вторник, 25 ноября 2014 г.

Алесь Баркоўскі. Шляхціц Якутовіч. Койданава. "Кальвіна". 2014.



    Украінскі гісторык, пэдагог і дзяржаўны дзеяч Марыян Караль Дубецкі (1838, Заслаў /цяпер Ізяслаў ва Ўкраіне/ - 1926, Кракаў) пачатковую асьвету атрымаў у Жытомірскай гімназіі, ад 1856 г. вучыўся ў Харкаўскім унівэрсытэце а потым на гісторыка ў Кіеўскім унівэрсытэце, дзе далучыўся да таемнай арганізацыі, якая з цягам часу перарасла ў палітычны напрамак г. з. “русінаў” або “хлопаманаў” з арыентацыяй на Польшчу ў межах 1772 году. 10 верасьня 1861 г. Дубецкі быў арыштаваны і выгнаны ў Вятку, а потым у Тамбоў, адкуль вярнуўся ў лістападзе 1862 г. 8 траўня 1863 г. ён прыбыў да Варшавы, дзе быў прызначаны сакратаром Аддзелу Русі Нацыянальнага Ўрада. В часы дыктатуры Рамуальда Траўґута быў ягонай праваю рукою, але 10 красавіка 1864 г. быў арыштаваны і прысуджаны да пакараньня сьмерцю, якое 30 ліпеня 1864 г. замянілі на катаргу.
    В 1868 г. Дубецкі быў пераведзены на пасяленьне ў Іркуцк, дзе распачаў вывучэньне лёсаў сваіх папярэднікаў. Зьвесткі пра іх ён знаходзіў у сыбірскіх архіўных дакумэнтах, якія зараз невядомыя сучаснаму дасьледчыку, бо загінулі ў віхуры часу. Гэтыя знаходкі публікаваліся ў выданьнях “Tygodnik Ilustrowany”, “Bluszcz”, “Kłosy” ды інш. У 1874 г. ён атрымаў дазвол на пераезд у Эўрапейскую частку Расейскай імпэрыі за выключэньнем Заходніх губэрняў і пасяліўся у Кацярынаслаўлі, потым ў 1880-1883 гг. жыў у Адэсе. Пасьля амністыі 1883 г. перабраўся ў Варшаву, а з 1884 г. стала асеў у Кракаве.
    У сваёй працы “Historya literatury Polskiej na tle dzejów narodu skreślona przez Maryana Dubieckiego.” T. II. Warszawa. 1888 r. [Rozdział VII.  Geografowie i podróżnicy. - Kosarzewaki i Jakubowicz odkrywają nieznane lady. S. 149.] ён пісаў: “Якутовіч, шляхціц з Літвы [Беларусі], дарогаю няволі патрапіў у Паўночную Азію і пазьней, зрабіўшыся правадыром узброенага атрада, з якім адкрыў невядомую зямлю ў сярэдняй плыні ракі Лены, дзе жыў народ, які называе сябе Саха. Народ Саха ад прозьвішча Якутовіча, свайго адкрывальніка, атрымаў назоў Якуты, пад якім імем іх звычайна ведаюць ва ўсім сьвеце”. [“Jakutowicz, szlachcic z Litwy, droga niewoli dostał się do Azyi północnej, i stał się później dowódcą gromady zbrojnéj, z która odkrył lad nieznany nad środkowym biegiem rzeki Leny, gdzie mieszkał lud nazywający siebie Sacha. Sachowie od nazwiska Jakutowicza, swego odkrywcy, otrzymali nazwę Jakutów, pod którem to mianem są znani obecnie na świecie”. /S. 151/]. І далей М. Дубецкі паведамляе, што больш падрабязна ён пісаў аб Якутовічу ў сваіх “Listach z Syberyi” у выданьні “Bluszcz” (Warszawa, 1871-3.). [Szczegóły tyćzace się Jakutowicza, Kosarzewskiego, Pawła Maliuowskiego, Innocentego Kulczyckiego, Pawłuckiego, spotykamy w Listach z Syberyi Maryana Dubieckiego, drukowanych w czasopisie Bluszcz (Warszawa 1871—3).]
    Жадаючы атрымаць ксеракопію гэтага артыкула М. Дубецкага, Пішу ў Львоў, у бібліятэку імя В. Стафаніка. Праз пэўны час атрымліваю адказ наступнага кшталту:

    Шановний добродію!
    На жаль, мусимо констатувати, що у газеті „Вluszcz” за 1871 - 1873 рр. немає «Листів з Сибіру» М. Дубецького. Після посторінкового перегляду ми виявили, що в 1871-1872 рр. у вищезгаданій газеті взагалі немає нічого, що могло би претендувати на авторство М. Дубецького. Хоча взагалі матеріали про Сибір з"являються, але вони частіше не підписані, і, крім того, в них відсутні потрібні Вам дані.
    М. Дубецький можливо є автором статті без підпису під назвою „Коrespondencya z Irkucka” /І873, с. 191, 200, 216, 224, 232, 240, 248/, тому що ця стаття містить у собі ряд положень, що їх потім розвинув М. Дубецький у своїй книзі „Historya literatury Polskiej na tle Dzejów Naroda” – W-wa, 1888. /Ця книжка є в бібліотеці і ми були змушені нею скористатися в процесі розшуків/. Крім того, і у статті, і у книзі згадується постать Дмитра Павлуцького. Але, на жаль, ніяких слідів Якутовича.
    Як автор, що підписується своїм повним ім"ям, М. Дубецький з"являється в часописі „Вluszcz” тільки у 1874 р. з працею історичного плану /“Оstаtni z Sieniutów”, с. 102, 108/.
    Задля страховки ми переглянули ще декілька підшивок газети „Вluszcz” /1869-1870, 1874-І883/. але необхідних Вам відомостей не знайшли...
    З повагою
    Зав. відділом бібліографії /подпіс/ Їльницька Л. Ї.
    Підготувала                        /подпіс/ Дубова Т.М.
    Публікацыя згадак пра Якутовіча ў якуцкай прэсе выклікала вялікі рэзананс:
    «Газета [“Якутск вечерний”] охотно публикует «сенсации» об историческом прошлом якутского народа. Оказывается, слово «якут» произошло от фамилии белоруса. От шляхтича Якутовича, сосланного в Сибирь за участие в польском восстании 1863-1864 гг. [?] («ЯВ», 23 апреля 1999 г.). Сделал это открытие житель Якутска Алесь Барковский. В интервью «Якутску вечернему» честно сообщил, что человек он простой, необразованный, работает речником. Насчет «Якутовича» он когда-то написал во Львов, но тамошние библиотекари ничего не нашли. «А жаль», - вздыхает Барковский («ЯВ», 12 ноября 1999 г.). Выходит, версия ничем не подкреплена, кроме случайного созвучия. Несмотря на это, он принес «сенсацию» в «Якутск вечерний», а редакция взяла да напечатала. С той поры находки Барковского стали публиковаться регулярно». /Татаринов С.  Что пропагандирует «Якутск вечерний»? // “Полярный круг” в Якутии. Якутск. 21 марта. № 12. С. 7./
    Праўда трэба адзначыць, што ў Беларусі жыве безьліч Якутовічаў і Якутавых, існуе вёска Якуціна (Віцебскі раён) ды вёска Якуты (Дзяржынскі раён Мінскай вобласьці), дзе ў 2000 г. быў створаны гарналыжны курорт “Якуцкія горы”.
     Пра этымалёгію назвы в. Якуты “Валахановіч, гісторык” піша што яна паходзіць ад “назвы народнасьці або этнічнай групы – якуты. Верагодна тут некалі жылі якуты. Якуты цяпер жывуць у Расеі” /Сцяг кастрычніка. Дзяржынск. 7 лютага 2004. С. 5./ Але гэткае меркаваньне, на маю думку, не навуковае, бо гісторыі не вядомыя войны паміж ВКЛ ды якутамі, якія пераможаныя, ад жаху сіганулі аж на берагі Лены. Магчыма што назва Якуты зьвязаная з арабскай мовай, якую у ВКЛ прынесьлі татары, бо гісторыі вядомы Якут ар-Румі або Йакут ар-Румі ібн Абдалах аль-Хамаві Абу Абдалах Шыхаб-ад-дзін (1179-1229), арабскі філёляг, гісторык, географ ды пісьменьнік. Магчыма назва ідзе ад мусульманскага імя? Але імя Якут было распаўсюджанае ня толькі сярод мусульманаў: “Тоѣ ж присылки гайдуки Олешка Михалевскиі, Ондрюшка Мишитенок, Ян Волентовъ, Якутъ Радицкиі, Івашко Гробовскиі, Якуш Крестурет, Матыяс Садовскиі, Михаило Нездецкиі, Еѳремко Радковъ, Івашко Терезевъ, Стенка Чернополской... І тѣ ссыльные литовские люди казаки і войты по государеве грамоте посланы іс Тоболска в Томской город, а велено имъ государеву службу служить в Томъскомъ в казаках...” /О лицахъ, сосланныхъ въ Тобольскъ за 1654-1662 гг. // Бѣлокуровъ. С.  Изъ духовной жизни московскаго общества XVII в. Москва. 1902. С. 39-75.
    Дарэчы, нейкі Никон на гістарычным форуме Ykt.Ru 06.12.2012 (23:13) (94.245.156.37) напісаў: Он прибыл сюда поглядел, пообнюхал, зафиксировал и поехал обратно в Россию. Там было географическое общество академии наук там он впервые зарегал саха как народ. Тогда был неписаный закон давать имена народам по имени первооткрывателя зареговшего племя, народ первым. Америго = американцы и пр. Поскольку зарегал саха шляхтич Якутович, немцы педанты сидевшие там дали имя народу саха = Якутович = якуты. Все просто как пареная репа. И куйню всякую йака, йоко не куй толочь здесь. Запомните раз и навсегда. /Был такой шляхтич Якутович. Исследователь края. // Специалист по названиям якутских сел Дарбалыын forum.ykt.ru/viewmsg.jsp?id=21400263.‎/
    Літаратура:
    Алесь Баркоўскі [Беларуская суполка “Суродзіч” у Якуціі (Рэспубліка Саха)] /Прамова/. // Першы з’езд беларусаў свету (8-10 ліпеня 1993 г. г. Мінск). Матэрыялы і дакументы. Мінск. [Беласток]. 1997. С. 123.
    Баркоускі А.  Слово “якут” произошло от фамилии белоруса. // Якутск вечерний. Якутск. 23 апреля. 1999. С. 1, 7.
     Баркоуски А., Петрушкина В.  Шляхтич Якутович. // Кыым. Дьокуускай. Ыам ыйын 6 к. 1999. С. 4.
    Баркоўскі А.  Гіпотэза Марыяна Дубецкага. // Голас Радзімы. Мінск. 27 мая - 3 чэрвеня 1999. С. 5.
    А. Б.  Шляхціц Якутовіч. // Літоўка ды Саха. Часапіс саха-льцьвінскіх повязяў. Койданава. Сш. 1.  2010. С. 1-3
    Алесь Баркоўскі,
    Койданава.