkę pięknym kolorowym papierem, na co ten ostatni chętnie się zgodził i zaraz po wyjściu popa zabrał się do roboty. Mączewski tymczasem, będąc wielkim nieprzyjacielem Moskali, a szczególnej popów, pomścił się w danym razie na archiereju, bo włożył łopatkę introligatorskiego klajstru na sam spód owego mleka. Zwróciłem uwagę jego na to, że w każdym razie jest to płaski koncept i nam nie przystoi, lecz Mączewski odrzekł:
    „Niech ten moskiewski dygnitarz zalepi sobie klajstrem długą brodę”.
    Gdy wreszcie archierej wpłynął swą berlinką, wracając z Jakucka na terytorium czeczujskiej parafii, postawiony na straży konny człowiek przybiegł w tej chwili do naszej wsi z doniesieniem o przybliżaniu się dostojnika. Natenczas pop kazał uderzyć w dzwony i sam w świątecznych [* W tekście pierwotnym było: „w pontyfikalnych szatach”; poprawka według zapisu ks. Matrasia na „lubelskim” egzemplarzu pamiętników.] szatach, jak pierwszą rażą, stanął w drzwiach cerkwi i przez całą niemal godzinę oczekiwał przybycia „władyki”.
    Będąc ciekawi, w jaki sposób prawosławne duchowieństwo przyjmuje swego biskupa wizytującego parafialne cerkwie, wszyscy trzej wyszliśmy także na brzeg rzeki Leny, przyłączyliśmy się do gromadki czeczujskiej wiejskiej ludności i wyczekiwaliśmy na przybycie wspomnianego wyżej prawosławnego duchownego dygnitarza.
Kiedy berlinką przypłynęła naprzeciwko czeczujskiej cerkwi i zatrzymała się przy samym brzegu rzeki, ów siwy, brodaty dygnitarz wyskoczył z niej z długą swą archierejską laską, stanął na lądzie i patrzył się na wszystkich chłopów, a chłopi, stojąc w czapkach na głowie, patrzyli się znowu na niego. Zasiedatiel Iwan Krasikow, spostrzegłszy tę niegrzeczność ze strony chłopów, krzykną na nich na całe gardło:
    „Zdejmijcie natychmiast czapki i pokłońcie się nisko preoświaszczennomu”.
    Na tę moskiewską komendę wszyscy chłopi zdjęli w jednej chwili czapki, zrobili głęboki pokłon swemu władyce i pobiegli za nim cwałem do cerkwi, rozumie się samo przez się, że i my z nimi.
Gdy archierej miał wejść do cerkwi, ubrał się prędko w cerkiewnym przedsionku w swoją archierejską kapę, włożył na głowę piękną i kosztowną mitrę, a przeżegnawszy się trzy razy święconą wodą, wziął do ręki pastorał i poszedł szybkim krokiem razem z batiuszką Iwanem Afanasiewiczem i swym sekretarzem diakonem do ołtarza. Sam jeden archierej wszedł za carskie wrota, a batiuszka i diakon zatrzymali się przed niemi i zaczęli odprawiać moleben [* Moleben (ros.) - uroczyste nabożeństwo, litania.] za zdrowie i pomyślność swego władyki. Po skończonem nabożeństwie, archierej odwrócił się od ołtarza do zgromadzonego ludu, przeżegnał go trzy razy metalowym krzyżem, rozebrał się prędko ze swych archie-rejskich cerkiewnych szat, udał się na plebanię na przygotowane dla siebie kwaśne mleko.
    Spodziewaliśmy się, że archierej przemówi do zgromadzonego w cerkwi ludu, tymczasem nie pisnął do niego ani jednego słowa. Na tern skończyło się całe przyjęcie diecezjalnego władyki w czeczujskiej parafialnej cerkwi, którego byłem naocznym świadkiem.
    Wtenczas to ów nieszczęśliwy, ciemny staruszek pop poszedł do archierej a, podał mu prośbę i przedstawił swoje kalectwo, prosząc i błagając go ze łzami, aby wyjednał dla niego u rządu wsparcie na stare lata. Lecz archierej nie uwzględnił wcale jego prośby i powiedział mu:
    „Kiedy batiuszka byłeś młody, to miałeś czas i mogłeś zebrać sobie tyle pieniędzy, żeby wystarczyły ci na stare lata, a teraz jest już za późno myśleć o tern i nie zawracaj nam głowy swemi prośbami, bo nic nie możemy dla ciebie uczynić”.
    Batiuszka zaś Iwan Afanasiewicz przedstawił znowu ze swej strony władyce, że ma bardzo starą, lichą drewnianą cerkiew, która grozi wielkiem niebezpieczeństwem, może się wkrótce zawalić i pozbawić kogo żyda. Władyka miał rzec na to, jak sam batiuszka opowiadał:
    „Niech cerkiew się wali, kiedy chce, a jak się zawali, to batiuszka wybudujesz sobie nową, obszerniejszą, bo obecna cerkiew, jak uważałem, jest bardzo mała, ciemna i niewygodna do odprawiania nabożeństwa”.
    Nazajutrz, około godziny dziesiątej z rana, archierej wybrał się konno, w towarzystwie zasiedatiela Iwana Krasikowa, swego sekretarza Afanasia, golowy [* Golowa - urzędnik stojący na czele gminy.] petropawłowskiej gminy i trzech jamszczyków, do jednej parafialnej cerkwi, położonej w górach nad rzeką Tunguzką, a oddalonej o kilkadziesiąt wiorst drogi od głównego traktu, w której nie był jeszcze ani jeden raz żaden irkucki archierej. Podróż ta odbywała się konno i była bardzo męczącą i nużącą, jak zasiedatiel Krasikow opowiadał, na którą narzekał także bardzo sekretarz archierejski, ale archierej pocieszał go ciągle i mówił, że podróż niedługo się skończy i częstował go różnemi sybirskiemi słodkiemi jagodami, które sam uzbierał dla swego kochanego sekretarza.
    Jak archierej bawił długo w tej górskiej podróży, kiedy powrócił z niej i wyjechał ze wsi Czeczujska, nie umiem tego powiedzieć, bo tak znikł z tych stron, jak kamfora. Po upływie sześciu miesięcy spełniło się życzenie irkuckiego archiereja względem czeczujskiej parafialnej cerkwi, która tego samego jeszcze roku 1865, w miesiącu grudniu, wprawdzie nie zawaliła się, ale cała zgorzała do samych fundamentów. Powód do spalenia się czeczujskiej starej cerkwi, o którym tu w krótkości wspomnę, był następujący:
    Dwóch „trapieźników” (dzwonnik, stróż cerkiewny) mieszkających w przedsionku cerkwi, którą strzegli po całych dniach i nocach, aby złodzieje jej nie okradli, kładąc się spać, przylepili palącą się woskową świeczkę do ściany i zapomnieli ją zagasić. Gdy zasnęli, świeca dopalili się i zajęła się od niej modrzewiowa ściana. Na dym, który powstał, przebudzili się Stróże, a nie mając ani jednej kropli wody pod ręką, wyskoczyli na dzwonnicę i uderzyli na alarm we wszystkie dzwony.
    Nie zawadzi tutaj objaśnić, że Moskale dzwoniąc na nabożeństwo, uderzają w jedną stronę dzwonu, a na pożar w dwie strony, to jest wprost przeciwnie katolickiemu zwyczajowi.
    Pożar w czeczujskiej cerkwi wszczął się o godzinie dziesiątej wieczór. Jeszcze nie spaliśmy i słyszeliśmy doskonale, jak dzwoniono. Obawiając się zaś, aby złośliwi chłopi nie posądzili czasami nas o podpalenie cerkwi, dlatego wybiegliśmy natychmiast na ulicę i wyczekiwaliśmy, aż więcej ludzi przybędzie. Tymczasem jednym z pierwszych przybiegł pop i ujrzawszy nas, prosił o pomoc w ratowaniu cerkiewnych rzeczy. Wszyscy czterej wpadliśmy zaraz do cerkwi i wynosiliśmy stamtąd, co tylko wpadło nam do ręki Chłopi zaś wynosili z cerkwi większe przedmioty, ą nawet udało im się uratować okna i drzwi. Słowem, że w tym pożarze jedna tylko jakaś mała książka spaliła się.
    Gdy wynieśliśmy już wszystko z cerkwi i stanęliśmy nieopodal, ażeby odpocząć ze zmęczenia, dostrzegliśmy ze zdziwieniem, iż żaden czeczujski włościanin nie ratował swej cerkwi, pomimo to, że rzeka płynęła o sto pięćdziesiąt kroków.
    W tym czasie mieszkało we wsi kilkudziesięciu rosyjskich zesłańców, którzy najęli się już na następne lato do kopalni złota i wyczekiwali 1 kwietnia. Ci, widząc bezczynność czeczujskiej gromady, wzięli się energicznie do gaszenia ognia. Jedni z nich zaczęli nosić wiadrami wodę, drudzy zalewali ogień, inni znowu przystawili do cerkiewnej zewnętrznej ściany długą drabinę, wleźli na nią i odrąbywali tę część ściany, która nie była w ogniu. Dla wszelkiego zaś bezpieczeństwa przywiązali do wierzchołka drabiny gruby powróz, aby można było z łatwością ją odciągnąć od ściany.
    Kiedy ogień zaczął się już coraz bardziej szerzyć i niepodobną było stać na drabinie, ratujący zeskoczyli z takowej i pociągnęli za sznur, ażeby uratować drabinę. Na nieszczęście drabina upadając, uderzyła samym wierzchołkiem w głowę pewnego gospodarza i zabiła go na miejscu. Człowiek ten tak był zapatrzony w ogień, że nie zwrócił wcale swej uwagi na głośne okrzyki ostrzegające go o niebezpieczeństwie. I tak gapiostwo swe przypłacił życiem.
    Moskiewscy zesłańcy obrażeni byli bardzo na popa Iwana za to, że hańbił ich publicznie kilka razy za pijaństwo i niemoralne życie. Otóż tedy dla napędzenia strachu batiuszce w czasie owego pożaru poczęli krzyczeć, ażeby spalić popa razem z cerkwią. Pop, usłyszawszy te pogróżki, przybiegł do nas i prosił, abyśmy go strzegli do końca pożaru, co też z chęcią uczyniliśmy.
    Ponieważ plebania leżała blisko cerkwi, więc z obawy, aby nie zgorzała, przeniesiono wszelkie ruchomości do naszego mieszkania, w którem takoż lokował się i pop z familią przez kilka dni, zanim uporządkowano z rujnacji przy wynoszeniu gratów plebanię.
    Po spaleniu się wspomnianej cerkwi [pop] odprawiał nabożeństwo na plebanii. Tymczasem miejscowi włościanie nie chcieli nawet słuchać o budowie nowej cerkwi, pomimo że mieli materiał przepyszny za darmo tuż w przyległym lesie. Widząc takowe niedbalstwo chłopów, kupiec Koryszniew, mieszkający o kilka wiorst drogi od Czeczujska, ofiarował na ten cel z własnej szkatuły sześć tysięcy rubli, które zarobił w tym roku jedynie na skórkach z wiewiórek, skupując je w okolicy i wysyłając do Irkucka.
    Do grona czeczujskiej inteligencji, jak już wyżej wspomniałem, należał także pan Lubliński, eks-gminny pisarz pietropawłowskiej gminy, który straciwszy we wsi Czeczujsku bardzo korzystną posadę pisarza za jakieś nieporządki i nadużycia w gminnej kancelarii, udał się na mieszkanie do witymskiej, gdzie są kopalnie złota i tam jako zarządca dorobił się znacznego kapitału.
    Główny gminny pisarz pietropawłowskiej gminy pobierał rocznej pensji gotówką 1500 rubli, a drugie tyle miał rocznego dochodu. Ze wspomnianej wyżej kwoty był obowiązany utrzymywać dwóch pomocników. Jednemu z nich płacił miesięcznie dwadzieścia pięć, a drugiemu piętnaście rubli. Prócz tego potrzeba było jeszcze coś ofiarować panom isprawnikowi i zasiedatielowi, żeby byli grzeczni i nie śledzili na każdym kroku postępowania gminnego pisarza.
    Nie wiadomo z jakiego powodu, Lubliński stracił posadę zarządcy w kantorze kopalni złota. Dosyć, że po kilku latach przyjechał na powrót do wsi Czeczujska w zamiarze starania się o obowiązek pomocnika gminnego pisarza. Nie mogąc znaleźć we wsi Czeczujsku dla siebie i swej rodziny odpowiedniego pomieszkania, Lubliński zajechał prosto do dawnego swego znajomego i przyjaciela, starego i ciemnego popa, i zamieszkał u niego tymczasowo ze swą żoną i dorosłą córką imieniem Zofia.
    Ponieważ staruszek pop był bardzo biedny, nie miał żadnych materialnych środków do utrzymania siebie i swej licznej rodziny, więc był zmuszony mieścić się ze swą rodziną w dwóch małych i ciasnych pokojach. Drugie zaś dwa pokoje w drugiej połowie domu od rzeki Leny stały puste, nieopalane wcale zimową porą i wszystkie okna w nich były pozabijane deskami.
    W tym czasie, w którym Lublińscy przybyli do wsi Czeczujska, były straszne mrozy, dochodzące do trzydziestu pięciu gradusów, że trudno było wyjść na ulicę. Ponieważ te dwa puste pokoje, które Lublińscy mieli zamiar wynająć u staruszka popa dla siebie na pomieszkanie, były nieopalone i niezaopatrzone oknami, więc złożyli w nich dwa wielkie kufry, w których znajdowała się męska i żeńska bielizna, garderoba, kosztowne sobolowe futro, dwa gronostajowe futerka, ślubna wyprawa córki Zosi, trzy obrazy dosyć wielkie Najświętszej Maryi Panny przyozdobione złotemi sukienkami, srebrne łyżki, łyżeczki, noże i widelce, złote pierścienie, kolczyki, bransolety, spinki do koszul i szkatuła, w której przechowywało się pięć tysięcy rubli w rosyjskich papierowych pieniądzach. Każdy papierek po sto rubli.
    W wigilię tego nieszczęśliwego dnia, który spotkał Lublińskiego, kilku rosyjskich posieleńców złodziejów odwiedziło ślepego popa, córka zaś Lublińskich poszła w gościnę do państwa Pugaczowych i tam zanocowała. Gdy Lublińscy i rodzina popa zgasili świecę w pokoju, położyli się spać i twardo zasnęli, wspomniani wyżej moskiewscy posileńcy złodzieje oderwali po cichu deski przybite do okna, wleźli przez nie do tych dwóch pustych pokojów, zabrali dwa wielkie kufry z rzeczami i szkatułkę z pieniędzmi i schowali takowe w różne miejsca. Dosyć, że oboje Lublińscy zostali w jednych tylko koszulach, w których spali.
    Kiedy tym łotrom posileńcom udała się kradzież, poszli zaraz do karczmy, którą utrzymywał Ormianin kaukaski imieniem Aleksander, kazali dać sobie całą kwartę wódki i zapłacili za nią szynkarzowi sturublowym papierkiem, bo nie znaleźli w szkatułce Lublińskich drobniejszej monety.
    Na trzy tygodnie przed tą kradzieżą, cywilny gubernator irkuckiej guberni, pan Szałaszników, dał dymisję poczciwemu miejscowemu zasiedatielowi [* Zasiedatiel (ros.) - pomocnik naczelnika powiatu.] Iwanowi Krasikow, za to głównie przestępstwo, że ten nie wyjechał ze wsi Czeczujska na spotkanie wicegubematora pana Erna, który wizytował w tym czasie wszystkie rządowe spichrze ze zbożem i mąką, zbudowane nad rzeką Leną. Na miejsce zaś Krasikowa przysłano do wsi Czeczujska sprężystego i energicznego zasiedatiela nazwiskiem Korpuszenko, który spełniał przez kilka lat różne obowiązki przy irkuckiej policji i był wytrawnym i przebiegłym policyjnym urzędnikiem.
    Nazajutrz rano, po wspomnianej wyżej kradzieży, Lubliński poszedł do tych dwóch pustych pokojów, w których były złożone wszystkie jego rzeczy po potrzebną dla siebie garderobę. Zaledwie uchylił drzwi od pustego pokoju, spostrzegł z przerażeniem, że złodzieje ukradli mu w nocy wszystko, co tylko posiada. Nie tracąc ani chwili czasu, pobiegł do gminnego urzędu i do Korpuszenki, zawiadamiając o dokonanej w nocy kradzieży, obiecując zasiedatielowi dać pięćset rubli, jeżeli wyśledzi złodziejów i znajdzie wszystkie jego rzeczy.
    Korpuszenko zachęcony tą pokaźną kwotą wziął się energicznie do wyśledzenia. Kazał natychmiast aresztować trzech ludzi, których Lubliński podejrzewał o kradzież i zamknął o jednym chlebie i wodzie w gminnym areszcie, nadto rozesłał rozporządzenie ścigania złodziei w całym powiecie.
    Zasiedatiel zrobiwszy te przedwstępne kroki, zawołał do siebie z aresztu najgłówniejszego moskiewskiego posileńca złodzieja, zmierzył go swym surowym i przenikliwym wzrokiem od głowy do samych stóp i rzekł:
    „Słuchaj bracie! wiem i jestem o tem aż nadto przekonany, że ty ukradłeś wszystkie rzeczy i pieniądze Lublińskich. Jeżeli nie przyznasz mi się dobrowolnie do tej kradzieży, jeżeli nie wydasz twych wszystkich spólników i nie powiesz otwarcie, gdzie schowaliście skradzione dwa kufry z rzeczami, to każę natychmiast przynieść rózeg i będę niemi chłostać cię do tego czasu, dopóki nie wyzioniesz ducha”.
    Złodziej widząc bardzo rozgniewanego na siebie zasiedatiela, a wiedząc o tem, że ten nigdy nie żartuje, odparł:
    „Wasze wysokobłahorodie, wielmożny panie, proszę rozkazać swemu służącemu, aby dał mi całą szklankę mocnej wódki, a wtedy powiem panu zasiedatielowi, kto ukradł kufry i szkatułkę z pieniędzmi Lublińskich”.
    Korpuszenko, już mając w swoim ręku nitkę, po której będzie mógł łatwo dojść do samego kłąbka, kazał swemu służącemu przynieść całą szklankę mocnej wódki. Gdy posileniec wypił ją, rzekł znowu do zasiedatiela:
    „Wasze wysokobłahorodie, jedna szklanka wódki, to za mała porcja dla mnie ruskiego człowieka, proszę kazać służącemu, aby podał drugą szklankę takiej samej mocnej wódki”.
    Zasiedatiel kazał dać mu drugą szklankę wódki.
    Kiedy posileniec [* Z ros. - osiedleniec.] wypił dwie szklanki wódki, wtedy rozwiązał mu się język, wydał wszystkich spólników, należących do tej kradzieży i powiedział zasiedatielowi, gdzie co jest schowanem.
Zasiedatiel chcąc się przekonać, czy złodziej mówi rzeczywistą prawdę, wezwał do siebie kilku chłopów gminnych urzędników i Lublińskiego, a wziąwszy ze sobą owego złodzieja posileńca, poszli szukać skradzionych rzeczy. I tak: najprzód znaleźli cztery tysiące pięćset rubli schowane w szpary w owych stajniach u różnych czeczujskich chłopów. Bieliznę męską, żeńską, chustki i szale znaleziono w wielkiej beczce stojącej na ulicy przed jednym domem, przypruszone słomą i śniegiem. Dwa kufry, w których znajdowały się filtra, obrazy, garderoba, złote pierścionki, kolczyki, bransolety znaleziono zagrzebane w stogu siana stojącym niedaleko za wsią. Srebrne łyżki, łyżeczki, noże i widelce zostały przez złodziejów wrzucone w wielką zaspę śniegu przed pomieszkaniem gminnego pisarza Gregorija Romanowicza Pierzymskiego, które dopiero na wiosnę po stopnieniu śniegu znaleziono. Próżną szkatułkę rozbitą na rzece Lenie. Słowem, z całej tej kradzieży brakowało tylko trzysta rubli, a że złodzieje zapłacili szynkarzowi Ormianinowi za jedną kwartę wódki sto rubli, więc odebrano i te pieniądze. Dosyć, że Lublińscy ponieśli straty na siedemset rubli, bo zapłacili zaraz zasiedatielowi obiecane pięćset rubli, a dwieście rubli gdzieś się ulotniło i nie mogli ich znaleźć. Zasiedatiel otrzymawszy zapłatę od Lublińskich za wyszukanie skradzionego całego mienia, kazał zaraz wszystkich posileńców złodziejów zakuć w kajdany na obydwie nogi i odesłał ich pod ścisłą strażą do kireńskie-go więzienia.
    W kilka tygodni po tej kradzieży Lubliński ze swoją jedynaczką córką Zofią zrobili nam wizytę i prosili zarazem na wesele, które miało się odbyć we wsi Czeczujsku, a ślub w sąsiedniej cerkwi należącej do czeczujskiego prawosławnego proboszcza.
    Ponieważ dowieranny [* Dowieriennyj (ros.) - komisarz.] Iwan Pugaczow opowiadał mi kilka razy o różnych nieprzyzwoitych ceremoniach, jakie mają miejsce u Moskali i Sybiraków po ślubie nowożeńców, a właściwie po skończonej weselnej uczcie, przeto nie chcąc być świadkami tych pogańskich zwyczajów, podziękowaliśmy panu Lublińskiemu i córce jego za łaskawą pamięć i oświadczyliśmy, że nie możemy w tym razie służyć im z powodu braku odpowiedniego ubrania.
    Będąc bardzo ciekawym, w jaki sposób odbywają się cerkiewne obrzędy przy zawieraniu małżeństw pomiędzy Moskalami i Sybirakami, wybrałem się umyślnie tego samego dnia, w którym miał się odbyć ślub panny Zofii Lublińskiej z kireńskim kupcem, do sklepu kupca Koryszniowa, gdzie była owa cerkiew.
    Osłoniłem się dobrze moją bundą po same oczy, wszedłem do cerkwi przez nikogo niespostrzeżony, stanąłem sobie w kąciku przy samym piecu i uważałem na wszystkie cerkiewne obrzędy, jakie praktykują się przy zawieraniu małżeństw w prawosławnej moskiewskiej cerkwi. I tak: na samym środku cerkwi był postawiony niewielki stół nakryty białym obrusem, na stole stał mszalny kielich napełniony do połowy winem i leżały dwie malowane królewskie korony zrobione z płótna, czy też grubego papieru.
    Gdy weselny orszak zbliżał się ku cerkwi, prawosławny proboszcz Iwan Afanasiewicz, ubrany w świąteczny bidy ornat, trzymając krzyż w swym ręku, wyszedł do samych wielkich cerkiewnych drzwi na spotkanie nowożeńców. Wprowadził ich do cerkwi, a następnie zaprowadził do stojącego na środku cerkwi stolika.
    Kiedy nowożeńcy z popem zbliżali się do wspomnianego stolika, jeden oddział należący do weselnego orszaku rozłożył na podłodze przy samym stoliku dosyć dużą kolorową chustkę i kazał obojgu nowożeńcom stanąć na niej. Wtedy batiuszka Iwan Afanasiewicz obrócił się twarzą do nowożeńców i najprzód zapytał kawalera:
„Czy ma dobrą, a nieprzymuszoną wolę pojąć sobie za małżonkę tę dziewicę, którą tu przed sobą widzi?”
    Kawaler odpowiedział: „mam”.
    Batiuszka dalej go zapytuje:
    Czy nie ślubowałeś komu innemu wiary małżeńskiej? - kawaler odpowiedział: „nie”.
    Podobne pytania batiuszka czynił i pannie Zofii Lublińskiej i ta odpowiedziała tak samo słowo w słowo, jak narzeczony. Potem batiuszka obrócił się na powrót do stolika i zaczął śpiewać odpowiednie modlitwy. Następnie włożył nowożeńcom na palce złote pierścienie, dał im napić się trzy razy wina z mszalnego kielicha, włożył przygotowane korony na ich głowy, a oprowadzając trzy razy około stolika, śpiewał ze swym diakiem: „mnohoja lita, mnohoja lita, mnohoja lita” [* Polskie „Sto lat!”].
    Na tem skończył się cały ślubny obrzęd. Jak uważałem, to podczas tego ślubu batiuszka modlił się najwięcej za samego cara i jego rodzinę, a bardzo mało za samych nowożeńców.
    Moskiewscy nowożeńcy nie wykonywają żadnej przysięgi w obecności swego proboszcza na spełnienie względem siebie powinności małżeńskich. Dlatego też u prawosławnych Moskałów i Sybiraków sakrament małżeństwa jest mało ceniony i małżeństwo zawarte pomiędzy dwoma prawosławnemi osobami może być w każdym czasie i razie, bez żadnych trudności, rozerwanem. Jeżeli jedno z małżonków zostanie zesłanem do' Syberii na osiedlenie lub do ciężkich robót, to drugie pozostałe w swym rodzinnym kraju może zawierać z inną osobą związek małżeński jeszcze za życia zesłanej osoby.
    Na weselu panny Zofii Lublińskiej grał główną rolę dowierenny Iwan Tierentiewicz Pugaczow jako starosta wesela. Ponieważ Pugaczow był to człowiek żywego temperamentu i było go wszędzie pełno, więc jak tylko wszedł do cerkwi, spostrzegł mnie zaraz stojącego w kąciku przy samym piecu. Chociaż osłoniłem się swoją bundą po same oczy, jednakowoż poznał mnie, ukłonił się, uśmiechnął i pogroził palcem.
    Po skończonym ślubie wyszedłem prędko z cerkwi i pobiegłem do sklepu kupca Koryszniowa, u którego napiłem się herbaty i wyczekiwałem do tego czasu, dopóki cały weselny orszak nie pojedzie do wsi Czeczujska. Kiedy wszyscy już wyjechali ze wsi, wtedy wybrałem się w drogę i powróciłem w sam wieczór do domu.
    Nazajutrz rano dowierenny Pugaczow przysłał do mnie swą córkę prosząc, abym przyszedł do niego. Gdy wszedłem do pokoju Pugaczow przywitał się ze mną, poczęstował papierosem, zaprosił na herbatę, a uśmiechając się filuternie rzekł:
    „Ksiądz nie chciał być na weselu panny Zofii Lublińskiej, a po co był na jej ślubie w naszej prawosławnej cerkwi?”
    Zacząłem wypierać się, że nie byłem wcale na ślubie panny Lublińskiej, ale dowierenny rzeki:
    „Widziałem ja dobrze księdza stojącego w cerkwi w kącie przy samym piecu, który zakrył się umyślnie swoją bundą po same oczy, aby nikt go nie poznał. Wiemy dobrze, po co wy wszyscy Polacy chodzicie do naszej prawosławnej cerkwi, nie w celu modlenia się, ale przypatrujecie się tylko naszemu cerkiewnemu nabożeństwu, a jak powrócicie do swego rodzinnego kraju, to będziecie opisywać wszystko w swych polskich gazetach”.
                                                                          ROZDZIAŁ XI
                                                 [Przyjaźni Rosjanie i przesiedlenie do Tunki]
    Wspominałem już kilka razy w mojem opowiadaniu nazwisko Pugaczowych, przeto wypada z porządku rzeczy zaznajomić cokolwiek bliżej łaskawych czytelników z tymi zacnymi i poczciwymi ludźmi, którzy zasługują na chlubne wspomnienie.
    Iwan Tierentiewicz Pugaczew był mieszczaninem miasta Permy i opiekunem kireńskiego więzienia. Był to mężczyzna średniego wzrostu, dobrej tuszy, miłej fizjonomii, szlachetnego serca, w wieku około czterdziestu ośmiu lat.
    Pugaczew zajmował obowiązek pełnomocnika przedsiębiorczego towarzystwa pod firmą dwóch bardzo bogatych kupców Baśnina i Katyszewcowa, którzy zatrudniali dwustu ludzi nad wydobywaniem złota w witymskiej gminie, obok rzeki Leny.
    Obowiązkiem pełnomocnika było jeździć podczas zimy do różnych wsi, najmować po przystępnej cenie ludzi do wydobywania z małych rzeczek złotego piasku w przeciągu sześciu miesięcy, to jest od i kwietnia do i października. Nadto Pugaczew był obowiązany obejrzeć każdego robotnika, czy jest zupełnie zdrów i czy zdolny do ciężkiej pracy. Oprócz tego załatwić musiał...
    /Matraś S. Podróż do Syberii po moskiewskich etapach w 1863 i 1864 roku. Opracował i wstępem oparzył Eugeniusz Niebelski. Lublin 2007. S. 157-221./