вторник, 15 апреля 2014 г.

Валянцін Грыцкевіч. Эдуард Пякарскі. Біяграфічны нарыс. Ч. 2. Койданава. "Кальвіна". 2014.




                                                                      РЭЦЭНЗІІ


                                                        ОТ  ПРИПЯТИ  ДО  ЛЕНЫ
    В последнее время в Белоруссии в значительной степени возрос спрос на историческую литературу. Это объясняется тем, что каждая нация на определенном этапе своего развития испытывает острую необходимость критически осмыслить свое прошлое.
    К числу исследователей прошлого относится и Валентин Петрович Грицкевич. Врач по образованию, он стал известен широкому кругу читателей своими книгами и статьями, которые посвящены белорусам, внесшим вклад в развитие культуры и науки народов Сибири и Дальнего Востока, в том числе и Якутии. Так, с большим интересом была встречена читателями книга «От Немана к берегам Тихого океана».
    И вот в этом году в Минске вышла новая книга В. П. Грицкевича (на белорусском языке) «Эдуард Пекарский». Это биографическое эссе о жизни и деятельности славного сына белорусского и якутского народов Эдуарда Карловича Пекарского. Он прославился тем, что, будучи сосланным за революционную деятельность в Якутию, не только оставил среди якутов о себе добрую память своим человеческим отношением к этому народу, но и создал фундаментальный труд — словарь якутского языка, описание быта, верований, культуры якутского народа. В книге Грицкевича читатели смогут ознакомиться со многими малодоступными массовому читателю историческими фактами революционного движения в России во второй половине XIX века, больше узнать о быте и нравах якутов, о прекрасной северной природе.
    Эта книга свидетельствует, что несмотря на географическую отдаленность белорусского и якутского народов, между ними существуют давние культурные связи.
    Н. Шуканов.
    Гомельская область.
    /Молодежь Якутии. Якутск. 8 июня 1989. С. 3./

    Іван Ласкоў
                                             ЗЯМЛЯК, А МОЖА, АДНАПЛЯМЕНЬНІК?
    З вялікай прыхільнасьцю сачу за навукова-папулярызатарскай дзейнасьцю ленінградзкага гісторыка Валянціна Грыцкевіча. Памятаю, надзвычай зацікавіла ягоная, здаецца, першая кніжка «Путешествия наших земляков», што выйшла ў Мінску ў 1968 годзе. Вельмі ўразіла мяне тое, што наш сухапутны край даў людзей, якія зьведалі, і яшчэ за даўнімі часамі, і Турцыю, і Паўднёвую Амэрыку, і Гавайскія астравы... Адно крыху азмрочвала настрой: амаль усе гэтыя падарожнікі з іх каталіцкімі імёнамі здаваліся небеларусамі. Дый сам аўтар не сьпяшаўся пераканаць у адваротным. Нездарма ж ён і кнігу назваў «Путешествия... земляков», і ў тэксьце не гаварылася, што гэтыя «землякі» нам не чужыя крывёю.
    Не ведаю, ці то было пачатковае ўспрыманьне сваіх пэрсанажаў самім В. Грыцкевічам, ці праца нядрэмнай цэнзуры.
    Зрэшты, тое «нядрэмнае вока» сядзіць у кожным з нас, прымушаючы рэдагаваць саміх сябе ў кампрамісным кірунку. Нас жа вучылі дзесяцігодзьдзі, дый не проста вучылі, а ўбівалі ў галовы, што беларусы не мелі свайго дваранства. Шляхта?! Ужо само слова гаворыць, што гэта было дваранства польскае. А раз шляхта ўладарыла ў Беларусі, значыць, палякі яе заваявалі...
    Толькі зусім нядаўна нарэшце зразумелі, што палякі нас не заваёўвалі, а так званая «польская» шляхта, якая ўладарыла ў Беларусі, была беларускім дваранствам, што прыняло польскую мову і «рымскую веру» — каталіцызм.
    Але няўпэўненасьць у тым, што Беларусь мела дастаткова сваіх гістарычных асоб, сядзіць у нас яшчэ вельмі моцна. Зьвяртаючыся да такіх постацяў. мы занадта доўга ўзважваем, перш чым прызнаць, што яны — беларусы, а як толькі чуецца вокрык збоку, тут жа гатовы ўзяць сваё меркаваньне назад.
    Не пасьпелі яшчэ як сьлед прывыкнуць, што маем такую славутасьць, як Мікола Гусоўскі, і вось ужо гучыць зьбянтэжаны голас паважанага дасьледчыка: “Бачыце... Палякі высьветлілі, што, аказваецца, ёсьць у іх вёска Гусава, і Мікола Гусоўскі з той вёскі”. І ўжо быццам не мае значэньня, што сам Гусоўскі пісаў: “Край свой (цяпер ужо ўласнасьць Кароны) калісьці я перамераў удоўжкі і ўпоперак пешшу”. А тым часам, што азначаюць гэтыя два радкі, дакладней першы? Што калі Гусоўскі нарадзіўся, ягоны край належаў Вялікаму княству Літоўскаму, нашай дзяржаве, і толькі пасьля адышоў да Кароны.
    Трэба сказаць, што тыя ж палякі ставяцца да вызначэньня, хто паляк, больш рашуча. Мяркую пра гэта па кнізе Вітальда Армана «Польскія дасьледчыкі культуры якутаў» (1977), што зьмяшчае шэраг імёнаў, якія маюцца і ў кнігах В. Грыцкевіча. Без аніякіх хістаньняў В. Арман залічвае ў палякі не толькі прадстаўнікоў беларускай шляхты А. Каменскага-Длужыка, Л. Сяніцкага, Я. Чэрскага, Э. Пякарскага, але і беларускага селяніна Т. Аўгусьціновіча, што стаў вядомым доктарам і пакінуў этнаграфічныя назіраньні над жыхарамі Крайняй Поўначы. В. Грыцкевіч у сваёй кнізе «От Немана до берегов Тихого океана» (1986) такую рашучасьць паказвае не заўсёды, дакладней, рашучасьці зусім не мае. У адносінах да названых людзей часьцей за ўсё гучыць бясспрэчнае «наш зямляк».
    Вось і ў новай кнізе В. Грыцкевіча пра Эдуарда Пякарскага [Валянцін Грыцкевіч. Эдуард Пякарскі. – Мн., 1989.] славутага складальніка «Слоўніка якуцкай мовы», гаворыцца зноў-такі «наш зямляк». Між тым сам аўтар паказвае, што першы вядомы продак Э. Пякарскага «прыбыў з нізоўяў Віслы ў Брэст і атрымаў ад вялікага князя літоўскага» маёнтак у межах сучаснага Брэста яшчэ ў XVI стагодзьдзі. Зразумела, што за трыста гадоў, якія аддзялялі гэтага продка ад Эдуарда Карлавіча, жывучы сярод беларусаў, Пякарскія не маглі не «натуралізавацца», тым болей, што для іх шлюбу з беларускімі шляхцянкамі рэлігійных перашкод не было.
    Чытач маіх радкоў можа заўважыць, што гэта былі стагодзьдзі, калі беларуская шляхта сама паланізавалася, дык як маглі ў такіх умовах абеларушвацца палякі?
    Вазьму на сябе адвагу падзяліцца меркаваньнем, што беларуская паланізаваная шляхта была не тым самым, што «каронная», сапраўдная польская шляхта. Розьніца гэтая даволі тонкая, але яе можна адчуць.
    Галоўнае адрозьненьне беларускай паланізаванай шляхты ад уласна польскай было ў тым, што беларуская не лічыла сваімі інтарэсы польскай дзяржавы. У палітычных складанасьцях XVIII-XIX стагоддзяў яна займала сваю пазыцыю, якая часта з пазыцыяй уласна польскай шляхты не супадала. Пасьля таго, як Рэч Паспалітая не змагла адбіць царскую агрэсію і Беларусь увайшла ў склад Расійскай імпэрыі, беларуская шляхта, застаючыся польскай па мове і каталіцкай па веравызнаньні, тым не меней сувязі з уласна польскай шляхтай фактычна парывае. Яна амаль не падтрымлівае, асабліва ўсходнебеларуская, паўстаньні 1794 і 1830 гадоў, шматлікія нацыянальна-вызваленчыя польскія змовы і акцыі гэтага часу. Найбольш актыўна яна ўдзельнічае ў паўстаньні 1863 года, але гэта ўжо быў час абуджэньня беларускай нацыянальнай сьвядомасьці, дэтанатарам якога і стала пэўная частка беларускай шляхты.
    Для пэрыяду пасьля 1863 года характэрна, што прадстаўнікі беларускай шляхты ўдзельнічаюць у рускім рэвалюцыйным руху, а ў польскім нацыянальна-вызваленчым удзелу не прымаюць. «Польская справа» робіцца для іх зусім чужой.
    Такім чынам, калі ўзьнікае патрэба вызначыць нацыянальнасьць ураджэнца Беларусі гэтага пэрыяду, можна сьмела адштурхоўвацца ад таго, у якім рэвалюцыйным руху ён удзельнічае: рускім або польскім.
    Адносна Пякарскага В. Арман падкрэсьлівае, што, паводле сьведчаньня адной асобы, Пякарскі «гаварыў чыста па-польску і выпісваў польскую газэту», а калі ў польскім друку зьявіліся ягоныя працы, выказаў глыбокую радасьць, што нарэшце яго артыкулы пачынаюць друкавацца на польскай мове. Аднак мы ведаем, што на польскай мове тады гаварыла практычна ўся беларуская шляхта. I што дзіўнага, калі чалавек, які валодае нейкай мовай, выпісвае газэту на ёй? Я, напрыклад, таксама выпісваў у Якуцку «Szpilki» і «Міś», хоць і не паляк. Куды больш важным для разуменьня нацыянальнай прыналежнасьці Пякарскага здаецца наступнае сьведчаньне.
    Адначасова з Пякарскім на выгнаньні ў Якуціі знаходзіўся вядомы польскі пісьменьнік, аўтар капітальнай этнаграфічнай працы «Якуты» Вацлаў Серашэўскі. Гэта быў, акрамя таго, адзін з найяскравейшых прадстаўнікоў польскага нацыянальнага руху. Бацька Серашэўскага Леапольд удзельнічаў у паўстаньні 1863 года, дзед Каэтан – у паўстаньні 1830-га, прадзед – у паўстаньні 1794 года. Сам Вацлаў, уступіўшы ў польскі сацыялістычны рух зусім юнаком, пасьля прайшоў амаль саракагадовы шлях турэмных зьняволеньняў, якуцкага выгнаньня, эміграцыі, а ў 1914 годзе, ва ўзросьце 56 гадоў (!) далучыўся радавым жаўнерам да легіёнаў Пілсудскага. Я пішу пра Серашэўскага з такімі падрабязнасьцямі для таго, каб было ясна, як гэты чалавек ставіўся да польскай нацыянальнай справы.
    Серашэўскі і Пякарскі пэўны час на якуцкім выгнаньні жылі паблізу. Абодва вывучалі якутаў: Пякарскі — мову і фальклёр, Серашэўскі — побыт, звычаі, гаспадарку, грамадзкі лад, гісторыю. Здавалася б, два такія чалавекі, з адною роднай мовай, з блізкімі інтарэсамі проста не маглі не пасябраваць. Але сяброўства не склалася. Чаму?
    У сваіх мэмуарах. напісаных пад канец 1930 гадоў, Серашэўскі згадаў пра гэта. Зносіны не наладзіліся таму, што Пякарскі, якога Серашэўскі называе «зруселым», і слухаць не хацеў пра «польскую справу». Серашэўскі гэта ўспрыняў як здраду і перастаў бачыцца з ім, хоць знаёмства з Пякарскім яму ані не зашкодзіла б, бо ІІякарскі быў выдатным знаўцам якуцкай мовы, а Серашэўскі, як заўважае В. Арман, «не меў вуха» да іншых моў.
    Што Серашэўскі і Пякарскі не сябравалі, ёсьць сьведчаньне і з «лягера» Пякарскага, ад блізкага памочніка Эдуарда Карлавіча ў складаньні «Слоўніка якуцкай мовы» Усевалада Іёнава. У 1914 годзе, крытыкуючы ў часопісе «Живая старина» працу Серашэўскага «Якуты» пераважна за неахайнае напісаньне якуцкіх слоў, У. Іёнаў зазначаў: «В. Л. Серашэўскі жыў адзін час недалёка ад Э. К. Пякарскага, што ўжо працаваў над сваім слоўнікам і ніколі не адмаўляў ва ўказаньнях і тлумачэньнях. Усе, хто цікавіўся тым ці іншым бокам якуцкага побыту... заўсёды зьвярталіся да яго, чаму ж В. Л. Серашэўскі не карыстаўся яго паслугамі» (цытую па кнізе В. Армана).
    Вось гэта — спрадвечнае існаваньне роду Пякарскіх на беларускай зямлі, абыякавасьць Э. Пякарскага да польскай нацыянальнай справы і дае, мяркую, падставы лічыць яго не проста нашым земляком, а аднапляменьнікам, як лічаць рускія рускімі Пушкіна, Лермантава, Даля, Блока і шмат іншых выдатных дзеячаў, у жылах якіх цёк і струмень чужой крыві.
    Можа, які дасьведчаны чытач скажа, што і сам аўтар гэтых радкоў не без граху, бо, рэцэнзуючы кнігу В. Армана адзінаццаць гадоў назад у часопісе «Полярная звезда», не аспрэчыў польскага дасьледчыка адносна нацыянальнасьці пералічаных вышэй Каменскага-Длужыка, Сяніцкага, Аўгусціновіча і інш. Што ж, нічога не застаецца, як прызнаць сваю памылку, выкліканую тагачаснай недасьведчанасьцю. Пры гэтым павінен прызнацца, што задумацца над усім сказаным прымусілі мяне якраз кнігі В. Грыцкевіча і невялікая перапіска з ім, зьвязаная з друкаваньнем у «Полярной звезде» яго гістарычных нарысаў. што пазьней увайшлі ў кнігу «От Немана до берегов Тнхого океана».
    Невялічкая спрэчка з В. Грыцкевічам у якасьці ўступу да разгляду ягонай кнігі зусім не азначае, што яна не спадабалася. Наадварот: спадабалася. А гэтая «спрэчка» — фактычна разьвіцьцё ідэй самога В. Грыцкевіча, што ўжо столькі гадоў выводзіць да беларускага чытача невядомыя або малавядомыя постаці нашых аднапляменьнікаў, абуджаючы законны гонар за нашу шматвяковую гісторыю.
    Кнігі В. Грыцкевіча, нягледзячы на іх невялікі аб'ём і папулярызатарскі стыль,— грунтоўныя навуковыя працы. Аўтар валодае шэрагам моў. Гэтае багацьце яго не ляжыць марна «ў куфры», а выкарыстоўваецца ім для вывучэньня гісторыі роднага краю па іншамоўных крыніцах, што можна адзначыць і ў новай кнізе. В. Грыцкевіч карыстаецца рускімі, польскімі, якуцкімі, турэцкімі, венгерскімі крыніцамі, што дае магчымасьць узнавіць найболей поўную і падрабязную біяграфію Э. Пякарскага з усіх вядомых.
    Аўтар паказвае паходжаньне свайго героя, яго акружэньне ў дзяцінстве, шматлікую цікавую радню. Шкада, што ён пры гэтым практычна нічога не піша пра такіх вядомых родных Э Пякарскага, як рускі акадэмік П. Пякарскі, кампазытар Раманоўскі. Я, напрыклад, пра гэтых людзей нічога не ведаю, а хацелася б ведаць, бо яны ж – нашы выдатныя аднапляменьнікі.
    Падрабязна і цікава паказаны гады вучобы Пякарскага, ягоны шлях у расійскі рэвалюцыйны рух, зьняволеньне, выгнаньне, праца над “Слоўнікам якуцкай мовы», падарожжа «скрозь туманы Джугджура» і, нарэшце, плён саракапяцігадовай працы ганаровага акадэміка.
    Але я думаю, што па-сапраўднаму поўны жыцьцяпіс Э. Пякарскага яшчэ наперадзе. I хацелася б верыць, што давядзе яго да канца сам В. Грыцкевіч. Але для гэтага яму перш-наперш спатрэбіцца папрацаваць у Якуцку.
    Э. Пякарскі, як вядома, знаходзіўся на выгнаньні ў Якуціі болей за дваццаць гадоў. Увесь гэты час ён быў пад пільным паліцэйскім наглядам. Зразумела, што ў Дзяржаўным архіве ЯАССР у сувязі з гэтым назьбіралася нямала дакумэнтаў, здольных праліць дадатковае сьвятло на Пякарскага. Дасьледаваныя яны яшчэ не цалкам.
    Папрацаваўшы ў Якуцку, болей рэалістычна можна было б паказаць стаўленьне якутаў да Пякарскага. Тут не ўсё на паверхні, шмат хаваецца і ў глыбіні. Адчуць гэта здалёк немагчыма. Сам я доўгі час не мог зразумець, чаму ў Якуціі ставяцца да Пякарскага так неадэкватна яго заслугам перад якуцкай культурай. Да гэтага часу ў гонар Пякарскага названа толькі ўскраінная вуліца ў Якуцку ды школа ў далёкім раёне, дзе Пякарскі жыў на выгнаньні. «Слоўнік» яго перавыдадзены толькі аднойчы, дый тое... у Вэнгрыі — кажуць, з дапамогай вядомага М. Ракашы, што меў жонку-якутку. А галоўнае, не раз і не два даводзілася чуць намёкі, што хоць Пякарскі і вялікі вучоны — склаў слоўнік, але перад якутамі ёсьць за ім і правінка, прычым немалая.
    Што ж давялося высьветліць выпадкова не так даўно?
    В. Грыцкевіч цытуе ліст пачынальніка якуцкай літаратуры А. Кулакоўскага да Пякарскага: «...2) У нас не было літаратуры, а Ваш слоўнік павінен паслужыць краевугольным каменем для яе стварэньня. 3) Непасрэдны і практычны сэнс слоўніка зразумелы кожнаму. Вы сапраўды заслугоўваеце, каб Вас называлі «бацькам якуцкай літаратуры». Без Вас не знайшлася б асоба, у якой хапіла б адвагі ўзяць на сябе такую велізарную справу. як Ваш слоўнік». Гэтыя словы паўтораны і К. Тарасавым у прадмове.
    Здавалася б, проста выдатна: якая высокая ацэнка натхнёнай працы нашага аднапляменьніка з вуснаў першага якуцкага паэта! Але, на жаль. Кулакоўскаму належаць і іншыя выказваньні як пра самога Пякарскага, так і пра яго слоўнік.
    Ліст, які цытуе В. Грыцкевіч, быў пасланы Пякарскаму ў лістападзе 1912 года. А паўгодам раней, у маі, у публіцыстычным творы пад назвай “Якуцкай інтэлігенцыі” той самы Кулакоўскі пра Пякарскага пісаў (падаю ў арыгінале, захоўваючы яго асаблівасьці. Твор напісаны па-руску):
    «Гостил он у нас долго: приехал молоденьким, вертлявеньким, поджареньким, а уехал стареньким, ехидненьким. Сотрапезничал он с нами десятки лет, похваливая наши «тар», «ёрэ» и «бутугас». Хвалил он и любил нашу девицу-красавицу (ныне покойницу), с которой он коротал долгие зимние вечера под музыкой северной вьюги... Будучи молод и полон жизненных потребностей, он увлекался дикаркой и сильно обескураживался, когда она не понимала его мыслей и... желаний, а он — ее. Во-первых, поэтому, во-вторых, от нечего делать он стал записывать лепет своей подруги и учить ее своему языку. Но, так как сам всецело подпал под ее обаятельную власть, то не смог ее научить своему языку, наоборот, — сам научился от нее разговорному и любовному языку якутов, которого сделал своим коньком и на котором сначала поехал в Питер, а теперь едет вверх — по пути славы и великих почестей...»
    Далей ідзе складзены самім Кулакоўскім брыдкі вершык з шасьці чатырохрадкоўяў, дзе маецца такое прароцтва ў адносінах да слоўніка Пякарскага: «...труд его погибнет так бесславно, ничей не радуя и взор».
    Чым жа так угнявіў Пякарскі Кулакоўскага, што той апусьціўся да бруднай пісаніны на «бацьку якуцкай літаратуры»? Адказ на гэта зьмяшчаецца ў творы Кулакоўскага. Кулакоўскі поўны абурэньня тым, што Пякарскі на нейкім «зьезьдзе вучоных у Томску» нібыта высунуў прапанову перасяліць якутаў на Крайнюю Поўнач (ёсьць, як я пісаў ужо аднойчы, і ў Якуціі свая Поўнач!). а на іх землях уладкаваць перасяленцаў з Расіі. Пры гэтым Кулакоўскі спасылаецца на часопіс «Сибирские вопросы» (без адзнакі года і нумара), у якім нібыта было паведамленьне на той конт.
    Давялося зьвярнуцца да гэтага часопіса, што выдаваўся ў Пецярбургу з 1907 года, і адзін за адным перагледзець усе яго нумары аж да мая 1912 года.Шчыра кажучы, калі б нават такое паведамленьне знайшлося сапраўды, я б яму не паверыў. Уявіць, каб рэвалюцыянэр, выгнаньнік пайшоў на бессаромную змову з царызмам? Немагчыма. Працаваць усё жыцьцё над слоўнікам якуцкай мовы і асудзіць яе носьбітаў на выміраньне? Дык гэта ж было б вар’яцтвам! Але, прызнаюся, быў момант, калі з часопісных старонак на мяне нібыта лінулі варам.
    1910 год. Падвойны нумар 42-43 (25 лістапада). Старонка 65. «Два доклада об Якутской области»: «Якуцкай вобласьці пашанцавала наконт дакладаў: на працягу аднаго дня ў Геаграфічным таварыстве зроблены два паведамленьні — п. Пякарскага аб «расьсяленьні якутаў» (В. Грыцкевіч згадвае гэты даклад на стар. 87.— I. Л.). і п. Астроўскіх «Новыя даныя па Якуцкай вобласьці». Калі даклад п. Пякарскага і адзначаны тэндэнцыйнасьцю і пэўнай бяздоказнасьцю, дык, прынамсі, аб ім можна сур’ёзна спрачацца. Тэндэнцыйнасьць адчуваецца ў самой думцы расьсяленьня, г. зн. выдаленьня са спрадвечна наседжаных месцаў, з багатых пашаў, з раёнаў з больш мяккімі кліматычнымі і глебавымі ўмовамі, на поўнач, да вечных ільдоў, на промыслы, поўныя рызыкі, але бедныя здабычай, на адвечную мерзлату з мізэрнай расьліннасьцю. Вядома, расьсяленьне — выгаднае з пункту гледжаньня сучаснай палітыкі (маецца на ўвазе сталыпінская палітыка перасяленьня сялян на «вольныя» сыбірскія землі.— I. Л.): угодзьдзі, што вызваляцца, можна пусьціць пад калянізацыю (...). Якуты такія энэргічныя, багатыя ініцыятывай і самадзейнасьцю, і раптам сядзяць па сваіх далінах, гадуюць быдла ды бабяцца! Трэба не даць загінуць гэтым каштоўным якасьцям іншародца. неабходна скарыстаць іх шляхам прыкладаньня ў змаганьні з холадам, ільдамі, напалову галодным жыцьцём. (...). Зразумела, значны працэнт загіне ў змаганьні за існаваньне, ды без ахвяр ніводная вялікая справа не рабілася. Затое ўжо, хто выйдзе пераможцам, той стане трывалай нагой у ледзяной пустыні». Подпісу пад нататкай няма. Няўжо гэта праўда?! Па ранейшым чытаньні «Сибирских вопросов» я заўважыў, як шмат абвяржэньняў друкуе гэты часопіс на зьмешчаныя ў ім матэрыялы. Дык няўжо Пякарскі праглыне гэты зьедлівы артыкул, прызнае яго праўдзівасьць?
    Не! Ужо ў наступным нумары (44) з палёгкай бачу «Ліст у рэдакцыю»: «Наўрад ці хто-небудзь з прысутных на дакладзе, сярод якіх былі таксама і якуты, угледзеў у ім падобную тэндэнцыйнасьць. Для таго, каб вывудзіць з майго даклада думку гвалтоўнага расьсяленьня якутаў, трэба было не прысутнічаць на самім дакладзе, або не чуць яго, або проста не разумець таго, што чуеш. Верагодней за ўсё. што аўтар артыкула пабудаваў усе свае меркаваньні на падставе няправільна вытлумачанага ім загалоўка майго даклада, дапусьціўшы, што тэмай яго было пытаньне, як расьсяляць якутаў, у той час як у ім гаварылася пра тое, як якуты расьсяляліся самі. (...) Палка пра тэстую супроць, мякка кажучы, «тэндэнцыйнасьці», што прыпісваецца мне».
    Не! Ані не мог Пякарскі выступіць з тым, што яму прыпісалі! Наадварот, яшчэ за два гады да таго, у тых самых «Сибирских вопросах», у артыкуле «Зямельнае пытаньне ў якутаў» ён пісаў: з-за таго, што зямля, на якой жывуць якуты, заканадаўча за імі не замацаваная (лічылася дзяржаўнай). у якутаў «ёсьць няўпэўненасьць у трываласьці валоданьня землямі, на якіх яны жывуць...», «спараджаючы рознага гатунку чуткі аб будучым выцясьненьні іх рускім элемэнтам. Гэтыя чуткі, пры ўсёй іх заўчаснасьці. знаходзяць для сябе грунт у самім законе».
    Як бачым, са слоў Пякарскага вынікае, што пытаньне пра перасяленьне ў Якуцію «рускага элемэнта» тады зусім не стаяла, трывога якутаў была заўчаснай, але Пякарскі стаіць за тое, каб яе не было зусім. «Было б таму, — настойвае ён, — у найвышэйшай ступені своечасовым якім-небудзь заканадаўчым актам пацьвердзіць, у якой меры якуцкія гміны могуць разьлічваць на недатыкальнасьць і неадчужальнасьць земляў, якія яны цяпер займаюць» (1908, № 17-18, с. 16-17). У іншым артыкуле «Качавое ці аселае племя якуты» крыху пазьней (1908, № 37, с. 34-40) Пякарскі даводзіць, што якуты — аселыя, і заклікае да таго, каб іх аселасьць была прызнаная дзяржаваю. Гэта патрэбна «для доказу, што хлебаворыўныя землі ўжо сталі патрэбныя і каштоўныя для саміх якутаў і адчужэньне іх на карысьць рускіх нанясе істотную страту карэннаму насельніцтву»...
    Такім чынам. выходзіць, што Кулакоўскі не сам узводзіць паклёп, а толькі паўтарае. Але гэта не вызваляе яго ад адказнасьці. Прачытаўшы абвінавачваньне ў адрас Пякарскага, ён жа не мог за паўтара года не прачытаць і абвяржэньні! А калі б не заўважыў сам, то абавязкова пачуў пра яго ад людзей. Прагрэсіўныя «Сибирские вопросы», ў Якуцку былі часопісам вельмі папулярным, яго чытала ўся інтэлігенцыя, пра што сьведчаць лісты якуцян у часопіс.
    Калі Кулакоўскі не чытаў абвяржэньне, то чаму, абліўшы брудам імя Пякарскага ў траўні, ужо ў лістападзе 1912 года ён піша лісьлівы ліст, называючы ў ім Пякарскага «бацькам якуцкай літаратуры»? Давайце, дарэчы. уважлівей прыгледзімся до гэтага ліста. Выдаўшы пахвальбу Пякарскаму (і, сказаў бы я, законную пахвальбу!), Кулакоўскі пераходзіць да «дзелавой» часткі свайго пасланьня. Выяўляецца, ён піша славутаму вучонаму не проста так, а з патрэбы. У яго дзьве просьбы: адна — уладзіць друкаваньне ўласных прац Кулакоўскага па фальклёры і ягоных мастацкіх твораў, другая — такога гатунку: «Ці не прымеце Вы мяне да сябе. каб я працаваў па выданьні Слоўніка над Вашым кіраўніцтвам. Калі мы разам скончым выданьне за два гады, то Акадэмія няўжо не выдасьць цалкам прызначаныя Вам 10 000 рублёў? Я думаю, што Вам Слоўнік надакучыў жахліва. Хутчэй бы адкараскаліся. Гонар складаньня Слоўніка ўсё адно не паменшыцца. Магу да Вас зьявіцца ўлетку 1913 г.» («Кулаковский». Сб. Докладов к 85-летию со дня рождения. Якутск, 1964, с. 83).
    I сапраўды, улетку 1914 года Кулакоўскі, прыехаўшы ў Пецярбург. завітаў да Пякарскага. Але вучоны яго не прыняў. Ён не мог не ведаць пра пасквіль, напісаны Кулакоўскім, бо хоць той і не быў надрукаваны. але хадзіў па руках, у Якуцку ж у Пякарскага заставалася шмат прыязных да яго людзей, якіх не магла не абурыць такая несправядлівая пісаніна...
    У лісьце Кулакоўскага зьвяртае на сябе згадка пра 10 000 рублёў, якія Пякарскі нібыта меўся атрымаць ад Акадэміі за Слоўнік. На самай справе гэтыя грошы прадугледжваліся на яго выданьне. I ці былі яны атрыманы, невядома. «Сибирские вопросы» [1910, № 14-15, с. 92] паведамлялі, што «2 сакавіка за № 5942 міністэрства народнай адукацыі ўнесла ў Дзяржаўную Думу праект аб адпушчэньні Э. К. Пякарскаму дзесяці тысяч рублёў на выданьне «Слоўніка якуцкай мовы». Кулакоўскі зразумеў паведамленьне, як хацеў...
    Трэба сказаць, што першы якуцкі паэт быў надзвычай супярэчлівай постацьцю. Час ад часу выказваючыся на карысьць простага люду, ён у тым самым творы «Якуцкай інтэлігенцыі» фактычна накрэсьлівае плян капіталістычнага пераўтварэньня Якуціі з мэтай узбагачэньня не народа, а якуцкіх гандляроў і прадпрымальнікаў. Палітычны шлях ягоны быў далёка не просты: за 1917-1923 гады Кулакоўскі пасьпеў папрацаваць на чатыры контррэвалюцыйныя ўрады (часовы, калчакоўскі і два нацыяналістычныя), і толькі калі грамадзянская вайна ў Якуціі скончылася (1923), пачаў супрацоўнічаць з Савецкай уладай.
    У жыцьці гэта быў таксама чалавек складаны. З ягоных лістоў відаць, што паэт жыў «як паэт»: паважаў віно і карцёж і, відаць, імкнуўся разбагацець. Ці не дзеля гэтага першы раз ажаніўся з непрыгожай і нялюбай дачкой багацея Аросіна, разьлічваючы на вялікі пасаг («Кулаковский», с. 14)? Але стары ўзяў калым (800 рублёў), а пасагу практычна не даў. За гэта Кулакоўскі заклеймаваў цесьця ў сатыры «Скупы багацей». У далейшым Кулакоўскі браўся за розныя грашовыя справы: удзельнічаў у будаўніцтве тэлеграфнай лініі Якуцк — Ахоцк, працаваў хатнім настаўнікам мільянэра Барашкава («Кулаковский», с. 15). З ліста да Пякарскага можна даведацца, што Кулакоўскі будаваў у Якуцку бальніцу «за 20 000 рублёў» («Кулаковский», с. 80). Прапанова Пякарскаму сваіх паслуг у складаньні слоўніка была, такім чынам, працягам тых самых прадпрымальніцтваў.
    Спрэчкі вакол Кулакоўскага вядуцца ў якутаў да гэтага часу. Есьць людзі, якія, прымаючы Кулакоўскага як паэта і фальклярыста, крытычна ставяцца да яго як асобы і палітычнага дзеяча (прафэсар Ф. Р. Сафронаў, дацэнт Г. Г. Окаракаў і інш.). Але ёсьць і такія, для каго Кулакоўскі — сьцяг і сымбаль нацыянальнага адраджэньня напярэдадні рэвалюцыі. Такія дасьледчыкі імкнуцца выбеліць Кулакоўскага, усё станоўчае перабольшыць, а адмоўнае схаваць.
    Твор «Якуцкай інтэлігенцыі» цалкам да гэтага часу не надрукаваны (частка грамадзкасьці патрабуе гэтага). Але паклёп на Пякарскага. зьмешчаны ў ім, паўтораны ў друку. Яго ўзнавіў, цытуючы Кулакоўскага, у свогіі кнізе «Три якутских реалиста-просветителя» гісторык Г. П. Башарын.
    Кніга Башарына выйшла ў 1914 годзе. У 1952-м (па матывах не зьвязаных з імем Пякарскага) яна была забаронена. Але, зразумела, за восем гадоў, што падзялялі выданьне і забарону, яна пасьпела цалкам разысьціся.
    Мяркуючы па працах Башарына, ён чытаў «Сибирские вопросы» не меней уважліва, чым аўтар гэтых радкоў. Такім чынам, Башарын мог выправіць Кулакоўскага. Але гэта кінула б цень на пачынальніка якуцкай літаратуры. І дасьледчык яшчэ згусьціў цень, кінуты на Пякарскага, абвясьціўшы ў сваёй кнізе, быццам Пякарскі браў слова не на «зьезьдзе вучоных у Томску» (як пісаў Кулакоўскі), а на нейкай спэцыяльнай урадавай нарадзе: «Дакладная Маркграфа абмяркоўвалася на спэцыяльнай нарадзе, куды быў запрошаны Э. К. Пякарскі як знаўца Якуціі. На гэтай нарадзе паны дамовіліся, што ў Якуцкую вобласьць, згодна з плянам Маркграфа, можна засяліць каля 2 млн. чалавек, для чаго варта толькі перасяліць усіх якутаў з паўднёвых раёнаў Якуціі на поўнач, у тундравую паласу. Гэты плян быў ухвалены Пякарскім, які ў якасьці знаўцы сказаў, што так будзе мэтазгодней, бо якуты прывыклі да холаду, да суровых умоў прыроды і могуць жыць у тундравай паласе. Гэта была гнюсная, пачварная, рэакцыйная палітыка. Супроць такой вынішчальнай для якуцкага народа палітыкі Сталыпіна і выступіў Аляксей Елісеевіч Кулакоўскі» (Башарин Г. П. «Три якутских реалиста-просветителя». Якутск, 1944, с. 30).
    Пры гэтым Башарын на аніякія крыніцы не спасылаецца. Плянаў жа перасяліць у Якуцію два мільёны чалавек увогуле не было, камандзіраваны сюды чыноўнік ляснога ведамства Маркграф займаўся толькі вывучэньнем ёмістасьці краю, гэта значыць высьвятляў пытаньне, колькі б тут магло людзей пасяліцца. А 13 верасьня 1912 года якуцкім губэрнатарам Крафтам было афіцыйна абвешчана праз газэту «Якутская окраина», што ніякага перасяленьня ў Якуцію не будзе.
    Такім чынам, і Кулакоўскі, і Башарын узводзілі паклёп на Пякарскага як бы сьвядома. Узьнікае пытаньне: навошта?
    Склалася так, што яшчэ і пад канец XIX стагодзьдзя якуцкі народ у пераважнай масе заставаўся непісьменным, і ўсебаковае вывучэньне якуцкай культуры ўзялі на сябе палітычныя выгнаньнікі, прадстаўнікі зусім іншых народаў. Дзякуючы іх зацікаўленасьці, таленту, энэргіі якутазнаўства зрабіла такія вялікія посьпехі, што для ўласна якуцкіх дасьледчыкаў, якія прыйшлі пазьней, мала што і засталося для вывучэньня. Зразумела, большая частка сучасных якутаў глыбока ўдзячная іншапляменным энтузіястам, што . стварылі не падмурак — сам гмах якутазнаўства. Але ёсьць і такая частка якуцкай інтэлігенцыі, што згадвае іх імёны з прыкрасьцю. У тым, што якутазнаўства было створана неякутамі, ім бачыцца нейкая страта для якуцкай годнасьці. Такія інтэлігенты — гісторыкі, мовазнаўцы і г. д. усяляк імкнуцца прынізіць подзьвіг палітычных выгнаньнікаў, адшукаць у іх учынках карысьлівасьць («научился... языку якутов, которого сделал своим коньком и на котором сначала поехал в Питер, а теперь едет вверх — по пути славы и великих почестей»), адшукаць хібы ў іх клясычных працах, кінуць цень на іх біяграфіі. Так, Серашэўскага той самы Башарын называе нават «ідыёлягам польскага фашызму». (Башарын Г. П. «Обозрение историографии дореволюционной Якутии». Якутск, 1965, с. 11). Тое самае і з Пякарскім. Калі нельга прыдрацца да «Слоўніка», то хоць дыскрэдытаваць аўтара.
    Першымі якутазнаўцамі пры гэтым нярэдка абвяшчаюцца Кулакоўскі і складальнік аднаго з якуцкіх алфавітаў С. Наўгародаў. Прывяду характэрны прыклад з прадмовы да «Диалектологического словаря якутского языка» (М., 1976, с. 10): «Пачатак вывучэньню дыялектнай лексыкі паклаў пачынальнік якуцкай мастацкай літаратуры А. Е. Кулакоўскі, які сабраў па раёнах Якуціі мясцовыя словы, што склалі пасьля асноўны матэрыял яго дыялекталягічнай працы. Яшчэ болей вялікі матэрыял па дыялектнай лексыцы зьмяшчае фундамэнтальны «Слоўнік якуцкай мовы» Э. К. Пякарскага, што выдаваўся ў 1907-1930 гг.».
    Як бачыць чытач, Пякарскі быццам бы і не забыты, і прызнана, што ім сабрана дыялектнай лексыкі значна больш, чым Кулакоўскім, але Кулакоўскі чамусьці абвяшчаецца папярэднікам Пякарскага ў гэтай справе. хоць зьвярнуўся да зьбіраньня якуцкай лексікі на дваццаць-трыццаць гадоў пазьней за Пякарскага, а яго адзіная праца па дыялекталёгіі была напісана толькі ў 1925 годзе (гл. Кулаковский А. Е. Научные труды. Якутск, 1970, с. 389-413).
    З моманту зьяўленьня кнігі Башарына прайшло 45 гадоў. Але да гэтага часу не знайшлося чалавека, які абараніў бы гонар Пякарскага.
    Вяртаючыся да кнігі В. Грыцкевіча, прывяду заўважаныя мною хібы, выкліканыя няпоўным веданьнем якуцкіх рэалій.
    Адзін з разьдзелаў кнігі называецца «Пад паўночным зьзяньнем», трапляецца «стасутачная ноч». Але на шыраце ўлуса, дзе жыў на выгнаньні Пякарскі, палярнай ночы зусім не бывае, а палярнае зьзяньне здараецца вельмі рэдка.
   «Вочы (у эвенкаў) цёмныя, але не раскосыя», — піша В. Грыцкевіч. Гэта недакладнасьць. Эвенкі, як і якуты,— мангалоіды, і вочы ў іх, бадай што, вузейшыя, чым у якутаў.
    Эвенкаў, чытаем яшчэ, у часы Пякарскага «часам» звалі тунгусамі. Не часам. Да рэвалюцыі эвенкаў і эвенаў звалі выключна тунгусамі. (Болей за тое: слова «тунгус» ужывалася яшчэ і ў дваццатыя гады ва ўрадавых пастановах.) Гэта яскрава відаць і па цытатах з працы Пякарскага, дзе «тунгус», «тунгусы» ўжыта болей за 10 разоў. У адной жа цытаце з Пякарскага (с. 80) чамусьці зьяўляюцца «эвенкі». Няма сумненьняў, што гэта — скажэньне цытаты.
    «У залежнасьці ад аленевых пашаў трэба было перамяшчацца з месца на месца амаль кожны дзень». Так не робіцца. Звычайна эвенкі-паляўнічыя, што маюць аленяў, затрымліваюцца на адным месцы да месяца, пакуль вакол не скончыцца здабыча.
    На с. 93 сказана, што «у слоўніку (Пякарскага) зарэгістравана 60 000 якуцкіх слоў». Напраўду — 38 000, а без варыянтаў і анамастыкі — 25 000.
    «У ліку тых, хто падпісаўся (пад вітальным адрасам Пякарскаму. — I. Л.), быў Амосаў — у будучым, пасьля Кастрычніцкай рэвалюцыі, старшыня ЦВК Якуцкай АССР» (с. 85). Гутарка тут ідзе пра адрас, складзены ў 1905 годзе. Тады М. К. Амосаву было... 8 гадоў, і, зразумела, ніякіх адрасоў яму падпісваць не давалі.
    Недакладна перадаюцца асобныя словы: «аланхосут» (трэба — аланхасут), «раўдуга» (устарэлае. Трэба — роўдуга).
    На с. 65 В. Грыцкевіч адно ў зносцы паведамляе, што Пякарскі ажаніўся «з мясцовай жыхаркай». А чаму б не сказаць проста — з якуткай? Дый увогуле, пішучы такую падрабязную біяграфію Пякарскага, можна было б і не ў зносцы, а непасрэдна ў тэксьце штось расказаць і пра ягоную жонку, і пра дзяцей.
    Есьць недахопы ў асьвятленьні ролі іншых вучоных — якутазнаўцаў. Так, заніжаецца значэньне прац папярэдніка Пякарскага акадэміка О. М. Бётлінгка, зусім не згадваецца С. В. Ястрэмскі, фальклярыст і аўтар якуцкай граматыкі. Шмат недакладнасьцей у перадачы на беларускай мове прозьвішчаў і ініцыялаў: замест Бётлінгк — Бётлінг, Радлаў — Радлоў, Іяхельсон — Іёхельсон, У. Тан-Багараз (Уладзімір) — В. Тан-Багараз, У. Іёнаў (Усевалад) — В. Іёнаў і інш.
    Шкада, што не згаданы ўдзел у падрыхтоўцы «Слоўніка якуцкай мовы» Пякарскага яшчэ аднаго нашага аднапляменьніка — А. А. Бялыніцкага-Бірулі, падарожніка-натураліста, аднаго з герояў кнігі «От Немана до берегов Тихого океана».
    Асобнае пытаньне — аб перадачы на беларускай мове шматлікіх архіўных спасылак таго часу. У асноўным В. Грыцкевіч дае рады гэтаму. Але часам згадзіцца цяжка. На с. 25 у цытаце з дакумэнта чытаем: «зачыншчыкі абурэньня». Гэта зусім не тое, што «зачинщики возмущения» — бунту. мяцяжу. «Пазбавіць яго маёмасных правоў» (с. 37). Наколькі мне вядома з архіўных дакумэнтаў, правы выгнаньнікаў на маёмасьць захоўваліся, каралі ж іх (у тым ліку і Пякарскага) пазбаўленьнем «прав состояния» — саслоўных правоў, правоў стану. Для Пякарскага такі прысуд азначаў пазбаўленьне яго дваранства. Відавочна, слова «состояние» В. Грыцкевічам у дадзеным выразе ўспрынятае ў іншым яго значэньні — «богатство, зажиточность, именье, достаток» (У. Даль). Калі падсудны пазбаўляўся маёмасных правоў, прысуд гучаў: «лишить имущественных прав». На с. 43 «Ботурусская инородная управа» перакладзена як «Батуруская ўправа для іншародцаў». Тут лёгіка перакладу для мяне зусім незразумелая. «Инородные управы» былі зьвяном адміністрацыйнага самакіраваньня ў якутаў на ўзроўні ўлусаў. Кіраваліся яны абранымі асобамі з ліку саміх «іншародцаў» (якутаў). Дык адкуль узялося гэтае «для іншародцаў»? Дакумэнтальнае слова «неблагонадежный» на с. 37 правільна пададзена як «нядабранадзейны». Але чаму на с. 30 стаіць «неблаганадзейны»?
    Думаецца, што пралікі В. Гріцкевіча ў гэтым пляне – наша агульная недапрацоўка. Мала яшчэ ў нас кніг на беларускай мове, аўтары якіх актыўна скарыстоўвалі б гістарычныя дакумэнты з іх своеасаблівай мовай. Застаецца спадзявацца, што далейшае выданьне гістарычных дасьледаваньняў, разьвіцьцё гістарычнага рамана, гістарычнай драмы пакрысе выпрацуе моўныя «калодкі», з дапамогай якіх можна будзе лёгка і проста перакладаць усе гэтыя «права состояния», «инородные управы», «призывы к возмущению» і г. д.
    Біяграфічны нарыс пра Пякарскага вырас, можна сказаць, з невялікага артыкула пра рэвалюцыянэра і вучонага, зьмешчанага ў кнізе «От Немана до берегов Тихого океана». Міжволі падумалася, што і шмат якія іншыя героі В. Грыцкевіча заслугоўваюць асобнай кнігі. Дык, можа, так і будзе? Пажадаем жа посьпеху на гэтым кірунку дасьледчыку і папулярызатару айчыннай гісторыі.
    /Полымя. № 12. Мінск. 1989. С. 198-206./


                                                                     ДАДАТАК

                                                 СКЛАДАЛЬНІК  ЯКУЦКАГА  СЛОЎНІКА
    У 1968 годзе ў Мінску выйшла кніга кандыдата мэдыцынскіх навук, правадзейнага члена Геаграфічнага таварыства СССР Валянціна Пятровіча Грыцкевіча «Падарожжы нашых землякоў». Зараз рыхтуецца да выданьня яго другая кніга аб падарожжах ураджэнцаў Беларусі. Адзін з герояў якой Эдуард Карлавіч Пякарскіі. Яго жыцьцё было зьвязана і з нашай Гомельшчынай.
    Аб гэтым цікавым чалавеку мы публікуем сёньня матэрыял, напісаны В. П. Грыцкевічам для “Гомельскай праўды”.
    Эдуард Пякарскі рана асірацеў, спачатку жыў у цёткі пад Мінскам, а потым у стрыечнага дзеда Рамуальда Пякарскага ў палескім маёнтку Барбароў, дзе той быў упраўляючым.
    Хлопчык рана стаў, як кажуць, на.ногі і ў Мазырскай гімназіі падзарабляў на жыцьцё рэпэтытарствам. У 1873 годзе Мазырскую гімназію пераўтварылі ў чатырохклясную прагімназію, і Эдуарду давялося адсюль пераехаць.
    У Таганрогу Э. Пякарскі прымкнуў да рэвалюцыйнага гуртка народніка І. Паўлоўскага, які кватараваў у бацькі будучага пісьменьніка А. Чэхава. Потым Эдуард пераехаў вучыцца бліжэй да родных мясьцін.— у Чарнігаў, а ў 1877 годзе паступіў у Харкаўскі вэтэрынарны інстытут. Ён працягваў удзельнічаць у падпольных гуртках моладзі, студэнцкіх арганізацыях. За гэта ўлады хацелі выслаць Э. Пякарскага ў Архангельскую губэрню. Але ён пасьпеў скрыцца, і праз некалькі месяцаў у Княжа-Багародзкае валасное ўпраўленьне Тамбоўскага павета прыехаў прымаць справы новы пісар Іван Кірылавіч Пякарскі — так стаў сябе называць былы харкаўскі студэнт, каб зьбіць са сьледу царскіх сышчыкаў.
    Іван Кірылавіч выдаваў мужыкам патрэбныя паперы, і па воласьці пайшла слава пра новага пісара, што ён чалавек талковы і заўсёды сьпяшаецца дапамагчы прыгнечаным.
    Летам 1879 года Э. Пякарскі дапамог уехаць і пазбавіцца ад слежкі нарадавольцу Л. Гартману, які змог падрыхтаваць восеньню выбух на Маскоўска-Курскай чыгунцы са спробай забіць цара. Але і Э. Пякарскаму давялося ўяжджаць — пачыналіся арышты падазроных асоб. 24 сьнежня 1879 года яго арыштавалі ў Маскве і пасьля сьледзтва, 11 студзеня 1881 года, прыгаварылі да 14 гадоў ссылкі ў далёкую Якуцію.
    У траскучыя маразы, перахварэўшы па дарозе запаленьнем лёгкіх, Эдуард Пякарскі быў выправаджаны у лістападзе 1881 года за 230 вёрст на ўсход ад Якуцка. Некалькі гадоў ён жыў у юртах якутаў, пакуль не пабудаваў сабе дом і не стаў сеяць ячмень, разводзіць жывёлу і касіць траву, чым раней ніколі не займаўся.
    Маючы вопыт сельскага пісара, Эдуард Карлавіч стаў дапамагаць бедным якутам весьць судовыя справы, уладжваў спрэчныя пытаньні з уладамі. адстойваў правы беднякоў.
    Каб размаўляць з якутамі, трэба было вывучыць іх мову. Э. К. Пякарскі стаў запісваць якуцкія словы з перакладам іх на рускую мову.
    Мала-памалу Э. Пякарскі сабраў вялікі слоўнік, аб якім даведаліся ў Іркуцку, Пецярбургу і Парыжы. Акадэмія навук і Рускае геаграфічнае таварыства сталі дапамагаць выдаваць слоўнік Э. Пякарскага. Да 1898 года ў дасьледчыка накапілася каля 20 тысяч слоў, (напомнім, што ў пачатку работы Э. К. Пякарскага над слоўнікам) адзін маскоўскі дасьледчык пісаў, што ў якуцкай мове не набярэцца і 3000 слоў), 26 песень, 225 загадак, 89 прымавак.
    У 1899 годзе ў Якуцку, куды Э. Пякарскаму ўдалося перабрацца, выйшаў першы выпуск яго слоўніка.
    У Якуцку Э. Пякарскаму даводзілася працаваць на некалькіх службах, каб пракарміцца. Тым часам ён працягваў працаваць над слоўнікам.
    Летам 1905 года Э. Пякарскі пакідае Якуцію і едзе працаваць над працягам друкаваньня слоўніка ў Пецярбург. Праводзіўшая яго якуцкая грамадзкасьць у разьвітальным адрасе выказала пажаданьне, каб далейшая дзейнасьць Э. Пякарскага, “якая так супала з наступным абнаўленьнем грамадзкага і дзяржаўнага жыцьця..., вызваленьнем ад ланцугоў бюракратычнага самавольства (гэта значыць — царызму — В. Г.), была такой жа плённай, як і раней».
    Пажаданьне збылося. У 1907-1918 гадах пад рэдакцыяй Э. К. Пякарскага выйшлі ў сьвет тры тамы «Узораў народнай літаратуры якутаў” на якуцкай мове; а ў 1926 годзе грамадзкасьць Ленінграда і Якуціі адсьвяткавала заканчэньне 45-гадовай работы Э. К. Пякарскага над «Слоўнікам якуцкай мовы».
    Імем Э. Пякарскага названа школа ў Ігідзейцах — месцы яго ссылкі. У 1927 годзе вучонага выбралі членам-карэспандэнтам Акадэміі навук СССР, а праз чатыры гады — яе ганаровым членам.
    Вучоны працягваў дапаўняць свой слоўнік да самай сьмерці. Ён памёр 29 чэрвеня 1934 года. Асноўны яго помнік — “Слоўнік якуцкай мовы” і цяпер лічыцца ў Якуціі настольнай кнігай для настаўніка, пісьменьніка, журналіста. Яго перавыдалі ў 1959 годзе.
    Да канца дзён сваіх Эдуард Карлавіч Пякарскі не перапыняў сувязей з Беларусьсю, дзе жылі яго родныя. Цесная дружба зьвязвала яго з сябрам па Барбарову — мазырскім хірургам Францам Вікенцьевічам Абрамовічам. У 1926 годзе, летам, ён прыяжджаў пагасьцяваць у родныя месцы на Прыпяці.
    Імя Эдуарда Карлавіча Пякарскага назаўсёды засталося ў гісторыі вывучэньня Якуціі, і мы, землякі, ганарымся яго жыцьцём і працай.
    В. Грыцкевіч,
    кандыдат мэдыцынскіх навук,
    правадзейны член Геаграфічнага таварыства СССР.
    /Гомельская праўда. Гомель. 3 верасьня 1971. С. 4./

                                                           УЧЕНЫЙ - ЯКУТОВЕД
                           По страницам неопубликованных документов Э. К. Пекарского
    Когда в январе 1881 года народника Эдуарда Карловича Пекарского (1858-1934) сослали в междуречье Татты и Алдана, будущий ученый не знал еще, что в этом краю он найдет свое призвание. Поначалу трудно приходилось ссыльному на чужбине. «Средств к жизни нет, — писал он отцу 22 февраля 1883 года. — И если бы не якуты, я должен был пропасть с голоду». Пришлось учиться хлебопашеству и учить других, разводить скот, строить юрту. Чтобы объясняться с местным населением, Э. Пекарский стал записывать якутские слова с русским переводом. К 1837 году было собрано уже семь тысяч якутских слов, а спустя 11 лет количество слов дошло до 20 тысяч.
    Когда подходил к концу срок ссылки, Э. Пекарский 2 мая 1894 года писал отцу: «Ранее окончания печатания словаря мне нечего и думать о возвращении на Родину, если даже и будет получено на то разрешение, ибо нельзя бросить работу, на которую потрачено 13 лет лучшей поры жизни». Через пять лет в Якутске увидел свет первый выпуск словаря. Последней издан в Ленинграде спустя 31 год. Словарь содержит 25 тысяч слов.
    В1905 году Академия наук добилась перевода языковеда в Петербург. Тепло прощалась с Э.  Пекарским общественность Якутии. В преподнесенном ему на прощание адресе выражалось смелое пожелание, «чтобы дальнейшая деятельность ученого, так удачно совпавшая с грядущим обновлением общественной и государственной жизни... освобождением от стальных цепей бюрократического произвола, была такою же плодотворною, как и раньше».
    И находясь в Петербурге, якутовед не порывал связей со своей второй родиной (родился он недалеко от Минска): издал три тома «Образцов народной литературы якутов» на якутском языке. За этот труд и «Словарь якутского языка» был награжден золотыми медалями Академии наук и Русского географического общества.
    Все это время, наряду с широкой научной деятельностью, ученый продолжает борьбу против сил реакция. Еще в Якутии он обработал материалы съезда якутской интеллигенции в виде инструкции по равномерному перераспределению земель с учетом количества душ крестьянской семьи. Несмотря на противодействие богачей, инструкция увидела свет после революции 1905 года. Ее основные положения, по словам Э. Пекарского, «мало-помалу все же проникли в жизнь».
    Спустя четыре года ученый выступил в красноярской газете «Сибирские вести» с резкой статьей «Значение якутского языка в школах». В ней он критиковал губернатора и инспектора народных училищ Якутской области, противодействовавших открытию школ с обучением на якутском языке. «Разве может человек, наблюдающий вокруг себя жизнь, живущий среди живого и способного народа, как якуты, сказать, что «якутский язык мертв, за ним нет прошлого и настоящего»? Понимает ли г (осподин) инспектор, что он позволяет себе утверждать в официальной бумаге? Называть мертвым такой язык, на котором говорит поголовно все свыше двухсоттысячное население Якутской области, который распространен за пределы последней... По меньшей мере несправедливо и еще более несправедливо утверждать, что за ним нет прошлого, так как тюркский язык и тюркская письменность существовали тогда, когда русские не выступали даже на арену истории».
    В своих статьях Э. Пекарский освещал трудности, которые переживал якутский народ, требовал реорганизации судопроизводства в улусах, популяризировал олонхо, выступал за необходимость печатания газетных статей на якутском языке, помогал получать шрифты и оборудование для типографии газеты «Якутский край» в Якутске. Этим он способствовал развитию якутской культуры,  привлекал к проблемам края внимание широкой русской общественности.
    После Великой Октябрьской революции ученый  продолжал свою неустанную работу по исследованию якутского языка, разыскивал для комиссии по изучению Якутской АССР материалы дореволюционных почвенных экспедиций в Якутии.
    В конце 1926 г. общественность Ленинграда и Якутии отметили окончание составления основной части «Словаря якутского языка». В эти торжественные дня из Якутии а адрес Э. К. Пекарского шли нескончаемым потоком поздравительные телеграммы и письма. А правление якутского землячества в Ленинграде преподнесло исследователю поэтически составленный адрес на якутском языке, в котором, между прочим, говорилось: «Одубар Харлабыс (Эдуард Карлович)! ...Вы прибыли, считаясь преступником, в нашу отдаленную и несчастную страну, что было несчастьем для Вас и счастьем для нас... Возможно, что Ваше славное имя в те отдаленные будущие времена, подобно именам Чннгиз-хана, превратится в родной для «сахаларов» светлый миф, как миф о покровителе «сахаларского языка», и будет упоминаться юношами в языке излюбленного олонхо и воспеваться в песнях девушек».
    Выступавшие на торжественном вечере отмечали, что Эдуардом Карловичем Пекарским «было создано не просто пособие по якутскому языку, а настоящая энциклопедия всего уклада жизни якутского народа, его материальной и духовной культуры».
    «Словарь якутского языка» по достоинству оценили в Якутии. Еще 18 ноября 1912 г. А. Е. Кулаковский писал его составителю: «У нас не было литературы, а Ваш словарь должен послужить краеугольным камнем для се создания... Вы поистине заслуживаете названия «отца якутской литературы». Без Вас не нашлось бы лица, у которого хватило бы дерзости принять на себя такой колоссальный труд, как Ваш словарь».
    Серафим Романович Кулачиков-Элляй заканчивал свою статью «Мысли о якутской литературе», опубликованной в 1925 году на страницах республиканской газеты словами: «В деле изучения якутского языка огромную пользу принесет «Словарь якутского языка», составленный Э. К. Пекарским. Этот словарь должен служить настольной книгой каждого литератора».
    Лучшим признанием заслуг Э. К. Пекарского явилось стереотипное переиздание его «Словаря» в 1959 году. Книга действительно стала настольной для всех тех, кто изучает духовное богатство якутского народа, его культуру и литературу и работает в его среде. А в становлении Э. К. Пекарского как ученого-тюрколога мирового масштаба велика заслуга широкой общественности Якутии, ее лучших сынов и дочерей, принявших самое близкое участие в создании «Словаря якутского языка».
    В. Грицкевич,
    кандидат медицинских наук,
    действительный член Географического общества СССР.
    /Социалистическая Якутия. Якутск. 18 августа 1971./



                                                 БАЦЬКА  ЯКУЦКАЙ  ЛІТАРАТУРЫ
    Лета на беразе Ахоцкага мора было халодным. Яшчэ халаднейшым яно было на яго прыбярэжным хрыбце. на які ўзьбіралася невялікая экспэдыцыя па вывучэньню быту якутаў і эвенкаў. Кіраўніком яе быў Эдуард Карлавіч Пякарскі. У далёкі край Э. Пякарскі папаў не па сваёй волі: яго саслалі ў Якуцію за ўдзел у народавольчым руху.
    Эдуард Пякарскі нарадзіўся 25 кастрычніка 1858 года ў фальварку ІІятровічы паблізу мястэчка Сьмілавічы. Хлопец жыў у сям’і беларускага селяніна. Хутка ён паступіў у Мазырскую гімназію. пасьля заканчэньня якой вымушаны быў пераехаць у Таганрог. Тут зьвязаў сваё жыцьцё з рэвалюцыйнай моладзьдзю. Юнакі чыталі творы Бялінскага, Герцэна, Чарнышэўскага, Дабралюбава.
    Не спыніў Пякарскі сваёй рэвалюцыйнай дзейнасьці і ў Чарнігаве, куды пераехаў вучыцца. Тут ён уступае ў гурток В. Е. Варзара і вядзе рэвалюцыйную прапаганду сярод гімназістаў. Увосень 1877 года ё паступіў у Харкаўскі вэтэрынарны інстытут, дзе ўзначаліў студэнцкія хваляваньні. Пачаліся арэсты рэвалюцыянэраў. Зімой ён вымушаны быў паехаць у Тамбоўскую губэрню.
    Праз два гады Пякарскага арыштавалі ў Маскве, а праз 13 месяцаў прыгаварылі да пажыцьцёвай ссылкі ў Якуцію. Там ён і зацікавіўся якуцкай мовай і пачаў запісваць разам з рускім пераводам.
    У 1899 годзе ў Якуцку выйшаў у сьвет першы выпуск слоўніка Э. К. Пякарскага. У 1905 годзе акадэмія навук запрасіла Пякарскага працягваць работу над слоўнікам. А з 1907 па 1930 г. ужо выходзіла акадэмічнае выданьне “Слоўніка якуцкай мовы” з багатымі паралелямі з блізкіх моў і падрабязнае тлумачэньне састарэлых слоў і рэчаў. У 1907-1918 годзе пад яго ж рэдакцыяй выходзяць тры тамы Узораў народнай літаратуры якутаў” на якуцкай мове.
    За гэтыя заслугі Э. К. Пякарскі ўдастоены залатога мэдаля Акадэміі навук і Рускага геаграфічнага таварыства.
    Галоўны твор вучонага “Слоўнік якуцкай мовы” — на заслугах ацанілі ў Якуціі Заснавальнік пісьмовай якуцкай літаратуры А. К. Кулакоўскі пісаў: ён (Э. К. Пякарскі) сапраўды заслугоўвае назвы “бацька якуцкай літаратуры”.
    В. Грыцкевіч,
    член геаграфічнага таварыства.
    /Уперад. Чэрвень. 4 лютага 1982. С. 3./
 
                                            АВТОР «НЕСКОНЧАЕМОГО СЛОВАРЯ»
    В августе 1903 года лето на берегу Охотского моря было холодным. Еще холоднее было на прибрежном крутом хребте Оемокит В Джугджурских горах, на который избирался небольшой отряд из трех человек — участников экспедиции, изучавшее быт якутов и эвенков Приаянского края, прилежащего к Охотскому морю. Руководитель отряда Эдуард Карлович Пекарский записывал на привале в дневнике: «Тропа — сплошной камень, острый, режущий ноги, для которых слабою защитою служат надетые мною сегодня торбаса... Под нами целое море густого тумана, волнуемого ветром. Кое-где на минуту обнажаются вершины более низких гор и опять утопают в море. Картина великолепная».
    Э. К. Пекарского сослали в Якутию за участие в народовольческом движении. Родился он в октябре 1858 года в фольварке Петровичи вблизи местечка Смиловичи (ныне Червеньский район Минской области). Мать умерла рано, ребенок воспитывался в семье белорусского крестьянина, затем жил у родственников. В мозырской гимназии, куда Эдуард поступил, он зарабатывал на жизнь репетиторством. Позже переехал в Таганрог, связал свою жизнь с революционно настроенной молодежью, которую возглавлял студент Исаак Яковлевич Павловский (квартировавший у мещанина Павла Чехова, отца будущего писателя). Юноши читали сочинения В. Белинского, А. Герцена. Н. Чернышевского. Н. Добролюбова и Д. Писарева.
    Не оставил революционной деятельности Э. К. Пекарский и в Чернигове, куда переехал учиться. Осенью 1877 года он поступил в Харьковский ветеринарный институт, где возглавил студенческие волнения. Зимой начались аресты, и Пекарский уехал от преследовавшей полиции в Тамбовскую губернию.
    Через несколько месяцев в Княже-Богородицкое волостное управление Тамбовского уезда приехал принимать дела у пьянчуги писаря Цапенко, новый писарь Иван Кириллович Пекарский (так стал называть себя бывший харьковский студент, чтобы не выделяться своим именем среди русских крестьян).
    Пекарский понял, что доверия крестьян не завоюет, если не будет полезным. И день, и ночь он сидел над бумагами до тех пор, пока не освоил делопроизводства. Ни одной бумаги он не задерживал, все справки и паспорта выдавал мужикам быстро.
    С конца 1878 года он был членом общества «Земля и воля». На Тамбовщине в это время было немало таких, как он, «волостных писарей» и «фельдшеров» — революционеров. Однажды полиция напала на след подпольщиков. Когда у «Ивана Кирилловича» потребовали паспорт, он вынужден был скрыться. Его арестовали в Москве в декабре 1879 года. Спустя год Пекарского приговорили к ссылке в далекую Якутию. В ноябре 1881 года Э. К. Пекарского привезли в 1-й Игидейский наслег Ботурусского улуса в 230 верстах к северо-востоку от Якутска. Здесь ему предстояло провести долгие годы ссылки.
    Пекарского поместили в юрте содержателя междудворной станции. Местность была бедной, продукты дорогими. «А средств к жизни нет... — писал он отцу 22 февраля 1883 года. — И если бы не якуты, я должен бы был пропасть с голоду». Пришлось учиться хлебопашеству, разводить скот, строить юрту по образцу якутских, запасаться на зиму топливом и льдом для вытапливания воды.
    Э. К. Пекарский помогал якутам составлять официальные бумаги, заступался за них перед наезжавшим начальством.
    Чтобы объясняться с окружающими. Э. Д. Пекарский стал изучать якутский язык, записывал якутские слова и их русский перевод. Работать при плохом освещения было нелегко, не хватало бумаги, под рукой не было пособий, словарей
    В газете «Неделя» за 1895 год он прочитал сообщение, будто бы в якутском языке имеется 3 тысячи слов. К 1887 году исследователь собрал семь тысяч якутских слов, спустя 11 лет — уже 20 тысяч, а к 1930 году— 25 тысяч слов.
    В. Грицевич,
    действительный член
    Географического общества СССР.
    (Окончание следует).
    /Молодежь Якутии. Якутск. № 17. 11 февраля 1982./

    (Окончание. Начало № 17).
                                            АВТОР «НЕСКОНЧАЕМОГО СЛОВАРЯ»
    Словарем Э. К. Пекарского заинтересовался Восточно-Сибирский отдел Русского Географического общества. Энтузиаст развития Сибири, золотопромышленник А. М. Сибиряков предложил отделу дать денег на печатание словаря.
    В 1899 году в Якутске, куда исследователь смог переселиться, вышел первый выпуск словаря Э. К. Пекарского. В это время его автору приходилось работать в нескольких местах, чтобы прокормиться.
    Большой опыт изучения Э. К. Пекарским жизни якутов побудил руководителей экспедиции в Приаянский край обратиться к ученому с просьбой провести подворную перепись эвенков, записать сведения об их быте.
    11 июня 1903 года Э. К. Пекарский отплыл из Якутска на пароходе. Через две недели плавания по Алдану и Мае он прибыл в маленькое, в шесть дворов, селение Нелькан. Отсюда Пекарскиий отправился к Охотскому морю. На берег реки Алдомы стали съезжаться на оленях жители тайги.
    Исследователь расспрашивал эвенков, угощал их табаком и чаем, а те, в свою очередь, приносили различные вещи из своего обихода для музея. Эвенки плясали, рассказывали об оленеводстве, охоте и рыбной ловле Сделав необходимые записи и собран материалы, Э. К Пекарский возвратился назад.
    В 1005 году ученому по ходатайству Академии наук разрешили вернуться в европейскую часть страны. Его пригласили в Петербург для продолжения работы над словарем.
    С 1907 по 1930 годы выходит академическое издание «Словаря якутского языка» Э. К. Пекарского с богатыми параллелями из родственных языков и подробным объяснением устаревших слов и явлений быта. В 1907-1918 г.г. под редакцией Э. К. Пекарского были изданы три тома «Образцов народной литературы якутов» на якутском языке.
    Когда многолетняя работа над основной частью словаря подходила к концу. 29 ноября 1926 года Э. К. Пекарский писал этнографу В. И. Иохельсону: «29 октября закончил «нескончаемый словарь» и подписал «конец». Накануне этого, в июле 1926 года, он съездил наконец-то в родное Полесье. Может быть, впервые за 45 лет 68-летний ученый позволил себе отдохнуть в близких сердцу местах перед завершением труда своей жизни. А работа за эти гады была проделала немалая. Э. К. Пекарским было создано не просто пособие по якутскому языку, а настоящая энциклопедия всего уклада жизни якутского народа, его культуры. За свои труды Э. К. Пекарский удостоился золотых медалей Академии наук и Русского Географического общества.
    ЦИК и Совет Народных Комиссаров Якутской АССР назвали именем Э. К. Пекарского школу в Игедейцах — месте его первоначальной ссылки. Ученого избрали почетным членом Якутского исследовательского общества «Саха Кэскилээ» и Восточно-Сибирского отдела Русского Географического .общества, членом-корреспондентом Академии наук СССР и ее почетным членом.
    29 июня 1934 года ученый умер. Правительство Якутской АССР увековечило его намять двумя стипендиями имени Э. К. Пекарского для учащихся их республики.
    Главный труд Э. К. Пекарского «Словарь якутского языка» по достоинству оценили в Якутии. Зачинатель письменной якутской литературы А. К. Кулаковский писал Э. К. Пекарскому 18 ноября 1912 года: «У нас не было литературы, а Ваш словарь должен послужить краеугольным камнем для ее сосдания (...). Вы поистине заслуживаете названия «отца якутской литературы». Без Вас не нашлось бы лица, у которого хватило бы дерзости принять на себя такой колоссальный труд, как Ваш словарь».
    Научный мир высоко отзывался о «Словаре». Первую его часть перевели на турецкий язык и издали в 1945 году в Стамбуле, а весь «Словарь» переиздали в нашей стране в 1959 году.
    В. Грицкевич,
    действительный член Географического общества СССР.
    /Молодежь Якутии. Якутск. № 18. 18 февраля 1982./


                                                          У  ГАРАХ  ДЖУГДЖУРА
    У жніўні 1903 года лета на беразе Ахоцкага мора было халоднае. Яшчэ халадней было на прыбярэжным крутым хрыбце Аёмакіт, на які ўзьбіраўся невялікі атрад з трох чалавек, удзельнікаў экспэдыцыі, што вывучала быт якутаў і эвенкаў Прыаянскага краю, прылеглага да Ахоцкага мора. Кіраўнік атрада Эдуард Пякарскі запісваў на прывале ў дзёньніку: «Сьцежка — суцэльны камень, востры, рэжа ногі, для якіх слабай аховай служаць надзетыя сёньня тарбасы... Вось мы на ўзроўні туману, які расьсьцілаецца па вяршынях суседніх гор. Месяц слаба сьвеціць скрозь туман. Пад намі цэлае мора густога туману, хвалюемага ветрам. Дзе-нідзе на хвіліну агаляюцца вяршыні больш нізкіх гор і зноў патанаюць у моры. Карціна цудоўная. Паступова падымаемся да самай вяршыні. Сьцежка вузкая, — толькі і глядзі, конь аступіцца і паляціць уніз. Я ступаю вельмі асьцярожна, баючыся сарвацца са сьцежкі».
    У далёкі край Э. Пякарскі трапіў не па сваёй волі: яго саслалі ў Якуцію за ўдзел у народавольчым руху.
    Эдуард Пякарскі нарадзіўся 13 кастрычніка 1858 года ў фальварку Пятровічы недалёка ад мястэчка Сьмілавічы (цяпер Чэрвеньскі раён Мінскай вобласьці). Маці будучага якутазнаўцы памерла рана. Хлопчык спачатку выхоўваўся ў сям’і беларускага селяніна, затым жыў у Мінску ў цёткі і ў палескім маёнтку Барбараў у дваюраднага дзеда. Жылося на правах нахлебніка нялёгка. У мазырскай гімназіі, куды Эдуард паступіў, ён зарабляў на жыцьцё рэпэтытарствам. Пазьней пераехаў у Таганрог. Тут ён зьвязаў сваё жыцьцё з рэвалюцыйна настроенай моладзьдзю, якую ўзначальваў студэнт Ісаак Паўлоўскі. Ён кватараваў у мешчаніна Паўла Чэхава, бацькі будучага пісьменьніка.
    Юнакі чыталі творы В. Бялінскага, А. Герцэна, М. Чарнышэўскага, М. Дабралюбава, Д. Пісарава.
    Не пакінуў рэвалюцыйнай дзейнасьці Э. Пякарскі і ў Чарнігаве, куды пераехаў вучыцца. Тут ён уступіў у гурток В. Варзара. Э. Пякарскі вёў рэвалюцыйную прапаганду сярод шаўцоў і гімназістаў. Восеньню 1877 года ён паступіў у Харкаўскі вэтэрынарны інстытут, дзе ўзначаліў студэнцкія хваляваньні. Зімой 1877 года пачаліся арышты, Э. Пякарскі, ратуючыся ад прасьледаваньняў паліцыі, пераехаў у Тамбоўскую губэрню.
    Праз некалькі месяцаў у Княжа-Багародзіцкае валасное ўпраўленьне Тамбоўскага павета прыехаў прымаць справы ў п’яніцы пісара Цапенкі новы пісар Іван Кірылавіч Пякарскі. Так стаў называць сябе былы харкаўскі студэнт, каб не вылучацца сваім імем сярод рускіх сялян.
    Э. Пякарскі зразумеў, што не заваюе давер’я сялян, калі не будзе ім карысным. І дзень і ноч ён сядзеў над паперамі да тае пары, пакуль не асвоіў справаводзтва. Ні адной паперы ён не затрымліваў, усе даведкі і пашпарты выдаваў мужыкам своечасова.
    З канца 1878 года наш зямляк быў членам таварыства «Зямля і воля». На Тамбоўшчыне ў гэты час было нямала такіх, як ён, «валасных пісараў» і «фэльчароў» — рэвалюцыянэраў. Аднак паліцыя напала на сьлед падпольшчыкаў. Калі ў «Івана Кірылавіча» запатрабавалі пашпарт, ён вымушаны быў схавацца. Яго арыштавалі ў Маскве ў сьнежні 1879 года. Праз 13 месяцаў Пякарскага прыгаварылі да ссылкі ў далёкую Якуцію. У лістападзе 1881 года яго прывезьлі ў 1-шы Ігідзейскі насьлег Батурускага ўлуса за 230 вёрст на паўночны ўсход ад Якуцка. Тут яму наканавана было правесьці доўгія гады ссылкі.
    Э. Пякарскага зьмясьцілі ў юрце гаспадара міждворнай станцыі. Мясцовасьць была бедная, прадукты дарагія. «А сродкаў для жыцьця няма,..— пісаў Э. Пякарскі бацьку 22 лютага 1883 года. — І калі б не якуты, я прапаў бы з голаду». Давялося вучыцца хлебаробскай справе, разводзіць жывёлу, будаваць юрту па якуцкаму ўзору, запасацца на зіму палівам і лёдам для вытопліваньня вады.
    Э. Пякарскі памагаў якутам складаць афіцыйныя паперы (гэтаму ён навучыўся на Тамбоўшчыне), весьці судовыя працэсы, заступаўся за іх перад прыежджым начальствам. Каб размаўляць з якутамі, Э. Пякарскаму давялося вывучыць іх мову, запісваць якуцкія словы з рускім перакладам. Працаваць пры дрэнным асьвятленьні было нялёгка, не хапала паперы, пад рукой не было дапаможнікаў, слоўнікаў.
    У газэце «Неделя» за 1885 год ён прачытаў паведамленьне, быццам бы ў якуцкай мове налічваецца 3 тысячы слоў. Да 1887 года дасьледчык сабраў ужо сем тысяч якуцкіх слоў, праз 11 гадоў — 20 тысяч, а к 1930 году — 25 тысяч слоў.
    Слоўнікам Э. Пякарскага зацікавіўся Ўсходне-Сыбірскі аддзел Геаграфічнага таварыства. Энтузіяст разьвіцьця Сыбіры золатапрамысловец А. Сыбіракоў прапанаваў аддзелу даць грошай на друкаваньне слоўніка. У 1899 годзе ў Якуцку, куды да пачатку наступнага года дасьледчык змог перасяліцца, выйшаў першы выпуск слоўніка Э. Пякарскага.
    Вялікі вопыт Э. Пякарскага ў вывучэньні быту якутаў прымусіў кіраўнікоў экспэдыцыі ў Прыаянскі край зьвярнуцца да вучонага з просьбай рабіць падворны запіс эвенкаў у гэтым рэгіёне, запісваць зьвесткі аб іх быце. Наш зямляк даў згоду і адплыў з Якуцка на параходзе 11 чэрвеня 1903 года. Праз два тыдні плаваньня па Алдану і Маі ён прыбыў у маленькае, з шасьці двароў, сяло Нелькан. Адсюль адправіўся да Ахоцкага мора. Давялося пераваліць цераз хрыбет Джугджур.
    Нарэшце 20 ліпеня на бераг ракі Алдомы сталі зьяжджацца на аленях жыхары тайгі. Ветлівасьць Э. Пякарскага прыцягвала да яго людзей. Дасьледчык частаваў эвенкаў тытунём і чаем, узамен прасіў для музэя розныя рэчы з іх ужытку.
    Эвенкі танцавалі перад дасьледчыкам, расказвалі пра аленегадоўлю, паляваньне, рыбную лоўлю. Зрабіўшы неабходныя запісы і сабраўшы матэрыялы, Э. Пякарскі вярнуўся назад.
    У 1905 годзе па хадайніцтву Акадэміі навук яму дазволілі вярнуцца ў эўрапейскую частку краіны. Яго запрасілі ў Пецярбург працягваць працу над слоўнікам.
    З 1907 па 1930 год выходзіла акадэмічнае выданьне «Словаря якутского языка» Э. Пякарскага з багатымі паралелямі з роднасных моў і падрабязным тлумачэньнем старых слоў і зьяў быту. У 1907-1918 гадах пад рэдакцыяй вучонага выходзяць тры тамы «Образцов народной литературы якутов» на якуцкай мове.
    За «Словарь» і «Образцы литературы» Э. Пякарскага ўзнагародзілі залатымі мэдалямі Акадэміі навук і Рускага геаграфічнага таварыства.
    Пасьля рэвалюцыі вучоны працягваў работу ў камісіі па вывучэньню Якуцкай АССР.
    Шматгадовая праца над асноўнай часткай слоўніка падыходзіла да канца. 29 лістапада 1926 года Э. Пякарскі пісаў этнографу В. Іахельсону: «29 кастрычніка закончыў «бясконцы слоўнік» і падпісаў: «канец». Напярэдадні гэтага, у ліпені 1926 года, ён зьезьдзіў нарэшце на роднае Палессе. Магчыма, спатканьне з роднымі мясьцінамі выклікала ў 68-гадовага вучонага прыліў сіл. Магчыма, ён упершыню за 45 гадоў дазволіў сабе адпачыць у блізкіх сэрцу мясьцінах перад завяршэньнем працы свайго жыцьця.
    А за 45 гадоў было зроблена шмат. Паводле слоў вучоных, «быў створаны не проста дапаможнік па якуцкай мове (...), а сапраўдная энцыкляпэдыя ўсяго ўкладу жыцьця якуцкага народа, яго матэрыяльнай і духоўнай культуры».
    Грамадзкасьць краіны адзначыла заканчэньне складаньня «Словаря». У адрас юбіляра прыходзілі сотні віншавальных тэлеграм.
    Па рашэньню ЦВК і Савета Народных Камісараў Якуцкай АССР імем Э. Пякарскага назвалі школу ў Ігідзейцах — месцы яго першапачатковай ссылкі. Вучонага выбралі ганаровым членам Якуцкага дасьледчага таварыства «Саха-Кескіле» і Усходне-Сыбірскага аддзела Рускага геаграфічнага таварыства, членам-карэспандэнтам Акадэміі навук СССР, пазьней яе ганаровым членам.
    Вучоны працягваў работу па друкаваньню апошніх выпускаў слоўніка. Ужо пасьля выхаду слоўніка Э. Пякарскі сабраў матэрыялы для дадатковага тома.
    Памёр вучоны 29 чэрвеня 1934 года. Урад Якуцкай АССР увекавечыў яго памяць дзьвюма стыпэндыямі імя Э. Пякарскага для вучняў з рэспублікі.
    Галоўную працу Э. Пякарскага — «Словарь якутского языка» па заслугах ацанілі ў Якуціі. Заснавальнік пісьменнай якуцкай літаратуры А. Кулакоўскі пісаў вучонаму 18 лістапада 1912 года: «У нас не было літаратуры, а ваш слоўнік павінен паслужыць краевугольным каменем для яе стварэньня. (...) Вы сапраўды заслугоўваеце назвы «бацькі якуцкай літаратуры». Без вас не знайшлося б асобы, у якой хапіла б дзёрзкасьці зрабіць такую каласальную працу, як ваш слоўнік».
    Навуковы сьвет высока ацаніў «Словарь». Дасьледчык цюрскіх моў акадэмік В. Радлаў яшчэ наконт першага выданьня слоўніка пісаў: «Я не ведаю ніводнай мовы, не маючай пісьменнасьці, якая можа параўнацца па паўнаце сваёй і стараннасьці апрацоўкі з гэтым сапраўдным скарбам якуцкага слоўніка, ды і для многіх літаратурных моў падобны слоўнік, на жаль, застаецца яшчэ надоўга жадаемай недаступнасьцю».
    Першую частку «Словаря» Э. Пякарскага пераклалі на турэцкую мову і выдалі ў 1945 годзе ў Стамбуле, а ўвесь «Словарь» перавыдалі ў нашай краіне ў 1959 годзе. Гэта кніга стала настольнай для ўсіх тых, хто вывучае культуру і працуе ў асяродзьдзі якуцкага народа.
    /Валянцін Грыцкевіч. Нашы славутыя землякі. Мінск. 1984. С. 54-59./



                                           СОСТАВИТЕЛЬ  ЯКУТСКОГО  СЛОВАРЯ




    Когда в январе 1881 г. двадцатитрехлетнего народника Эдуарда Карловича Пекарского сослали в междуречье Татты и Алдана в Якутии, он еще не знал, что в этом краю он найдет свое призвание. «А средств к жизни нет,.. — писал Э. К. Пекарский отцу 22 февраля 1883 г. — И если бы не якуты, я должен бы был пропасть с голоду».1 Пришлось учиться хлебопашеству, разводить скот, строить юрту, запасаться на зиму топливом и льдом для вытапливания воды.
    Э. К. Пекарский родился 13 (25) октября 1858 г. в фольварке Петровичи (ныне Смолевичский район Минской области).2 Его мать умерла рано. Ребенок сперва воспитывался в семье белорусского крестьянина. Затем жил у тетки в Минске, у двоюродного деда в полесском имении Барбаров. Жилось мальчику на правах «приживала» нелегко. В Мозырской гимназии, куда Эдуард вскоре поступил, он зарабатывал на жизнь репетиторством. Позже Э. К. Пекарский переехал учиться в Таганрогскую гимназию и там связал свою жизнь с революционно настроенной молодежью. Молодые люди вместе читали сочинения В. Г. Белинского, А. И. Герцена, Н. Г. Чернышевского, И. А. Добролюбова, Д. И. Писарева.
    Революционной деятельности Э. К. Пекарский не оставил и в Чернигове, куда переехал учиться. Здесь юноша вступил в подпольный кружок учащихся и вел революционную пропаганду среди местных ремесленников, распространял народнические газеты и запрещенные сочинения. Осенью 1877 г. он поступил в Харьковский ветеринарный институт. Когда начались студенческие волнения, а вслед за ними и аресты, Э. К. Пекарский укрылся от преследований. Заочно его приговорили к пяти годам ссылки на Север.
    Спустя несколько месяцев в Княже-Богородское волостное управление Тамбовского уезда приехал принимать дела у пьянчуги писаря новый писарь Иван Кириллович Пекарский: так стал называть себя бывший студент, чтобы своим именем не выделяться среди русских крестьян. В  конце 1878 г. он стал членом революционного общества «Земля и воля». На Тамбовщине в это время было немало таких революционеров, как он — «волостных писарей» и «фельдшеров». Полиция выследила подпольщиков. Когда у «Ивана Кирилловича» потребовали паспорт, он вынужден был скрыться. Накануне нового 1880 г. его арестовали в Москве. Местный военно-окружной суд приговорил «государственного преступника» Э. К. Пекарского к пятнадцати годам каторжных работ. Каторгу заменили ссылкой на поселение «в отдаленные места Сибири с лишением всех прав и состояния».
    В ноябре 1881 г. Э. К. Пекарского привезли в 1-й Игидейский наслег3 Ботурусского улуса, находившийся в 230 верстах к северо-востоку от Якутска. Здесь ему предстояло прожить долгие годы.
    Местные жители помогли нашему земляку обработать небольшой участок, где он сеял зерновые и сажал картошку. Пекарский занялся и огородничеством, стал разводить скот, ловил рыбу, охотился.
    «Я думал,— писал Пекарский,— что весь якутский народ — это есть часть российского народа, и я буду продолжать делать то, что я делал в России, то есть вести пропаганду».
    Ссыльный революционер помогал якутам составлять официальные прошения (этому он научился на Тамбовщине), вести судебные процессы, заступался за них перед наезжавшим начальством, добивался в судах решений запутанных вопросов в пользу бедняков. Э. К. Пекарский завоевал среди них большой авторитет.
    Чтобы объясняться с якутами, пришлось изучать их язык, записывать якутские слова с русским переводом. Работать ему было нелегко, не хватало бумаги, не было пособий и словарей. Однако упорным трудом ссыльный революционер добился многого.
    В газете «Неделя» за 1885 г. он прочитал сообщение, будто бы в якутском языке имеется всего три тысячи слов. К 1887 г. исследователь собрал и истолковал уже семь тысяч якутских слов, спустя одиннадцать лет — двадцать тысяч, а к 1930 г.— двадцать пять тысяч слов. Многие якуты помогали Э. К. Пекарскому. Среди них были священник Д. Д. Попов, олонсохут4 М. Н. Андросова-Ионова, лингвист С. А. Новгородов, студенты Г. В. Баишев, А. Н. Никифоров.
    Работой Э. К. Пекарского заинтересовался Восточно-Сибирский отдел Географического общества. Энтузиаст развития Сибири золотопромышленник А. М. Сибиряков предложил отделу деньги на печатание словаря. Когда подходил к концу срок ссылки Э. К. Пекарский писал отцу: «Ранее окончания печатания словаря, мне нечего и думать о возвращении на родину, если даже и будет получено на то разрешение, ибо нельзя бросать работу, на которую потрачено тринадцать лет лучшей поры жизни». Через пять лет в Якутске, куда исследователь смог переселиться к тому времени, вышел первый выпуск его словаря.
    Опыт изучения быта якутов, накопленный Э. К. Пекарским, заинтересовал руководителей экспедиции в Приаянский край, они обратились к ученому с просьбой произвести подворную перепись эвенков Приаянского края, собрать сведения об их быте. Он дал согласие и отплыл из Якутска на пароходе 11 июня 1903 г. Через две недели плавания по рекам Алдан и Мая он прибыл в маленькое селение Нелькан, а отсюда отправился к Охотскому морю. Надо было преодолеть хребет Джугджур.
    Приветливость Э. К. Пекарского располагала к нему жителей тайги. Эвенки рассказывали ученому об оленеводстве, охоте, рыбной ловле, передали для музея вещи из своего обихода. Собрав материалы, Э. К. Пекарский возвратился назад.
    И в ссылке, вдали от Родины, он продолжал бороться против реакционных сил. По его инициативе в 1899 г. в наслеге, где он жил, провели передел земли, которой до того пользовались только богатые. В результате бедняки получили земельные участки. Э. К. Пекарский обработал материалы съезда якутской интеллигенции — в виде инструкции по уравнительному перераспределению земель с учетом количества членов крестьянских семей. Несмотря на то, что богачи противодействовали ее введению, после революции 1905 г. инструкция увидела свет. Ее основные положения, по словам Пекарского, «мало-помалу все же проникали в жизнь».
    Ученый выступил в красноярской газете «Сибирские вести» со статьей «Значение якутского языка в школах», подверг критике губернатора и инспектора училищ Якутской области, которые, пользуясь наступлением реакции, противились открытию школ с обучением на якутском языке. Э. К. Пекарский писал: «Разве может человек, наблюдающий вокруг себя жизнь, живущий среди живого и способного народа, как якуты, сказать, что «якутский язык мертв, за ним нет прошлого и настоящего»? Понимает ли г(осподин) инспектор, что он позволяет себе утверждать в официальной бумаге? Называть мертвым язык, на котором говорит поголовно все свыше двухсоттысячное население Якутской области, который распространен за пределы последней...»
    В своих статьях он говорил о трудностях, которые переживает якутский народ, требовал реорганизации судопроизводства в улусах, популяризировал олонхо5 выступал за необходимость печатания газетных статей на якутском языке, помогал получать шрифты и оборудование для типографии газеты «Якутский край» в Якутске. Этим он способствовал развитию якутской культуры и привлекал к проблемам края внимание широкой русской общественности.
    В 1905 г. Академия наук добилась перевода ученого в Петербург, чтобы он смог там продолжить работу над словарем. Тепло прощалась с Э. К. Пекарским якутская интеллигенция. В преподнесенном ему адресе выражалось смелое пожелание, «чтобы дальнейшая деятельность ученого, так удачно совпавшая с грядущим обновлением общественной и государственной жизни... освобождением от стальных цепей бюрократического произвола, была такою же  плодотворною, как и раньше».
    И находясь в столице, он не порывал связей со своей второй родиной — Якутией, издал три тома «Образцов народной литературы якутов» на якутском языке, отдельными выпусками выходил капитальный «Словарь якутского языка» с богатыми параллелями из родственных языков и подробным объяснением устаревших слов и явлений быта. За эти труды ученый был награжден золотыми медалями Академии наук и Русского географического общества.
    После революции ученый продолжал свою неустанную работу по исследованию якутского языка, разыскивал для комиссии по изучению Якутской АССР материалы дореволюционных почвенных экспедиций в Якутии.
    В конце 1926 г. общественность Ленинграда и Якутии отметила окончание составления основной части «Словаря якутского языка». 29 ноября 1926 г. Э. К. Пекарский писал этнографу В. И. Иохельсону: «29 октября закончил «нескончаемый словарь» и подписал: «конец».
    В адрес Пекарского приходили нескончаемым потоком поздравительные телеграммы и письма из Якутии. А правление якутского землячества в Ленинграде преподнесло исследователю поэтически составленный адрес на якутском языке. В адресе говорилось: «Одубар Хаарылабыс (Эдуард Карлович)!.. Вы прибыли, считаясь преступником, в нашу отдаленную и несчастную страну, что было несчастьем для Вас и счастьем для нас... Возможно, что Ваше славное имя в те отдаленные будущие времена, превратится в родной для «сахаларов» (якутов.— В. Г.) светлый миф, как миф о покровителе «сахаларского языка», и будет упоминаться юношами в языке излюбленного олонхо и воспеваться в песнях девушек».
    Выступавшие на торжественном вечере отмечали, что Э. К. Пекарский создал настоящую энциклопедию всего уклада жизни якутского народа, его материальной и духовной культуры.
    ЦИК и Совет Народных Комиссаров Якутской АССР назвал именем Э. К. Пекарского школу в Игидейцах — месте его первоначальной ссылки. По инициативе ученого Академия наук СССР взяла шефство над школой, он передал школе свою библиотеку. Его избрали почетным членом Якутского исследовательского общества «Саха-Кескиле» и Восточно-Сибирского отдела Русского географического общества, членом-корреспондентом Академии наук СССР и ее почетным членом. Э. К. Пекарский продолжал работу над словарем, собрал материалы для дополнительного тома, которые, однако, не увидели свет и хранятся теперь в архиве одного из ленинградских институтов.
    29 июня 1934 г. ученый умер. Правительство Якутской АССР увековечило его память двумя стипендиями имени Пекарского.
    Главный труд Э. К. Пекарского — «Словарь якутского языка» — по достоинству оценили и в стране и за рубежом. Один из основоположников якутской литературы Алексей Елисеевич Кулаковский писал Э. К. Пекарскому 18 ноября 1912 г.: «У нас не было литературы, а ваш словарь должен послужить краеугольным камнем для ее создания... Вы поистине заслуживаете названия «отца якутской литературы». Без вас не нашлось бы лица, у которого хватило бы дерзости принять на себя такой колоссальный труд, как ваш словарь».
    Другой якутский писатель Серафим Романович Кулачиков-Элляй заканчивал свою статью «Мысли о якутской литературе», опубликованную в 1925 г. на страницах республиканской газеты, словами: «В деле изучения якутского языка огромную пользу принесет «Словарь якутского языка», составленный Э. К. Пекарским. Этот словарь должен служить настольной книгой каждого литератора».
    Научный мир высоко отозвался о «Словаре». Исследователь тюркских языков академик В. В. Радлов писал еще по поводу первого его выпуска: «Я не знаю ни одного языка, не имеющего письменности, который может сравниться по полноте своей и тщательности обработки с этим истинным сокровищем якутского словаря, да и для многих литературных языков подобный словарь, к сожалению, остается еще надолго желаемой недоступностью».
    Признанием заслуг Э. К. Пекарского явилось издание части его «Словаря» в турецком переводе в 1945 г. (редкий случай в словарной практике!), и особенно стереотипное переиздание «Словаря» в 1959 г. Эта книга действительно стала настольной для всех тех, кто изучает духовное богатство якутского народа, его культуру и литературу и работает в его среде.
    В свою очередь, в становлении Э. К. Пекарского как ученого-тюрколога мирового масштаба великая заслуга принадлежит широкой общественности Якутии, ее лучшим сыновьям и дочерям, принявшим самое непосредственное участие в создании «Словаря якутского языка». Это еще одно свидетельство того, что животворные родники народного таланта питают большие реки науки, что каждый, даже самый малый народ вносит свой вклад в общественный прогресс, что он способен стоять в одном ряду с наиболее развитыми народами.
                                                                        Примечания
                                                      Список условных сокращений
    ЛО ААН – Ленинградское отделение Архива Академии Наук СССР
                                             СОСТАВИТЕЛЬ  ЯКУТСКОГО  СЛОВАРЯ
    1 ЛО ААН, ф. 202 (Э. К. Пекарского), оп. 1, д. 113, л. 22об.
    2 Биографические сведения об Э. К. Пекарском см.: Оконешников Е. И. Э. К. Пекарский как лексикограф. Нов., 1982, с. 8-17; Грыцкевіч В. Праз туманы Джугджура. — Маладосць, 1981, № 12, с. 178-181.
    3 Наслег — сельское общество, улус — волость в тогдашней Якутской области.
    4 Олонсохут — сказитель якутского героического эпоса.
    5 Олонхо — якутский героический эпос.
    /В. П. Грицкевич. От Немана к берегам Тихого океана. Минск. 1986. С. 257-265, 301./

                                                 БАЦЬКА  ЯКУЦКАЙ  ЛІТАРАТУРЫ
    Калі ў студзені 1881 года дваццацітрохгадовага народніка Эдуарда Карлавіча Пякарскага саслалі ў міжрэчча Таты і Алдана, ён яшчэ не ведаў, што ў гэтым краі ён знойдзе сваё прызваньне. “А сродкаў да жыцця няма (...), — пісаў Э. Пякарскі бацьку 22 лютага 1883 года. - І калі б не якуты, я павінен быў бы прапасьці з голаду”. Давялося вучыцца хлебаробству, разводзіць жывёлу, будаваць юрту, запасацца на зіму палівам і лёдам для вытопліваньня вады.
    Э. Пякарскі нарадзіўся 13 кастрычніка 1858 года ў фальварку Пятровічы паблізу мястэчка Сьмілавічы (цяпер Чэрвеньскі раён Мінскай вобласьці). Яго маці памерла рана. Дзіця спачатку выхоўвалася ў сямьі беларускага селяніна, потым у цёткі ў Мінску, у дваюраднага дзеда у палескім маёнтку Барбараў. Жылося беднаму хлопчыку на правах “нахлебніка” нялёгка. У Мазырскай гімназіі, куды Эдуард неўзабаве паступіў, ён зарабляў на жыцьцё рэпэтытарствам. Пазьней Э. Пякарскі пераехаў вучыцца ў Таганроскую гімназію і там зьвязаў сваё жыцьцё з рэвалюцыйна настроенай моладзьдзю.
    Рэвалюцыйнай дзейнасьці Э. Пякарскі не пакінуў і ў Чарнігаве, прыехаўшы туды вучыцца. Тут юнак уступіў у падпольны гурток навучэнцаў і вёў рэвалюцыйную прапаганду сярод мясцовых рамесьнікаў, распаўсюджваў народніцкія газэты і забароненыя творы. Восеньню 1877 года ён паступіў у Харкаўскі вэтэрынарны інстытут. Калі пачаліся студэнцкія хваляваньні, а за імі і арышты кіраўнікоў хваляваньняў, Э. Пякарскі схаваўся ад прасьледаваньняў паліцыі ў Тамбоўскай губэрні. Завочна яго прыгаварылі да пяці гадоў ссылкі на Поўнач.
    Праз некалькі месяцаў у Княжа-Багародзкае валасное ўпраўленьне Тамбоўскага павета прыехаў прымаць справы ў п’яніцы пісара Цапенкі новы пісар Іван Пякарскі (так стаў называць сябе былы харкаўскі студэнт, каб сваім імем не выдзяляцца сярод рускіх сялян). З канца 1878 года народнік быў членам рэвалюцыйнага таварыства “Зямля і воля”. На Тамбоўшчыне ў гэты час было нямала такіх рэвалюцыянэраў, як ён – “валасных пісараў” і “фэльчараў”. Паліцыя высачыла падпольшчыка. Калі ў “Івана Кірылавіча” запатрабавалі пашпарт, ён вымушаны быў схавацца. Напярэдадні новага 1880 года яго арыштавалі ў Маскве. Мясцовы ваенна-акруговы суд прыгаварыў “дзяржаўнага злачынцу” Э. Пякарскага дэ пятнаццаці гадоў катаржных работ. Катаргу замянілі ссылкай на пасяленьне “ў аддаленыя мясьціны Сыбіры з пазбаўленьнем усіх правоў і маёмасьці”.
    У лістападзе 1881 года Э. Пякарскага прывезьлі ў 1-шы Ігідэйскі насьлег Батурускага улуса, што знаходзіўся за 230 вёрст на паўночны ўсход ад Якуцка. Тут яму трэба было пражыць доўгія гады.
    Мясцовыя жыхары дапамагалі нашаму земляку апрацоўваць невялікі ўчастак, дзе ён сеяў збожжа і саджаў бульбу. Пякарскі заняўся і агародніцтвам, стаў разводзіць жывёлу, хадзіў лавіць рыбу, паляваць на зьвяроў.
    Прыстасавацца да мясцовых умоў “дзяржаўнаму злачынцу” дапамагала яго адданасьць ідэям рэвалюцыянэраў-народнікаў. Я думаў, — пісаў Пякарскі, - што ўвесь якуцкі народ — гэта ёсьць частка расійскага народа, і я буду працягваць рабіць тое, што я рабіў у Расіі, г.зн. весьці прапаганду”.
    Ссыльны рэвалюцыянэр дапамагаў якутам складаць афіцыйныя прашэньні (гэтаму ён навучыўся на Тамбоўшчыне), весьці судовыя працэсы, заступаўся за якутаў перад начальствам, дабіваўся ў судах рашэньняў заблытаных пытаньняў на карысьць беднякоў. Э. Пякарскі заваяваў сярод іх вялікі аўтарытэт.
    Каб размаўляць з якутамі, нашаму земляку давялося вывучаць іх мову, запісваць якуцкія словы з рускім перакладам.
    Працаваць яму было нялёгка, не хапала паперы, не было дапаможнікаў і слоўнікаў. Аднак упартай працай ссыльны рэвалюцыянэр дабіўся многага.
    У газеце “Неделя” за 1885 год ён прачытаў паведамленьне, быццам бы ў якуцкай мове маецца ўсяго тры тысячы слоў. Да 1887 года дасьледчык сабраў і растлумачыў ужо сем тысяч якуцкіх слоў, праз адзінаццаць год - дваццаць тысяч, а да 1930 года - дваццаць пяць тысяч слоў гэтай мовы. Многія якуты дапамагалі Э. Пякарскаму. Сярод іх былі сьвяшчэньнік Д. Папоў, алансахут М. Андросава-Іонава, лінгвіст С. Ноўгарадаў, студэнты Г. Баішаў, А. Нікіфараў.
    Працай Э. Пякарскага зацікавіўся Ўсходне-Сыбірскі аддзел Геаграфічнага таварыства. Энтузіяст разьвіцьця Сыбіры золатапрамысловец А. Сыбіракоў прапанаваў аддзелу даць грошы на друкаваньне слоўніка. Калі падыходзіў да канца тэрмін ссылкі 2 мая 1894 года, Э. Пякарскі пісаў бацьку: “Раней сканчэньня друкаваньня слоўніка мне няма чаго і думаць аб вяртаньні на радзіму, калі нават і будзе атрыманы на тое дазвол, таму што нельга кідаць працу, на якую патрачана трынаццаць гадоў лепшай пары жыцьця”. Праз пяць гадоў у Якуцку, куды дасьледчык змог перасяліцца на той час, зьявіўся першы выпуск яго слоўніка. Каб пракарміцца, тут даводзілася працаваць у некалькіх месцах.
    Набыты Э. Пякарскім вялікі вопыт вывучэньня быту якутаў падштурхнуў кіраўнікоў экспэдыцыі у Прыаянскі край зьвярнуцца да вучонага з просьбай праводзіць падворны перапіс эвенкаў Прыаянскага краю, запісваць зьвесткі пра іх быт. Ён даў згоду і адплыў з Якуцка на параходзе 11 чэрвеня 1903 года. Праз два тыдні плаваньня па рэках Алдан і Мая ён прыбыў у маленькае сяленьне Нелькан, а адсюль накіраваўся да Ахоцкага мора. Трэба было пераадолець хрыбет Джугджур.
    Ветлівасьць Э. Пякарскага выклікала да яго прыхільнасьць жыхароў тайгі. Дасьледчык частаваў эвенкаў тытунём і чаем. Эвенкі расказвалі вучонаму пра аленегадоўлю, паляваньне, рыбную лоўлю, перадавалі для музэя рэчы са свайго ўжытку. Сабраўшы матэрыялы, Э. Пякарскі вярнуўся назад.
    У 1905 годзе Акадэмія навук дабілася пераводу вучонага ў Пецярбург, каб ён змог там працягваць работу над слоўнікам. Цёпла разьвітвалася з Э. Пякарскім якуцкая інтэлігенцыя. У паднесеным яму адрасе выказвалася сьмелае пажаданьне, “каб далейшая дзейнасьць вучонага, што так удала супала з будучым абнаўленьнем грамадзкага і дзяржаўнага жыцьця... вызваленьнем ад сталёвых ланцугоў бюракратычнага самавольства, была такой жа плённай, як і раней”.
    І знаходзячыся ў сталіцы, якутазнавец не парываў сувязей са сваёй другой радзімай Якуціяй. Ён выдаў тры тамы “Узораў народнай літаратуры якутаў” на якуцкай мове, асобнымі выпускамі выходзіў капітальны “Слоўнік.якуцкай мовы” з багатымі паралелямі з блізкіх моў і падрабязным тлумачэньнем устарэлых слоў і зьяў быту. За гэтыя працы вучоны быў узнагароджаны залатымі мэдалямі Акадэміі навук і Рускага геаграфічнага таварыства.
    Вучоны выступіў у краснаярскай газэце “Сибирские вести” з артыкулам “Значэньне якуцкай мовы ў школах”. У ёй крытыкаваў губэрнатара і інспэктара вучылішчаў Якуцкай вобласьці, якія супрацьдзейнічалі адкрыцьцю школ з навучаньнем на якуцкай мове: “Хіба можа чалавек, які назірае вакол сябе жыцьцё, жыве сярод жывога і здольнага народа, як якуты, сказаць, што якуцкая мова мёртвая, за ёю няма мінулага і сучаснага”? Ці разумее пан інспэктар, што ён дазваляе сабе сьцьвярджаць у афіцыйнай паперы? Называць мёртвай мову, на якой гаворыць пагалоўна ўсё больш чым двухсоттысячнае насельніцтва Якуцкай вобласьці, якая распаўсюджана за межы апошняй...”
    У сваіх артыкулах Пякарскі асьвятляў цяжкасьці, якія перажываў якуцкі народ, патрабаваў рэарганізацыі судаводзтва ва улусах, папулярызаваў алонха, выступаў за неабходнасьць друкаваньня газэтных артыкулаў на якуцкай мове, дапамагаў атрымліваць шрыфты і абсталяваньне для друкарні газэты “Якутский край” у Якуцку. Гэтым ён садзейнічаў разьвіцьцю якуцкай культуры і прыцягваў да праблем краю ўвагу шырокай рускай грамадзкасьці.
    Пасьля рэвалюцыі вучоны працягваў сваю нястомную работу па дасьледаваньню якуцкай мовы, адшукваў для камісіі па вывучэньню Якуцкай АССР матэрыялы дарэвалюцыйных глебавых экспэдыцый у Якуціі.
    У канцы 1926 года грамадзкасьць Ленінграда і Якуціі адзначыла заканчэньне складаньня асноўнай часткі “Слоўніка якуцкай мовы”. 29 лістапада 1926 года Пякарскі пісаў этнографу В. Іахельсону: “29 кастрычніка скончыў “бясконцы слоўнік” і падпісаў: “канец”.
    Грамадзкасьць краіны адзначыла заканчэньне складаньня “Слоўніка”. У адрас юбіляра прыходзілі патокам віншавальныя тэлеграмы і пісьмы з Якуціі. А праўленьне якуцкага зямляцтва ў Ленінградзе паднесла дасьледчыку паэтычна складзены адрас на якуцкай мове. У адрасе, між іншым, гаварылася: “Одубар Хаарылабыс (Эдуард Карлавіч)!.. Вы прыбылі, лічачыся злачынцам, у нашу аддаленую і няшчасную краіну, што было няшчасьцем для вас і шчасьцем для нас... Магчыма, што ваша слаўнае імя ў тыя аддаленыя будучыя часы, (...) ператворыцца ў родны для “сахалараў” (якутаў. — В. Г.) сьветлы міт, як міт аб заступніку “сахаларскай мовы”, і будзе ўпамінацца юнакамі ў мове ўлюбёнага алонха і ўсхваляцца у песьнях дзяўчат”.
    ЦВК і Савет Народных Камісараў Якуцкай АССР назваў іменем Э. К. Пякарскага школу ў Ігідэйцах — мясьціне яго першапачатковай ссылкі. Па ініцыятыве вучонага Акадэмія навук СССР узяла шэфства над школай, ён перадаў школе сваю бібліятэку. Вучонага абралі ганаровым членам Якуцкага дасьледчага таварыства “Саха-Каскіле” і Усходне-Сыбірскага аддзела Рускага геаграфічнага таварыства, членам-карэспандэнтам Акадэміі навук СССР і яго ганаровым членам. Э. Пякарскі працягваў працу над апошнімі выпускамі слоўніка. Ужо пасьля выхаду слоўніка Пякарскі сабраў матэрыялы для дадатковага тома, якія, аднак, не пабачылі сьвет і захоўваюцца цяпер у архіве аднаго з пецярбурскіх інстытутаў.
    29 чэрвеня 1934 года вучоны памёр. Урад Якуцкай АССР увекавечыў яго памяць дзьвюма стыпэндыямі імя Пякарскага.
    Галоўная праца Э. Пякарскага — “Слоўнік якуцкай мовы” — годна ацанілі і ў краіне, і за мяжой. Адзін з заснавальнікаў якуцкай літаратуры Аляксей Кулакоўскі пісаў Э. Пякарскаму 18 лістапада 1912 года: “У нас не было літаратуры, а ваш слоўнік павінен паслужыць краевугольным каменем для яе стварэньня (...). Вы па-сапраўднаму заслугоўваеце назвы “бацькі якуцкай літаратуры”. Без вас не знайшлося б асобы, у якой хапіла б сьмеласьці прыняць на сябе такую каласальную працу, як ваш слоўнік”.
    Прызнаньнем заслуг Пякарскага зьявілася выданьне часткі яго “Слоўніка” ў турэцкім перакладзе ў 1945 годзе (рэдкі выпадак у слоўнікавай практыцы!) і асабліва стэрэатыпнае перавыданьне “Слоўніка” ў 1959 годзе. Гэтая кніга сапраўды стала настольнай для ўсіх, хто вывучае духоўнае багацьце якуцкага народа, яго культуру і літаратуру і працуе ў яго асяродзьдзі.
    Валянцін Грыцкевіч
    /Голас Радзімы. Мінск. 2 лістапада 1995. С. 4, 6./