среда, 17 декабря 2014 г.

Эдуард Пякарскі ў перайманьні з Грыцкевіча. Ч. 1. Койданава. "Кальвіна". 2014.




                                                              НАСЬЛЕДАВАНЬНІ
                                                                ПА  ГРЫЦКЕВІЧУ
                                                       АБ  ЭДУАРДЗЕ  ПЯКАРСКІМ

    ПЯКАРСКІ Эдуард Карлавіч [13 (25). 10. 1858, хут. Пятровічы Ігуменскага пав. Мінскай губ. — 29. 6. 1934], сав. этнограф, лінгвіст, географ. Чл.-кар. АН СССР (1927), ганаровы акадэмік АН СССР (1931). Вучыўся ў Мінскай і Мазырскай гімназіях, у Харкаўскім вэт. ін-це. У 1881 за ўдзел у рэвалюц. руху высланы ў Якуцкую вобл. Удзельнік Нэлькана-Аянскай экспэдыцыі. Склаў першы поўны «Слоўнік якуцкай мовы» (1899). Аўтар навук. прац па этнаграфіі, лінгвістыцы, фальклярыстыцы і геаграфіі.
    Літ.: Эдуард Карлович Пекарский, Якутск, 1958.
    /Беларуская савецкая энцыклапедыя. Т. VIII. Мінск. 1975. С. 651./

                                                             ДАСЬЛЕДЧЫКІ  СЫБІРЫ
                                                           У рэдакцыю часопіса “Беларусь”
    Спрадвеку існуе звычай ушаноўваць памяць славутых землякоў. На іх радзіме ставяць помнікі, мэмарыяльныя дошкі, знакі, іх імёнамі называюць вуліцы, населеныя пункты.
    Шмат дала сьвету выдатных людзей і наша беларуская зямля. Але пра некаторых з іх ведае нешырокае кола людзей — гісторыкі, дасьледчыкі даўніны,  спэцыялісты...
    Неяк у Якуцку мяне папрасілі даслаць матэрыял аб маладых гадах нашага земляка Э. К. Пякарскага. А ці шмат людзей у Беларусі ведаюць пра гэтага выдатнага дасьледчыка. ганаровага акадэміка АН СССР?
    Трэба, відаць, больш расказваць пра славутых нашых землякоў у друку.
    Невялікі нарыс, які мы прапануем, прысьвечаны дасьледчыкам Сыбіры, якія паходзяць з Беларусі. Гэта тым больш дарэчы, што неўзабаве будзе адзначацца 400-годзьдзе далучэньня Сыбіры да Расіі.
    В. А. ЖУЧКЕВІЧ,
    доктар геаграфічных навук, прафэсар,
    загадчык катэдры Белдзяржунівэрсытэта імя У. І. Леніна,
    прэзыдэнт Геаграфічнага таварыства БССР.
    Вялікую ролю ў вывучэньні Якуціі і якуцкай мовы адыграў Эдуард Карлавіч Пякарскі. Нарадзіўся ён у 1856 годзе ў невялікім фальварку непадалёку ад вёсак Пекалін і Верхмень былога Ігуменскага павета (цяпер Смалявіцкі раён Мінскай вобласьці). Бацькі яго загінулі у часе паўстаньня 1863 года, і хлопчык выхоўваўся ў дзеда. Вучыўся ў Мінскай, затым у Мазырскай гімназіі, пасьля паступіў у Харкаўскі вэтэрынарны інстытут. Юнага Пякарскага вабілі ідэі народнікаў. За рэвалюцыйную дзейнасьць ён быў арыштаваны і сасланы ў Якуцію.
    Як сапраўдны член Гааграфічнага таварыства. Э. К. Пякарскі шмат зрабіў для вывучэньня далёкага Якуцкага краю. Але галоўнай яго працай было вывучэньне якуцкай мовы. Ён стварыў поўны па тым часе слоўнік якуцкай мовы аб’ёмам каля 15 тысяч слоў. За гэтую выдатную працу Э. К. Пякарскі быў пасьля Кастрычніцкай рэвалюцыі ўзнагароджаны залатымі мэдалямі Акадэміі навук і Рускага Геаграфічнага таварыства. Памёр вучоны ў Ленінградзе ў 1934 годзе.
    /Беларусь. № 10. Мінск. 1979. С. 15./

                                                             СКАРАЧЭНЬНІ
                                                                   Літаратура
    Пякарскі, Якут. – Э. К. Пекарский. Словарь якутского языка. I-III. – (б. м.), 1958 (перадрукавана фотамеханічным спосабам з 1 выд.: СПб – Л., 1907-1930).
    /Этымалагічны слоўнік беларускай мовы. Т. 2. Г – І. Мінск. 1985. С. 5./

                                                            СМАЛЯВІЦКІ  РАЁН
                                                   в. Пятровічы, цэнтар Сельсавета
    2793. РАДЗІМА ПЯКАРСКАГА Эдуарда Карлавіча (гіст.).
    Савецкі мовазнавец, фальклярыст, лтнограф і географ, ганаровы акадэмік (1931 г.). член-карэспандэнт (з 1927 г.) АН СССР Э. К. Пякарскі нарадзіўся 13. 10. 58 г. З сям’і двараніна. Вучыўся ў Мінскай, Мазырскай і Чарнігаўскай гімназіях, у 1877-78 гг. у Харкаўскім вэтэрынарным інстытуце. За ўдзел у народніцкім руху выключаны з інстытута, у 1881 г. сасланы ў Якуцію. У 1894-96 гг. удзельнік экспэдыцыі Ўсходне-Сыбірскага аддзяленьня Рускага геаграфічнага таварыства, у 1903 г. Аяна-Нельканскай экспэдыцыі. З 1905 г. жыў у Пецярбургу, працаваў у музэях. У 1914-17 гг. сакратар аддзяленьня этнаграфіі Рускага геаграфічнага таварыства, рэдагаваў часопіс «Жывая старина». У апошнія гады жыцьця ў Інстытуце ўсходазнаўства АН СССР.
    Асноўная праца вучонага — «Слоўнік якуцкай мовы» (в. 1-13, 1907-30 гг., з удзелам Д. Д. Папова і У. М. Іонава). Выдадзены працы па этнаграфіі якутаў і эвенкаў (на рускай і польскай мовах). Рэдагаваў «Узоры народнай літаратуры якутаў» (т. 1-3, 1907-18 гг.), удакладніў клясыфікацыю эпічных жанраў якуцкага фальклёру. Памёр 29. 6. 1934 г. у Ленінградзе.
    Літ.: Э. К. Пекарский: (К 100-летию со дня рождения). — Якутск, 1958; Оконешников Е. И. Пекарский как лексикограф. — Новосибирск, 1982; Азадовский М., Э. К. Пекарский. — Советская этнография, 1934, № 5.
    Г. І. Дулеба.
    /Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Мінская вобласць. Кн. 2. Мінск. 1987. С. 209./

                                                                    ПРАДМОВА
    Аўтар прапануемай чытачу кнігі — вядомы гісторык, які выдатна ведае даўніну некалькіх разгалінаваньняў гістарычнай навукі: мінулае мэдыцыны, геаграфічных адкрыцьцяў, незвычайных падарожжаў, старажытнай мінуўшчыны Беларусі. Але ў дадатак В. Грыцкевіч адораны рэдкім талентам — папулярызатара гісторыі, яе выдатных падзей і славутых асоб. З архіўных скарбніц, якія для большасьці людзей — такая ж таямніца, як і славуты скарб Напалеона, схаваны недзе на дне аднаго з беларускіх азёр, В. Грыцкевіч ужо шмат гадоў адбірае і паказвае нам здабыткі нашых продкаў, якія запальваюць у сэрцы гонар за Радзіму, прагу да ведаў, пачуцьцё адказнасьці за яе будучыню і гонар.
    Чытач добра ведае творчасьць Валянціна Грыцкевіча па кнігах “Шляхі вялі праз Беларусь” (напісана разам з літаратуразнаўцам Адамам Мальдзісам), “Ад Нёмана да берагоў Ціхага акіяна”, прысьвечанай беларусам, што шмат зрабілі для культурнага асваеньня і разьвіцьця Сыбіры і Далёкага Ўсходу, асабліва ў мінулым стагодзьдзі.
    Кніга “Эдуард Пякарскі”, якую зараз трымае ў руках чытач, належыць да жанру біяграфічнай эсэістыкі. Чым яна цікавая? Перш за ўсё, асобай самога героя — нашага земляка, ураджэнца Міншчыны, рэвалюцыянэра, сасланага царскімі ўладамі ў 1881 годзе ў далёкую Якуцію. Там Пякарскі прабыў 24 гады — трэцюю частку свайго жыцьця. Гэта былі цяжкія гады, але Пякарскі насуперак нягодам не толькі выжыў, але зрабіў, не пабаімся гучных слоў, навуковы подзьвіг — стварыў слоўнік якуцкай мовы, выдаў тры тамы “Узораў народнай літаратуры якутаў”. За гэтыя працы вучоны быў узнагароджаны залатымі мэдалямі Акадэміі навук і Рускага геаграфічнага таварыства, а імя яго набыло сусьветную вядомасьць. Адзін з заснавальнікаў якуцкай літаратуры А. Е. Кулакоўскі ўдзячна пісаў Пякарскаму: “У нас не было літаратуры, а ваш слоўнік павінен паслужыць падмуркам для яе стварэньня... Вы сапраўды заслугоўваеце імя “бацькі якуцкай літаратуры”. Без вас не знайшлося б асобы, у якой хапіла б дзёрзкасьці прыняць на сябе такую   каласальную працу, як ваш слоўнік”.
    Біяграфія Пякарскага дае яскравы прыклад таго. як дабрыня, добразычлівасьць, вера, энтузіязм запаляюць пуцяводную зорку. Чалавек, у сэрцы якога не згасае пачуцьцё справядлівасьці, які не паддаецца абставінам, які хоча перайначыць крыўду на праўду, такі чалавек стварае вакол сябе прыцягальнае поле. Праца Пякарскага акрыліла на добрыя справы сотні якутаў.
    І яшчэ адзін момант хочацца падкрэсьліць у кароценькай прадмове. Гэта высакародзтва, прыроджаная інтэлігентнасьць асобы Пякарскага, ягоная павага да якутаў, абарона іх культуры, шматгадовая праца на народ, прыгнечаны царскім урадам. Жыцьцё Пякарскага дае нам узор высокага інтэрнацыяналізму, які даказваў сябе справамі.
    Людзі накшталт Эдуарда Пякарскага — “соль зямлі, сьвятло сьвету”. Дзе б яны ні апынуліся, іх стваральны дух знаходзіць ніву для плённай дзейнасьці.
    Канстанцін Тарасаў,
    пісьменьнік.
    /Валянцін Грыцкевіч. Эдуард Пякарскі. Біяграфічны нарыс. Мінск. 1989. С. 3-4./

                                                      ОТ  ПРИПЯТИ  ДО  ЛЕНЫ
    В последнее время в Белоруссии в значительной степени возрос спрос на историческую литературу. Это объясняется тем, что каждая нация на определенном этапе своего развития испытывает острую необходимость критически осмыслить свое прошлое.
    К числу исследователей прошлого относится и Валентин Петрович Грицкевич. Врач по образованию, он стал известен широкому кругу читателей своими книгами и статьями, которые посвящены белорусам, внесшим вклад в развитие культуры и науки народов Сибири и Дальнего Востока, в том числе и Якутии. Так, с большим интересом была встречена читателями книга «От Немана к берегам Тихого океана».
    И вот в этом году в Минске вышла новая книга В. П. Грицкевича (на белорусском языке) «Эдуард Пекарский». Это биографическое эссе о жизни и деятельности славного сына белорусского и якутского народов Эдуарда Карловича Пекарского. Он прославился тем, что, будучи сосланным за революционную деятельность в Якутию, не только оставил среди якутов о себе добрую память своим человеческим отношением к этому народу, но и создал фундаментальный труд — словарь якутского языка, описание быта, верований, культуры якутского народа. В книге Грицкевича читатели смогут ознакомиться со многими малодоступными массовому читателю историческими фактами революционного движения в России во второй половине XIX века, больше узнать о быте и нравах якутов, о прекрасной северной природе.
    Эта книга свидетельствует, что несмотря на географическую отдаленность белорусского и якутского народов, между ними существуют давние культурные связи.
    Н. Шуканов.
    Гомельская область.
    /Молодежь Якутии. Якутск. 8 июня 1989. С. 3./


                                                    ВЯРТАЮЧЫСЯ ДА НАДРУКАВАНАГА
    У маім лісьце, што быў летась надрукаваны ў «ЛіМе» 22 красавіка. гаварылася пра сумную гісторыю вакол мэмарыяльнай дошкі на старажытным будынку № 23, што на плошчы Свабоды ў Мінску, дзе некалі была адкрыта першая Мінская гімназія. Ад яе парога разышліся пуцявіны шмат якіх знакамітых людзей краю. Імёны некаторых з іх зараз пазначаны на зробленай з густам мэмарыяльнай дошцы, якая ў рэшце рэшт зьявілася там, дзе яна павінна быць. Як кажуць, лепш позна, чым ніколі!
    «Тут, — сказана на ёй, — у 1803 годзе была адкрыта Мінская гімназія, у якой у розныя часы вучыліся:
    Тамаш Зан (1796-1855),
    Яўстафій Тышкевіч (1814-1873),
    Станіслаў Манюшка (1819-1872),
    Уладзімір Спасовіч (1839-1906),
    Бенядзікт Дыбоўскі (1833-1930),
    Аляксандр Ельскі (1834-1916),
    Антон Трусаў (1835-1886),
    Іван Гольц Мілер (1842-1871),
    Янка Лучына (І. Неслухоўскі; 1851-1897),
    Мікалай Мінскі (Віленскі; 1855-1937),
    Эдуард Пякарскі (1858-1934),
    Ядвігін Ш. (А. Лявіцкі; 1868-1922)
    і іншыя вядомыя дзеячы літаратуры, мастацтва. навукі, вызваленчага руху супраць царызму”.
    Анатоль Варава.
    /Літаратура і Мастацтва. Мінск. 18 жніўня 1989./

    С. Акуліч
                                                         НАШ  СЛАВУТЫ  ЗЯМЛЯК
                                                               Ганарыцца славаю сваіх продкаў
                                                               не толькі можна, але і неабходна:
                                                               не шанаваць яе ёсьць ганебнае маладушша.
                                                                                                                  А. С. Пушкін.


    Жыхары Смалявіччыны ганарацца сваім земляком Пякарскім Эдуардам Карлавічам (1858-1934) які стаў славутым савецкім вучоным у вобласьці этнаграфіі, лінгвістыкі, геаграфіі. Прызнаньнем заслуг вучонага было выбраньне яго членам карэспандэнтам Акадэміі навук СССР у 1927 годзе, ганаровым акадэмікам Акадэміі навук СССР у 1931 годзе. Гэта быў сапраўды дапытлівы кемлівы ад прыроды чалавек, які валодаў найвышэйшымі ступенямі даравітасьці дасьледчыка. вучонага. Ён амаль першы сярод вучоных, выхадцаў з Беларусі, зьведаў на сваім горкім вопыце, што ў навуцы няма шырокай слупавай дарогі бальшака. І таму ён здолеў дасягнуць яе зьзяючых вяршынь, не баючыся стомленасьці карабкацца па яе камяністых абрывах.
    Адкуль жа паходзіў гэты славуты дасьледчык, таленавіты сын беларускага народа? Дзе ён нарадзіўся, узрос, вучыўся і працаваў? А нарадзіўся ён у беднай шляхецкай сям’і на хутары, у невялікім фальварку Пятровічы, што разьмяшчаўся за 25 кілямэтраў на поўдзень ад мястэчка Смалявічы Мінскай губэрні. Тады гэта быў глухі закутак, край дрымучых лясоў, які ахутвалі туманы ды сьцюжы. Не зьвязваўся ён ні з якімі шляхамі зносін, існавала бездарожжа. Цяпер жа вялікая вёска Пятровічы — цэнтар сельсавета. куды вядуць з усіх бакоў асфальтаваныя дарогі.
    Калі знаёмісься з біяграфіяй Э. К. Пякарскага. то дзіву даесься, як ён мог толькі выжыць і яшчэ стаць вялікім вучоным. На яго жыцьцёвым шляху было наканавана перанесьці ўсе выпрабаваньні. Зьведаць і холад, і голад, нават і ўмовы няволі. Адным словам. яго шлях у навуку быў цяжкім, цярністым. Але нішто не зламала яго вялікай сілы волі, аптымізму, прагі да жыцьця, а пражыў ён 76 гадоў.
    У Эдуарда Карлавіча Пякарскага рана памерла маці. Хлопчык спачатку выхоўваўся ў сям’і беларускага селяніна, затым жыў у цёткі ў Мінску і ў палескім маёнтку Барбараў у дваюраднага дзеда. Жылося хлопцу на правах нахлебніка нялёгка. У мазырскай гімназіі, куды Эдуард ускорасьці наступіў, ён зарабляў на жыцьцё рэпэтытарствам. Пазьней пераехаў у Таганрог вучыцца ў гімназіі. Там ён і зьвязаў сваё жыцьцё з рэвалюцыйна настроенай моладзьдзю, якую ўзначальваў студэнт Ісак Паўлоўскі. Ён кватараваў у мешчаніна Паўла Чэхава, бацькі будучага пісьменьніка Антона Паўлавіча. Юнакі разам чыталі творы В. Р. Бялінскага, А. І. Герцэна, М. Р. Чарнышэўскага, М. А. Дабралюбава, Д. І. Пісарава.
    Рэвалюцыйнай дзейнасьці Э. Пякарскі не пакінуў і ў Чарнігаве, куды ён пераехаў працягваць вучобу. Тут ён уступіў у падпольны гурток В. Варзара, вёў рэвалюцыйную прапаганду сярод шаўцоў і гімназістаў, рамесьнікаў. Восеньню 1877 года паступіў у Харкаўскі вэтэрынарны інстытут, дзе ўзначаліў студэнцкія хваляваньні. Зімой 1877 года пачаліся арышты. Э. Пякарскі, ратуючыся ад прасьледаваньняў паліцыі, пераехаў у Тамбоўскую губэрню. Дзевятнаццацігадовы юнак быў завочна прыгавораны да пяці гадоў ссылкі на Поўнач.
    (ІІрацяг у наступным нумары)
    /Ленінскі заклік. Смалявічы. 29 жніўня 1989. С. 2./
    С. Акуліч
                                                         НАШ  СЛАВУТЫ  ЗЯМЛЯК
    (Працяг. Пачатак у № 103).
    Праз некалькі месяцаў у Княжа-Багародзіцкае валасное ўпраўленьне Тамбоўскага павета прыехаў прымаць справы ў п’яніцы пісара Цапенкі новы пісар Іван Кірылавіч Пякарскі. Так стаў называть сябе былы харкаўскі студэнт, каб не вылучацца сваім імем сярод рускіх сялян.
    Э. Пякарскі разумеў. што не заваюе давер’я сялян, калі не будзе ім карысным. І дзень, і ноч сядзеў над паперамі да тае пары, пакуль не асвоіў справаводзтва. Ні адной паперы ён не затрымліваў, усе даведкі і пашпарты выдаваў мужыкам своечасова.
    З канца 1878 года наш зямляк быў членам таварыства “Зямля і воля”. На Тамбоўшчыне ў гэты час было нямала такіх, як ён, “валасных пісараў” ды “фэльчараў” — рэвалюцыянэраў. Аднак паліцыя напала на сьлед падпольшчыкаў. Калі ў “Івана Кірылавіча” запатрабавалі пашпарт, ён вымушаны быў схавацца. Яго арыштавалі ў Маскве ў сьнежні 1879 года. Тады яму быў 21 год. Праз 13 месяцаў мясцовы ваенна-акруговы суд прыгаварыў Пякарскага як “дзяржаўнага злачынцу” на 15 гадоў катаржных работ. Але гэту меру пакараньня замянілі потым высылкай на пасяленьне ў аддаленыя месцы Сыбіры — Якуцію з пазбаўленьнем усіх правоў. У студзені 1881 года дваццацітрохгадовага Эдуарда Карлавіча Пякарскага саслалі ў паміжрэчча Татты і Алдана. Нават не думаў і не гадаў, што вандруючы па беламу сьвету, увойдзе ў бесьсьмяроцьце як славуты вучоны.
    У лістападзе 1881 года Пякарскага прывезьлі у першы Ігідзейскі насьлег Батурускага ўлуса – павета, які знаходзіўся за 320 вёрст на паўночны ўсход ад Якуцка. Тут яму было наканавана правесьці доўгія гады ссылкі. Так, у далёкі край Э. Пякарскі трапіў не па сваёй волі: яго саслалі ў Якуцію за ўдзел у народавольчым руху.
    Э. Пякарскага зьмясьцілі ў юрце гаспадара міждворнай станцыі. Мясцовасьць гэта была бедная, прадукты дарагія. «А сродкаў для жыцьця няма... - пісаў Э. Пякарскі бацьку 22 лютага 1883 года. - І калі б не якуты. прапаў бы з голаду». Давялося вучыцца хлебаробскай справе: разводзіць жывёлу, будаваць юрту па якуцкаму ўзору. запасацца на зіму палівам і лёдам для адтайваньня вады. Мясцовыя жыхары дапамагалі нашаму земляку апрацаваць невялікі ўчастак зямлі, дзе ён сеяў зернявыя, саджаў бульбу, займаўся агародніцтвам, разводзіў жывёлу, лавіў рыбу. хадзіў на паляваньне.
    “Я думаў, — пісаў Пякарскі. — што ўвесь якуцкі народ — гэта частка расійскага народа і я буду працягваць рабіць тое, што я рабіў у Расіі, гэта значыць весьці прапаганду”. Ссыльны рэвалюцыянэр дапамагаў якутам складаць афіцыйныя прашэньні (гэтаму ён навучыўся на Тамбоўшчыне), весьці судовыя працэсы, заступаўся за іх перад наяжджаўшым начальствам, дабіваўся ў судах рашэньняў заблытаных пытаньняў у карысьць беднякоў. Э. К. Пякарскі, такім чынам. хутка заваяваў сярод якутаў вялікі аўтарытэт, павагу.
    (Працяг будзе).
    /Ленінскі заклік. Смалявічы. 31 жніўня 1989. С. 2./
    С. Акуліч
                                                         НАШ  СЛАВУТЫ  ЗЯМЛЯК
    (Працяг. Пачатак у №№ 103, 104).
    Каб размаўляць з якутамі. Э. Пякарскаму давялося вывучаць іх мову, запісваць якуцкія словы з рускім перакладам. Працаваць пры дрэнным асьвятленьні было нялёгка, не хапала паперы, не было дапаможнікаў, слоўнікаў. Аднак упартай працай ссыльны рэвалюцыянэр дабіўся многага.
    У газэце “Неделя” за 1885 год ён прачытаў паведамленьне, быццам бы ў якуцкай мове налічваецца 3 тысячы слоў. Да 1887 года дасьледчык сабраў ужо сем тысяч якуцкіх слоў, праз 11 гадоў — 20 тысяч, а к 1930 году — 25 тысяч слоў.
    Слоўнікам Э. Пякарскага зацікавіўся Усходне-Сыбірскі аддзел Геаграфічнага таварыства. Энтузіяст развіцьця Сыбіры золатапрамысловец А. М. Сыбіракоў прапанаваў аддзелу даць грошы на друкаваньне слоўніка.
    Калі падыходзіў да канца тэрмін ссылкі, Э. К. Пякарскі пісаў бацьку: “Раней чым надрукаваць слоўнік, мне няма чаго і думаць аб вяртаньні на радзіму, калі нават і будзе атрыманы на тое дазвол, бо нельга кінуць работу, на якую патрачана трынаццаць гадоў лепшай пары жыцьця”. У 1899 годзе ў Якуцку, куды да пачатку наступнага года дасьледчык змог перасяліцца, выйшла першае выданьне слоўніка Э. Пякарскага.
    Вялікі вопыт Э. Пякарскага ў вывучэньні побыту якутаў прымусіў кіраўнікоў экспэдыцыі ў Прыаянскі край зьвярнуцца да вучонага з просьбай зрабіць падворны запіс эвенкаў у гэтым рэгіёне, запісваць зьвесткі аб іх побыце. Наш зямляк даў згоду і адплыў з Якуцка на параходзе 11 чэрвеня 1903 года. Праз два тыдні плаваньня па рэках Алдан 1 Мая ён прыбыў у маленькае, з шасьці двароў, пасяленьне Нелькан. Адсюль адправіўся да Ахоцкага мора. Давялося пераваліць праз хрыбет Джугджур.
    Нарэшце, 20 ліпеня на бераг ракі Алдан сталі зьяжджацца на аленях жыхары тайгі. Ветлівасьць Э. Пякарскага прыцягвала да сябе людзей. Дасьледчык частаваў эвенкаў тытунём і чаем, узамен прасіў для музэя розныя рэчы з іх ужытку. Эвенкі танцавалі перад дасьледчыкам, расказвалі пра аленегадоўлю, паляваньне, рыбную лоўлю.
    У жніўні 1903 года лета на беразе Ахоцкага мора было халоднае. Яшчэ халадней было на прыбярэжным крутым хрыбце Аёмакіт, на які ўзьбіраўся невялікі атрад з трох чалавек — удзельнікаў экспэдыцыі, што вывучала побыт якутаў і эвенкаў Прыаянскага краю, прылягаючага да Ахоцкага мора. Кіраўнік атрада Эдуард Пякарскі запісваў на прывале ў дзёньніку: “Сьцежка — суцэльны камень, востры, рэжа ногі, для якіх слабай аховай служаць надзетыя сёньня тарбасы... Вось мы на ўзроўні туману, які расьсьцілаецца на вяршынях суседніх гор. Месяц слаба сьвеціць скрозь туман. Пад намі цэлае мора густога туману, хвалюемага ветрам. Дзе-нідзе на хвіліну агаляюцца вяршыні больш нізкіх гор і зноў патанаюць у моры. Карціна цудоўная. Паступова падымаемся да самай вяршыні. Сьцежка вузкая, — толькі і глядзі, конь аступіцца і паляціць уніз. Я ступаю вельмі асьцярожна, баючыся сарвацца са сьцежкі”. Зрабіўшы неабходныя запісы і сабраўшы матэрыялы, Э. Пякарскі вярнуўся назад.
    У 1905 годзе па хадайніцтву Акадэміі навук яму дазволілі вярнуцца у эўрапейскую частку краіны. Яго запрасілі ў Пецярбург працягваць працу над слоўнікам. З 1907 па 1930 год выходзіла акадэмічнае выданьне “Словаря якутского языка”. Э. Пякарскага з багатымі паралелямі з роднасных моў і падрабязным тлумачэньнем старых слоў і зьяў побыту.


    У 1907-1918 гадах пад рэдакцыяй вучонага выходзяць тры тамы “Образцов народной литературы якутов” на якуцкай мове.
    Вучоны выступаў у Краснаярскай газэце “Сибирские вести” з артыкулам “Значэньне якуцкай мовы ў школах”, дзе падверг крытыцы губэрнатара і інспэктара вучылішча Якуцкай вобласьці, якія карысталіся выступленьнем рэакцыі, супраціўляліся адкрыцьцю школ на якуцкай мове. Пякарскі пісаў: “Хіба можа чалавек. назіраючы вакол сябе жыцьцё, жывучы сярод жывога і здольнага народа, як якуты, сказаць, што “якуцкая мова мёртвая, за ёй няма мінулага і сучаснага?” Ці разумее пан інспэктар, што ён дазваляе сабе сьцьвярджаць у афіцыйных паперах? Называць мёртвай мовай, на якой размаўляе пагалоўна ўсе звыш двухсоттысячнае насельніцтва Якуцкай вобласьці, якая распаўсюджана за межы апошняй...».
    За “Словарь” і “Образцы литаратуры” Э. Пякарскага ўзнагародзілі залатымі мэдалямі Акадэміі навук і Рускага Геаграфічнага таварыства.
    Пасьля Вялікай Кастрычніцкай сацыялістычнай рэвалюцыі 1917 года вучоны працягваў работу у камісіі па вывучэньню мовы і культуры Якуцкай АССР. Шматгадовая праца над асноўнай часткай слоўніка падыходзіла да канца. 29 лістапада 1926 года Э. Пякарскі пісаў этнографу В. Іахельсону. “29 кастрычніка закончыў “бясконцы слоўнік” і падпісаў: “канец”.
    Напярэдадні гэтага. у ліпені 1926 года, ён зьезьдзіў нарэшце на роднае Палесьсе. Магчыма, спатканьне з роднымі мясьцінамі выклікала ў 68-гадовага вучонага прыліў сіл. Магчыма. ён упершыню за 45 гадоў дазволіў сабе адпачыць у блізкіх сэрцу мясьцінах перад завяршэньнем працы.
    (Працяг будзе).
    /Ленінскі заклік. Смалявічы. 2 верасня 1989. С. 2./
    С. Акуліч
                                                         НАШ  СЛАВУТЫ  ЗЯМЛЯК
    (Заканчэньне. Пачатак у №№ 103-105).
    А за 45 гадоў было зроблена шмат. Паводле слоў вучоных, «быў створаны не проста дапаможнік па якуцкай мове..., а сапраўдная энцыкляпэдыя ўсяго ўкладу жыцьця якуцкага народа, яго матэрыяльнай і духоўнай культуры”.
    Грамадзкасьць краіны адзначыла заканчэньне складаньня “Словаря”. У адрас юбіляра прыходзілі сотні віншавальных тэлеграм.
    Па рашэньню ЦВК і Савета Народных Камісараў Якуцкай АССР імем Э. Пякарскага назвалі школу ў Ігідзейску — месца яго першапачатковай ссылкі. Вучонага выбралі ганаровым членам Якуцкага дасьледчага таварыства “Саха-Кескіле” і Усходне-Сыбірскага аддзела Рускага Геаграфічнага таварыства, членам-карэспандэнтам Акадэміі навук СССР, пазьней яе ганаровым членам.
    Вучоны працягваў работу па друкаваньню апошніх выпускаў слоўніка. Ужо пасьля выхаду слоўніка Э. К. Пякарскі сабраў матэрыялы для дадатковага тома.
    Памер вучоны 29 чэрвеня 1934 года. Урад Якуцкай АССР увекавечыў яго памяць дзьвюма стыпэндыямі імя Э. Пякарскага для студэнтаў гэтай рэспублікі.
    Галоўную працу Э. Пякарскага — “Словарь якутского языка” па заслугах ацанілі ў Якуціі. Заснавальнік пісьменнай якуцкай літаратуры А. Кулакоўскі пісаў вучонаму 18 лістапада 1912 года: “У нас не было літаратуры, а ваш слоўнік павінен паслужыць краевугольным каменем для яе стварэньня. ... Вы сапраўды заслугоўваеце назвы “бацькі якуцкай літаратуры”. Без вас не знайшлося б асобы, у якой хапіла б дзёрзкасьці зрабіць такую велізарную працу, як ваш слоўнік”.
    Навуковы сьвет высока ацаніў “Словарь”. Дасьледчык цюрскіх моў акадэмік В. Радлаў яшчэ наконт першага выданьня слоўніка пісаў: “Я не ведаю ніводнай мовы, не маючай пісьменнасьці, якая можа параўнацца па паўнаце сваёй і стараннасьці апрацоўкі з гэтым сапраўдным скарбам якуцкага слоўніка, ды і для многіх літаратурных моў падобны слоўнік, на жаль, застаецца яшчэ надоўга недаступнасьцю”.
    Першую частку “Словаря” Э. Пякарскага пекаклалі на турэцкую мову і выдалі ў 1945 годзе ў Стамбуле, а ўвесь “Словарь” перавыдалі ў краіне ў 1959 годзе.
    /Ленінскі заклік. Смалявічы. 5 верасня 1989. С. 2./

    Іван Ласкоў
                                             ЗЯМЛЯК, А МОЖА, АДНАПЛЯМЕНЬНІК?
    З вялікай прыхільнасьцю сачу за навукова-папулярызатарскай дзейнасьцю ленінградзкага гісторыка Валянціна Грыцкевіча. Памятаю, надзвычай зацікавіла ягоная, здаецца, першая кніжка «Путешествия наших земляков», што выйшла ў Мінску ў 1968 годзе. Вельмі ўразіла мяне тое, што наш сухапутны край даў людзей, якія зьведалі, і яшчэ за даўнімі часамі, і Турцыю, і Паўднёвую Амэрыку, і Гавайскія астравы... Адно крыху азмрочвала настрой: амаль усе гэтыя падарожнікі з іх каталіцкімі імёнамі здаваліся небеларусамі. Дый сам аўтар не сьпяшаўся пераканаць у адваротным. Нездарма ж ён і кнігу назваў «Путешествия... земляков», і ў тэксьце не гаварылася, што гэтыя «землякі» нам не чужыя крывёю.
    Не ведаю, ці то было пачатковае ўспрыманьне сваіх пэрсанажаў самім В. Грыцкевічам, ці праца нядрэмнай цэнзуры.
    Зрэшты, тое «нядрэмнае вока» сядзіць у кожным з нас, прымушаючы рэдагаваць саміх сябе ў кампрамісным кірунку. Нас жа вучылі дзесяцігодзьдзі, дый не проста вучылі, а ўбівалі ў галовы, што беларусы не мелі свайго дваранства. Шляхта?! Ужо само слова гаворыць, што гэта было дваранства польскае. А раз шляхта ўладарыла ў Беларусі, значыць, палякі яе заваявалі...
    Толькі зусім нядаўна нарэшце зразумелі, што палякі нас не заваёўвалі, а так званая «польская» шляхта, якая ўладарыла ў Беларусі, была беларускім дваранствам, што прыняло польскую мову і «рымскую веру» — каталіцызм.
    Але няўпэўненасьць у тым, што Беларусь мела дастаткова сваіх гістарычных асоб, сядзіць у нас яшчэ вельмі моцна. Зьвяртаючыся да такіх постацяў. мы занадта доўга ўзважваем, перш чым прызнаць, што яны — беларусы, а як толькі чуецца вокрык збоку, тут жа гатовы ўзяць сваё меркаваньне назад.
    Не пасьпелі яшчэ як сьлед прывыкнуць, што маем такую славутасьць, як Мікола Гусоўскі, і вось ужо гучыць зьбянтэжаны голас паважанага дасьледчыка: “Бачыце... Палякі высьветлілі, што, аказваецца, ёсьць у іх вёска Гусава, і Мікола Гусоўскі з той вёскі”. І ўжо быццам не мае значэньня, што сам Гусоўскі пісаў: “Край свой (цяпер ужо ўласнасьць Кароны) калісьці я перамераў удоўжкі і ўпоперак пешшу”. А тым часам, што азначаюць гэтыя два радкі, дакладней першы? Што калі Гусоўскі нарадзіўся, ягоны край належаў Вялікаму княству Літоўскаму, нашай дзяржаве, і толькі пасьля адышоў да Кароны.
    Трэба сказаць, што тыя ж палякі ставяцца да вызначэньня, хто паляк, больш рашуча. Мяркую пра гэта па кнізе Вітальда Армана «Польскія дасьледчыкі культуры якутаў» (1977), што зьмяшчае шэраг імёнаў, якія маюцца і ў кнігах В. Грыцкевіча. Без аніякіх хістаньняў В. Арман залічвае ў палякі не толькі прадстаўнікоў беларускай шляхты А. Каменскага-Длужыка, Л. Сяніцкага, Я. Чэрскага, Э. Пякарскага, але і беларускага селяніна Т. Аўгусьціновіча, што стаў вядомым доктарам і пакінуў этнаграфічныя назіраньні над жыхарамі Крайняй Поўначы. В. Грыцкевіч у сваёй кнізе «От Немана до берегов Тихого океана» (1986) такую рашучасьць паказвае не заўсёды, дакладней, рашучасьці зусім не мае. У адносінах да названых людзей часьцей за ўсё гучыць бясспрэчнае «наш зямляк».
    Вось і ў новай кнізе В. Грыцкевіча пра Эдуарда Пякарскага [Валянцін Грыцкевіч. Эдуард Пякарскі. – Мн., 1989.] славутага складальніка «Слоўніка якуцкай мовы», гаворыцца зноў-такі «наш зямляк». Між тым сам аўтар паказвае, што першы вядомы продак Э. Пякарскага «прыбыў з нізоўяў Віслы ў Брэст і атрымаў ад вялікага князя літоўскага» маёнтак у межах сучаснага Брэста яшчэ ў XVI стагодзьдзі. Зразумела, што за трыста гадоў, якія аддзялялі гэтага продка ад Эдуарда Карлавіча, жывучы сярод беларусаў, Пякарскія не маглі не «натуралізавацца», тым болей, што для іх шлюбу з беларускімі шляхцянкамі рэлігійных перашкод не было.
    Чытач маіх радкоў можа заўважыць, што гэта былі стагодзьдзі, калі беларуская шляхта сама паланізавалася, дык як маглі ў такіх умовах абеларушвацца палякі?
    Вазьму на сябе адвагу падзяліцца меркаваньнем, што беларуская паланізаваная шляхта была не тым самым, што «каронная», сапраўдная польская шляхта. Розьніца гэтая даволі тонкая, але яе можна адчуць.
    Галоўнае адрозьненьне беларускай паланізаванай шляхты ад уласна польскай было ў тым, што беларуская не лічыла сваімі інтарэсы польскай дзяржавы. У палітычных складанасьцях XVIII-XIX стагоддзяў яна займала сваю пазыцыю, якая часта з пазыцыяй уласна польскай шляхты не супадала. Пасьля таго, як Рэч Паспалітая не змагла адбіць царскую агрэсію і Беларусь увайшла ў склад Расійскай імпэрыі, беларуская шляхта, застаючыся польскай па мове і каталіцкай па веравызнаньні, тым не меней сувязі з уласна польскай шляхтай фактычна парывае. Яна амаль не падтрымлівае, асабліва ўсходнебеларуская, паўстаньні 1794 і 1830 гадоў, шматлікія нацыянальна-вызваленчыя польскія змовы і акцыі гэтага часу. Найбольш актыўна яна ўдзельнічае ў паўстаньні 1863 года, але гэта ўжо быў час абуджэньня беларускай нацыянальнай сьвядомасьці, дэтанатарам якога і стала пэўная частка беларускай шляхты.
    Для пэрыяду пасьля 1863 года характэрна, што прадстаўнікі беларускай шляхты ўдзельнічаюць у рускім рэвалюцыйным руху, а ў польскім нацыянальна-вызваленчым удзелу не прымаюць. «Польская справа» робіцца для іх зусім чужой.
    Такім чынам, калі ўзьнікае патрэба вызначыць нацыянальнасьць ураджэнца Беларусі гэтага пэрыяду, можна сьмела адштурхоўвацца ад таго, у якім рэвалюцыйным руху ён удзельнічае: рускім або польскім.
    Адносна Пякарскага В. Арман падкрэсьлівае, што, паводле сьведчаньня адной асобы, Пякарскі «гаварыў чыста па-польску і выпісваў польскую газэту», а калі ў польскім друку зьявіліся ягоныя працы, выказаў глыбокую радасьць, што нарэшце яго артыкулы пачынаюць друкавацца на польскай мове. Аднак мы ведаем, што на польскай мове тады гаварыла практычна ўся беларуская шляхта. I што дзіўнага, калі чалавек, які валодае нейкай мовай, выпісвае газэту на ёй? Я, напрыклад, таксама выпісваў у Якуцку «Szpilki» і «Міś», хоць і не паляк. Куды больш важным для разуменьня нацыянальнай прыналежнасьці Пякарскага здаецца наступнае сьведчаньне.
    Адначасова з Пякарскім на выгнаньні ў Якуціі знаходзіўся вядомы польскі пісьменьнік, аўтар капітальнай этнаграфічнай працы «Якуты» Вацлаў Серашэўскі. Гэта быў, акрамя таго, адзін з найяскравейшых прадстаўнікоў польскага нацыянальнага руху. Бацька Серашэўскага Леапольд удзельнічаў у паўстаньні 1863 года, дзед Каэтан – у паўстаньні 1830-га, прадзед – у паўстаньні 1794 года. Сам Вацлаў, уступіўшы ў польскі сацыялістычны рух зусім юнаком, пасьля прайшоў амаль саракагадовы шлях турэмных зьняволеньняў, якуцкага выгнаньня, эміграцыі, а ў 1914 годзе, ва ўзросьце 56 гадоў (!) далучыўся радавым жаўнерам да легіёнаў Пілсудскага. Я пішу пра Серашэўскага з такімі падрабязнасьцямі для таго, каб было ясна, як гэты чалавек ставіўся да польскай нацыянальнай справы.
    Серашэўскі і Пякарскі пэўны час на якуцкім выгнаньні жылі паблізу. Абодва вывучалі якутаў: Пякарскі — мову і фальклёр, Серашэўскі — побыт, звычаі, гаспадарку, грамадзкі лад, гісторыю. Здавалася б, два такія чалавекі, з адною роднай мовай, з блізкімі інтарэсамі проста не маглі не пасябраваць. Але сяброўства не склалася. Чаму?
    У сваіх мэмуарах. напісаных пад канец 1930 гадоў, Серашэўскі згадаў пра гэта. Зносіны не наладзіліся таму, што Пякарскі, якога Серашэўскі называе «зруселым», і слухаць не хацеў пра «польскую справу». Серашэўскі гэта ўспрыняў як здраду і перастаў бачыцца з ім, хоць знаёмства з Пякарскім яму ані не зашкодзіла б, бо Пякарскі быў выдатным знаўцам якуцкай мовы, а Серашэўскі, як заўважае В. Арман, «не меў вуха» да іншых моў.
    Што Серашэўскі і Пякарскі не сябравалі, ёсьць сьведчаньне і з «лягера» Пякарскага, ад блізкага памочніка Эдуарда Карлавіча ў складаньні «Слоўніка якуцкай мовы» Усевалада Іёнава. У 1914 годзе, крытыкуючы ў часопісе «Живая старина» працу Серашэўскага «Якуты» пераважна за неахайнае напісаньне якуцкіх слоў, У. Іёнаў зазначаў: «В. Л. Серашэўскі жыў адзін час недалёка ад Э. К. Пякарскага, што ўжо працаваў над сваім слоўнікам і ніколі не адмаўляў ва ўказаньнях і тлумачэньнях. Усе, хто цікавіўся тым ці іншым бокам якуцкага побыту... заўсёды зьвярталіся да яго, чаму ж В. Л. Серашэўскі не карыстаўся яго паслугамі» (цытую па кнізе В. Армана).
    Вось гэта — спрадвечнае існаваньне роду Пякарскіх на беларускай зямлі, абыякавасьць Э. Пякарскага да польскай нацыянальнай справы і дае, мяркую, падставы лічыць яго не проста нашым земляком, а аднапляменьнікам, як лічаць рускія рускімі Пушкіна, Лермантава, Даля, Блока і шмат іншых выдатных дзеячаў, у жылах якіх цёк і струмень чужой крыві.
    Можа, які дасьведчаны чытач скажа, што і сам аўтар гэтых радкоў не без граху, бо, рэцэнзуючы кнігу В. Армана адзінаццаць гадоў назад у часопісе «Полярная звезда», не аспрэчыў польскага дасьледчыка адносна нацыянальнасьці пералічаных вышэй Каменскага-Длужыка, Сяніцкага, Аўгусціновіча і інш. Што ж, нічога не застаецца, як прызнаць сваю памылку, выкліканую тагачаснай недасьведчанасьцю. Пры гэтым павінен прызнацца, што задумацца над усім сказаным прымусілі мяне якраз кнігі В. Грыцкевіча і невялікая перапіска з ім, зьвязаная з друкаваньнем у «Полярной звезде» яго гістарычных нарысаў. што пазьней увайшлі ў кнігу «От Немана до берегов Тнхого океана».
    Невялічкая спрэчка з В. Грыцкевічам у якасьці ўступу да разгляду ягонай кнігі зусім не азначае, што яна не спадабалася. Наадварот: спадабалася. А гэтая «спрэчка» — фактычна разьвіцьцё ідэй самога В. Грыцкевіча, што ўжо столькі гадоў выводзіць да беларускага чытача невядомыя або малавядомыя постаці нашых аднапляменьнікаў, абуджаючы законны гонар за нашу шматвяковую гісторыю.
    Кнігі В. Грыцкевіча, нягледзячы на іх невялікі аб'ём і папулярызатарскі стыль,— грунтоўныя навуковыя працы. Аўтар валодае шэрагам моў. Гэтае багацьце яго не ляжыць марна «ў куфры», а выкарыстоўваецца ім для вывучэньня гісторыі роднага краю па іншамоўных крыніцах, што можна адзначыць і ў новай кнізе. В. Грыцкевіч карыстаецца рускімі, польскімі, якуцкімі, турэцкімі, венгерскімі крыніцамі, што дае магчымасьць узнавіць найболей поўную і падрабязную біяграфію Э. Пякарскага з усіх вядомых.
    Аўтар паказвае паходжаньне свайго героя, яго акружэньне ў дзяцінстве, шматлікую цікавую радню. Шкада, што ён пры гэтым практычна нічога не піша пра такіх вядомых родных Э Пякарскага, як рускі акадэмік П. Пякарскі, кампазытар Раманоўскі. Я, напрыклад, пра гэтых людзей нічога не ведаю, а хацелася б ведаць, бо яны ж – нашы выдатныя аднапляменьнікі.
    Падрабязна і цікава паказаны гады вучобы Пякарскага, ягоны шлях у расійскі рэвалюцыйны рух, зьняволеньне, выгнаньне, праца над “Слоўнікам якуцкай мовы», падарожжа «скрозь туманы Джугджура» і, нарэшце, плён саракапяцігадовай працы ганаровага акадэміка.
    Але я думаю, што па-сапраўднаму поўны жыцьцяпіс Э. Пякарскага яшчэ наперадзе. І хацелася б верыць, што давядзе яго да канца сам В. Грыцкевіч. Але для гэтага яму перш-наперш спатрэбіцца папрацаваць у Якуцку.
    Э. Пякарскі, як вядома, знаходзіўся на выгнаньні ў Якуціі болей за дваццаць гадоў. Увесь гэты час ён быў пад пільным паліцэйскім наглядам. Зразумела, што ў Дзяржаўным архіве ЯАССР у сувязі з гэтым назьбіралася нямала дакумэнтаў, здольных праліць дадатковае сьвятло на Пякарскага. Дасьледаваныя яны яшчэ не цалкам.
    Папрацаваўшы ў Якуцку, болей рэалістычна можна было б паказаць стаўленьне якутаў да Пякарскага. Тут не ўсё на паверхні, шмат хаваецца і ў глыбіні. Адчуць гэта здалёк немагчыма. Сам я доўгі час не мог зразумець, чаму ў Якуціі ставяцца да Пякарскага так неадэкватна яго заслугам перад якуцкай культурай. Да гэтага часу ў гонар Пякарскага названа толькі ўскраінная вуліца ў Якуцку ды школа ў далёкім раёне, дзе Пякарскі жыў на выгнаньні. «Слоўнік» яго перавыдадзены толькі аднойчы, дый тое... у Вэнгрыі — кажуць, з дапамогай вядомага М. Ракашы, што меў жонку-якутку. А галоўнае, не раз і не два даводзілася чуць намёкі, што хоць Пякарскі і вялікі вучоны — склаў слоўнік, але перад якутамі ёсьць за ім і правінка, прычым немалая.
    Што ж давялося высьветліць выпадкова не так даўно?
    В. Грыцкевіч цытуе ліст пачынальніка якуцкай літаратуры А. Кулакоўскага да Пякарскага: «...2) У нас не было літаратуры, а Ваш слоўнік павінен паслужыць краевугольным каменем для яе стварэньня. 3) Непасрэдны і практычны сэнс слоўніка зразумелы кожнаму. Вы сапраўды заслугоўваеце, каб Вас называлі «бацькам якуцкай літаратуры». Без Вас не знайшлася б асоба, у якой хапіла б адвагі ўзяць на сябе такую велізарную справу. як Ваш слоўнік». Гэтыя словы паўтораны і К. Тарасавым у прадмове.
    Здавалася б, проста выдатна: якая высокая ацэнка натхнёнай працы нашага аднапляменьніка з вуснаў першага якуцкага паэта! Але, на жаль. Кулакоўскаму належаць і іншыя выказваньні як пра самога Пякарскага, так і пра яго слоўнік.
    Ліст, які цытуе В. Грыцкевіч, быў пасланы Пякарскаму ў лістападзе 1912 года. А паўгодам раней, у траўні, у публіцыстычным творы пад назвай “Якуцкай інтэлігенцыі” той самы Кулакоўскі пра Пякарскага пісаў (падаю ў арыгінале, захоўваючы яго асаблівасьці. Твор напісаны па-руску):
    «Гостил он у нас долго: приехал молоденьким, вертлявеньким, поджареньким, а уехал стареньким, ехидненьким. Сотрапезничал он с нами десятки лет, похваливая наши «тар», «ёрэ» и «бутугас». Хвалил он и любил нашу девицу-красавицу (ныне покойницу), с которой он коротал долгие зимние вечера под музыкой северной вьюги... Будучи молод и полон жизненных потребностей, он увлекался дикаркой и сильно обескураживался, когда она не понимала его мыслей и... желаний, а он — ее. Во-первых, поэтому, во-вторых, от нечего делать он стал записывать лепет своей подруги и учить ее своему языку. Но, так как сам всецело подпал под ее обаятельную власть, то не смог ее научить своему языку, наоборот, — сам научился от нее разговорному и любовному языку якутов, которого сделал своим коньком и на котором сначала поехал в Питер, а теперь едет вверх — по пути славы и великих почестей...»
    Далей ідзе складзены самім Кулакоўскім брыдкі вершык з шасьці чатырохрадкоўяў, дзе маецца такое прароцтва ў адносінах да слоўніка Пякарскага: «...труд его погибнет так бесславно, ничей не радуя и взор».
    Чым жа так угнявіў Пякарскі Кулакоўскага, што той апусьціўся да бруднай пісаніны на «бацьку якуцкай літаратуры»? Адказ на гэта зьмяшчаецца ў творы Кулакоўскага. Кулакоўскі поўны абурэньня тым, што Пякарскі на нейкім «зьезьдзе вучоных у Томску» нібыта высунуў прапанову перасяліць якутаў на Крайнюю Поўнач (ёсьць, як я пісаў ужо аднойчы, і ў Якуціі свая Поўнач!). а на іх землях уладкаваць перасяленцаў з Расіі. Пры гэтым Кулакоўскі спасылаецца на часопіс «Сибирские вопросы» (без адзнакі года і нумара), у якім нібыта было паведамленьне на той конт.
    Давялося зьвярнуцца да гэтага часопіса, што выдаваўся ў Пецярбургу з 1907 года, і адзін за адным перагледзець усе яго нумары аж да мая 1912 года.Шчыра кажучы, калі б нават такое паведамленьне знайшлося сапраўды, я б яму не паверыў. Уявіць, каб рэвалюцыянэр, выгнаньнік пайшоў на бессаромную змову з царызмам? Немагчыма. Працаваць усё жыцьцё над слоўнікам якуцкай мовы і асудзіць яе носьбітаў на выміраньне? Дык гэта ж было б вар’яцтвам! Але, прызнаюся, быў момант, калі з часопісных старонак на мяне нібыта лінулі варам.
    1910 год. Падвойны нумар 42-43 (25 лістапада). Старонка 65. «Два доклада об Якутской области»: «Якуцкай вобласьці пашанцавала наконт дакладаў: на працягу аднаго дня ў Геаграфічным таварыстве зроблены два паведамленьні — п. Пякарскага аб «расьсяленьні якутаў» (В. Грыцкевіч згадвае гэты даклад на стар. 87.— I. Л.). і п. Астроўскіх «Новыя даныя па Якуцкай вобласьці». Калі даклад п. Пякарскага і адзначаны тэндэнцыйнасьцю і пэўнай бяздоказнасьцю, дык, прынамсі, аб ім можна сур’ёзна спрачацца. Тэндэнцыйнасьць адчуваецца ў самой думцы расьсяленьня, г. зн. выдаленьня са спрадвечна наседжаных месцаў, з багатых пашаў, з раёнаў з больш мяккімі кліматычнымі і глебавымі ўмовамі, на поўнач, да вечных ільдоў, на промыслы, поўныя рызыкі, але бедныя здабычай, на адвечную мерзлату з мізэрнай расьліннасьцю. Вядома, расьсяленьне — выгаднае з пункту гледжаньня сучаснай палітыкі (маецца на ўвазе сталыпінская палітыка перасяленьня сялян на «вольныя» сыбірскія землі.— I. Л.): угодзьдзі, што вызваляцца, можна пусьціць пад калянізацыю (...). Якуты такія энэргічныя, багатыя ініцыятывай і самадзейнасьцю, і раптам сядзяць па сваіх далінах, гадуюць быдла ды бабяцца! Трэба не даць загінуць гэтым каштоўным якасьцям іншародца. неабходна скарыстаць іх шляхам прыкладаньня ў змаганьні з холадам, ільдамі, напалову галодным жыцьцём. (...). Зразумела, значны працэнт загіне ў змаганьні за існаваньне, ды без ахвяр ніводная вялікая справа не рабілася. Затое ўжо, хто выйдзе пераможцам, той стане трывалай нагой у ледзяной пустыні». Подпісу пад нататкай няма. Няўжо гэта праўда?! Па ранейшым чытаньні «Сибирских вопросов» я заўважыў, як шмат абвяржэньняў друкуе гэты часопіс на зьмешчаныя ў ім матэрыялы. Дык няўжо Пякарскі праглыне гэты зьедлівы артыкул, прызнае яго праўдзівасьць?
    Не! Ужо ў наступным нумары (44) з палёгкай бачу «Ліст у рэдакцыю»: «Наўрад ці хто-небудзь з прысутных на дакладзе, сярод якіх былі таксама і якуты, угледзеў у ім падобную тэндэнцыйнасьць. Для таго, каб вывудзіць з майго даклада думку гвалтоўнага расьсяленьня якутаў, трэба было не прысутнічаць на самім дакладзе, або не чуць яго, або проста не разумець таго, што чуеш. Верагодней за ўсё. што аўтар артыкула пабудаваў усе свае меркаваньні на падставе няправільна вытлумачанага ім загалоўка майго даклада, дапусьціўшы, што тэмай яго было пытаньне, як расьсяляць якутаў, у той час як у ім гаварылася пра тое, як якуты расьсяляліся самі. (...) Палка пра тэстую супроць, мякка кажучы, «тэндэнцыйнасьці», што прыпісваецца мне».
    Не! Ані не мог Пякарскі выступіць з тым, што яму прыпісалі! Наадварот, яшчэ за два гады да таго, у тых самых «Сибирских вопросах», у артыкуле «Зямельнае пытаньне ў якутаў» ён пісаў: з-за таго, што зямля, на якой жывуць якуты, заканадаўча за імі не замацаваная (лічылася дзяржаўнай). у якутаў «ёсьць няўпэўненасьць у трываласьці валоданьня землямі, на якіх яны жывуць...», «спараджаючы рознага гатунку чуткі аб будучым выцясьненьні іх рускім элемэнтам. Гэтыя чуткі, пры ўсёй іх заўчаснасьці. знаходзяць для сябе грунт у самім законе».
    Як бачым, са слоў Пякарскага вынікае, што пытаньне пра перасяленьне ў Якуцію «рускага элемэнта» тады зусім не стаяла, трывога якутаў была заўчаснай, але Пякарскі стаіць за тое, каб яе не было зусім. «Было б таму, — настойвае ён, — у найвышэйшай ступені своечасовым якім-небудзь заканадаўчым актам пацьвердзіць, у якой меры якуцкія гміны могуць разьлічваць на недатыкальнасьць і неадчужальнасьць земляў, якія яны цяпер займаюць» (1908, № 17-18, с. 16-17). У іншым артыкуле «Качавое ці аселае племя якуты» крыху пазьней (1908, № 37, с. 34-40) Пякарскі даводзіць, што якуты — аселыя, і заклікае да таго, каб іх аселасьць была прызнаная дзяржаваю. Гэта патрэбна «для доказу, што хлебаворыўныя землі ўжо сталі патрэбныя і каштоўныя для саміх якутаў і адчужэньне іх на карысьць рускіх нанясе істотную страту карэннаму насельніцтву»...
    Такім чынам. выходзіць, што Кулакоўскі не сам узводзіць паклёп, а толькі паўтарае. Але гэта не вызваляе яго ад адказнасьці. Прачытаўшы абвінавачваньне ў адрас Пякарскага, ён жа не мог за паўтара года не прачытаць і абвяржэньні! А калі б не заўважыў сам, то абавязкова пачуў пра яго ад людзей. Прагрэсіўныя «Сибирские вопросы», ў Якуцку былі часопісам вельмі папулярным, яго чытала ўся інтэлігенцыя, пра што сьведчаць лісты якуцян у часопіс.
    Калі Кулакоўскі не чытаў абвяржэньне, то чаму, абліўшы брудам імя Пякарскага ў траўні, ужо ў лістападзе 1912 года ён піша лісьлівы ліст, называючы ў ім Пякарскага «бацькам якуцкай літаратуры»? Давайце, дарэчы. уважлівей прыгледзімся до гэтага ліста. Выдаўшы пахвальбу Пякарскаму (і, сказаў бы я, законную пахвальбу!), Кулакоўскі пераходзіць да «дзелавой» часткі свайго пасланьня. Выяўляецца, ён піша славутаму вучонаму не проста так, а з патрэбы. У яго дзьве просьбы: адна — уладзіць друкаваньне ўласных прац Кулакоўскага па фальклёры і ягоных мастацкіх твораў, другая — такога гатунку: «Ці не прымеце Вы мяне да сябе. каб я працаваў па выданьні Слоўніка над Вашым кіраўніцтвам. Калі мы разам скончым выданьне за два гады, то Акадэмія няўжо не выдасьць цалкам прызначаныя Вам 10 000 рублёў? Я думаю, што Вам Слоўнік надакучыў жахліва. Хутчэй бы адкараскаліся. Гонар складаньня Слоўніка ўсё адно не паменшыцца. Магу да Вас зьявіцца ўлетку 1913 г.» («Кулаковский». Сб. Докладов к 85-летию со дня рождения. Якутск, 1964, с. 83).
    I сапраўды, улетку 1914 года Кулакоўскі, прыехаўшы ў Пецярбург. завітаў да Пякарскага. Але вучоны яго не прыняў. Ён не мог не ведаць пра пасквіль, напісаны Кулакоўскім, бо хоць той і не быў надрукаваны. але хадзіў па руках, у Якуцку ж у Пякарскага заставалася шмат прыязных да яго людзей, якіх не магла не абурыць такая несправядлівая пісаніна...
    У лісьце Кулакоўскага зьвяртае на сябе згадка пра 10 000 рублёў, якія Пякарскі нібыта меўся атрымаць ад Акадэміі за Слоўнік. На самай справе гэтыя грошы прадугледжваліся на яго выданьне. I ці былі яны атрыманы, невядома. «Сибирские вопросы» [1910, № 14-15, с. 92] паведамлялі, што «2 сакавіка за № 5942 міністэрства народнай адукацыі ўнесла ў Дзяржаўную Думу праект аб адпушчэньні Э. К. Пякарскаму дзесяці тысяч рублёў на выданьне «Слоўніка якуцкай мовы». Кулакоўскі зразумеў паведамленьне, як хацеў...
    Трэба сказаць, што першы якуцкі паэт быў надзвычай супярэчлівай постацьцю. Час ад часу выказваючыся на карысьць простага люду, ён у тым самым творы «Якуцкай інтэлігенцыі» фактычна накрэсьлівае плян капіталістычнага пераўтварэньня Якуціі з мэтай узбагачэньня не народа, а якуцкіх гандляроў і прадпрымальнікаў. Палітычны шлях ягоны быў далёка не просты: за 1917-1923 гады Кулакоўскі пасьпеў папрацаваць на чатыры контррэвалюцыйныя ўрады (часовы, калчакоўскі і два нацыяналістычныя), і толькі калі грамадзянская вайна ў Якуціі скончылася (1923), пачаў супрацоўнічаць з Савецкай уладай.
    У жыцьці гэта быў таксама чалавек складаны. З ягоных лістоў відаць, што паэт жыў «як паэт»: паважаў віно і карцёж і, відаць, імкнуўся разбагацець. Ці не дзеля гэтага першы раз ажаніўся з непрыгожай і нялюбай дачкой багацея Аросіна, разьлічваючы на вялікі пасаг («Кулаковский», с. 14)? Але стары ўзяў калым (800 рублёў), а пасагу практычна не даў. За гэта Кулакоўскі заклеймаваў цесьця ў сатыры «Скупы багацей». У далейшым Кулакоўскі браўся за розныя грашовыя справы: удзельнічаў у будаўніцтве тэлеграфнай лініі Якуцк — Ахоцк, працаваў хатнім настаўнікам мільянэра Барашкава («Кулаковский», с. 15). З ліста да Пякарскага можна даведацца, што Кулакоўскі будаваў у Якуцку бальніцу «за 20 000 рублёў» («Кулаковский», с. 80). Прапанова Пякарскаму сваіх паслуг у складаньні слоўніка была, такім чынам, працягам тых самых прадпрымальніцтваў.
    Спрэчкі вакол Кулакоўскага вядуцца ў якутаў да гэтага часу. Есьць людзі, якія, прымаючы Кулакоўскага як паэта і фальклярыста, крытычна ставяцца да яго як асобы і палітычнага дзеяча (прафэсар Ф. Р. Сафронаў, дацэнт Г. Г. Окаракаў і інш.). Але ёсьць і такія, для каго Кулакоўскі — сьцяг і сымбаль нацыянальнага адраджэньня напярэдадні рэвалюцыі. Такія дасьледчыкі імкнуцца выбеліць Кулакоўскага, усё станоўчае перабольшыць, а адмоўнае схаваць.
    Твор «Якуцкай інтэлігенцыі» цалкам да гэтага часу не надрукаваны (частка грамадзкасьці патрабуе гэтага). Але паклёп на Пякарскага. зьмешчаны ў ім, паўтораны ў друку. Яго ўзнавіў, цытуючы Кулакоўскага, у свогіі кнізе «Три якутских реалиста-просветителя» гісторык Г. П. Башарын.
    Кніга Башарына выйшла ў 1914 годзе. У 1952-м (па матывах не зьвязаных з імем Пякарскага) яна была забаронена. Але, зразумела, за восем гадоў, што падзялялі выданьне і забарону, яна пасьпела цалкам разысьціся.
    Мяркуючы па працах Башарына, ён чытаў «Сибирские вопросы» не меней уважліва, чым аўтар гэтых радкоў. Такім чынам, Башарын мог выправіць Кулакоўскага. Але гэта кінула б цень на пачынальніка якуцкай літаратуры. І дасьледчык яшчэ згусьціў цень, кінуты на Пякарскага, абвясьціўшы ў сваёй кнізе, быццам Пякарскі браў слова не на «зьезьдзе вучоных у Томску» (як пісаў Кулакоўскі), а на нейкай спэцыяльнай урадавай нарадзе: «Дакладная Маркграфа абмяркоўвалася на спэцыяльнай нарадзе, куды быў запрошаны Э. К. Пякарскі як знаўца Якуціі. На гэтай нарадзе паны дамовіліся, што ў Якуцкую вобласьць, згодна з плянам Маркграфа, можна засяліць каля 2 млн. чалавек, для чаго варта толькі перасяліць усіх якутаў з паўднёвых раёнаў Якуціі на поўнач, у тундравую паласу. Гэты плян быў ухвалены Пякарскім, які ў якасьці знаўцы сказаў, што так будзе мэтазгодней, бо якуты прывыклі да холаду, да суровых умоў прыроды і могуць жыць у тундравай паласе. Гэта была гнюсная, пачварная, рэакцыйная палітыка. Супроць такой вынішчальнай для якуцкага народа палітыкі Сталыпіна і выступіў Аляксей Елісеевіч Кулакоўскі» (Башарин Г. П. «Три якутских реалиста-просветителя». Якутск, 1944, с. 30).
    Пры гэтым Башарын на аніякія крыніцы не спасылаецца. Плянаў жа перасяліць у Якуцію два мільёны чалавек увогуле не было, камандзіраваны сюды чыноўнік ляснога ведамства Маркграф займаўся толькі вывучэньнем ёмістасьці краю, гэта значыць высьвятляў пытаньне, колькі б тут магло людзей пасяліцца. А 13 верасьня 1912 года якуцкім губэрнатарам Крафтам было афіцыйна абвешчана праз газэту «Якутская окраина», што ніякага перасяленьня ў Якуцію не будзе.
    Такім чынам, і Кулакоўскі, і Башарын узводзілі паклёп на Пякарскага як бы сьвядома. Узьнікае пытаньне: навошта?
    Склалася так, што яшчэ і пад канец XIX стагодзьдзя якуцкі народ у пераважнай масе заставаўся непісьменным, і ўсебаковае вывучэньне якуцкай культуры ўзялі на сябе палітычныя выгнаньнікі, прадстаўнікі зусім іншых народаў. Дзякуючы іх зацікаўленасьці, таленту, энэргіі якутазнаўства зрабіла такія вялікія посьпехі, што для ўласна якуцкіх дасьледчыкаў, якія прыйшлі пазьней, мала што і засталося для вывучэньня. Зразумела, большая частка сучасных якутаў глыбока ўдзячная іншапляменным энтузіястам, што . стварылі не падмурак — сам гмах якутазнаўства. Але ёсьць і такая частка якуцкай інтэлігенцыі, што згадвае іх імёны з прыкрасьцю. У тым, што якутазнаўства было створана неякутамі, ім бачыцца нейкая страта для якуцкай годнасьці. Такія інтэлігенты — гісторыкі, мовазнаўцы і г. д. усяляк імкнуцца прынізіць подзьвіг палітычных выгнаньнікаў, адшукаць у іх учынках карысьлівасьць («научился... языку якутов, которого сделал своим коньком и на котором сначала поехал в Питер, а теперь едет вверх — по пути славы и великих почестей»), адшукаць хібы ў іх клясычных працах, кінуць цень на іх біяграфіі. Так, Серашэўскага той самы Башарын называе нават «ідыёлягам польскага фашызму». (Башарын Г. П. «Обозрение историографии дореволюционной Якутии». Якутск, 1965, с. 11). Тое самае і з Пякарскім. Калі нельга прыдрацца да «Слоўніка», то хоць дыскрэдытаваць аўтара.
    Першымі якутазнаўцамі пры гэтым нярэдка абвяшчаюцца Кулакоўскі і складальнік аднаго з якуцкіх алфавітаў С. Наўгародаў. Прывяду характэрны прыклад з прадмовы да «Диалектологического словаря якутского языка» (М., 1976, с. 10): «Пачатак вывучэньню дыялектнай лексыкі паклаў пачынальнік якуцкай мастацкай літаратуры А. Е. Кулакоўскі, які сабраў па раёнах Якуціі мясцовыя словы, што склалі пасьля асноўны матэрыял яго дыялекталягічнай працы. Яшчэ болей вялікі матэрыял па дыялектнай лексыцы зьмяшчае фундамэнтальны «Слоўнік якуцкай мовы» Э. К. Пякарскага, што выдаваўся ў 1907-1930 гг.».
    Як бачыць чытач, Пякарскі быццам бы і не забыты, і прызнана, што ім сабрана дыялектнай лексыкі значна больш, чым Кулакоўскім, але Кулакоўскі чамусьці абвяшчаецца папярэднікам Пякарскага ў гэтай справе. хоць зьвярнуўся да зьбіраньня якуцкай лексыкі на дваццаць-трыццаць гадоў пазьней за Пякарскага, а яго адзіная праца па дыялекталёгіі была напісана толькі ў 1925 годзе (гл. Кулаковский А. Е. Научные труды. Якутск, 1970, с. 389-413).
    З моманту зьяўленьня кнігі Башарына прайшло 45 гадоў. Але да гэтага часу не знайшлося чалавека, які абараніў бы гонар Пякарскага.
    Вяртаючыся да кнігі В. Грыцкевіча, прывяду заўважаныя мною хібы, выкліканыя няпоўным веданьнем якуцкіх рэалій.
    Адзін з разьдзелаў кнігі называецца «Пад паўночным зьзяньнем», трапляецца «стасутачная ноч». Але на шыраце ўлуса, дзе жыў на выгнаньні Пякарскі, палярнай ночы зусім не бывае, а палярнае зьзяньне здараецца вельмі рэдка.
   «Вочы (у эвенкаў) цёмныя, але не раскосыя», — піша В. Грыцкевіч. Гэта недакладнасьць. Эвенкі, як і якуты,— мангалоіды, і вочы ў іх, бадай што, вузейшыя, чым у якутаў.
    Эвенкаў, чытаем яшчэ, у часы Пякарскага «часам» звалі тунгусамі. Не часам. Да рэвалюцыі эвенкаў і эвенаў звалі выключна тунгусамі. (Болей за тое: слова «тунгус» ужывалася яшчэ і ў дваццатыя гады ва ўрадавых пастановах.) Гэта яскрава відаць і па цытатах з працы Пякарскага, дзе «тунгус», «тунгусы» ўжыта болей за 10 разоў. У адной жа цытаце з Пякарскага (с. 80) чамусьці зьяўляюцца «эвенкі». Няма сумненьняў, што гэта — скажэньне цытаты.
    «У залежнасьці ад аленевых пашаў трэба было перамяшчацца з месца на месца амаль кожны дзень». Так не робіцца. Звычайна эвенкі-паляўнічыя, што маюць аленяў, затрымліваюцца на адным месцы да месяца, пакуль вакол не скончыцца здабыча.
    На с. 93 сказана, што «у слоўніку (Пякарскага) зарэгістравана 60 000 якуцкіх слоў». Напраўду — 38 000, а без варыянтаў і анамастыкі — 25 000.
    «У ліку тых, хто падпісаўся (пад вітальным адрасам Пякарскаму. — I. Л.), быў Амосаў — у будучым, пасьля Кастрычніцкай рэвалюцыі, старшыня ЦВК Якуцкай АССР» (с. 85). Гутарка тут ідзе пра адрас, складзены ў 1905 годзе. Тады М. К. Амосаву было... 8 гадоў, і, зразумела, ніякіх адрасоў яму падпісваць не давалі.
    Недакладна перадаюцца асобныя словы: «аланхосут» (трэба — аланхасут), «раўдуга» (устарэлае. Трэба — роўдуга).
    На с. 65 В. Грыцкевіч адно ў зносцы паведамляе, што Пякарскі ажаніўся «з мясцовай жыхаркай». А чаму б не сказаць проста — з якуткай? Дый увогуле, пішучы такую падрабязную біяграфію Пякарскага, можна было б і не ў зносцы, а непасрэдна ў тэксьце штось расказаць і пра ягоную жонку, і пра дзяцей.
    Есьць недахопы ў асьвятленьні ролі іншых вучоных — якутазнаўцаў. Так, заніжаецца значэньне прац папярэдніка Пякарскага акадэміка О. М. Бётлінгка, зусім не згадваецца С. В. Ястрэмскі, фальклярыст і аўтар якуцкай граматыкі. Шмат недакладнасьцей у перадачы на беларускай мове прозьвішчаў і ініцыялаў: замест Бётлінгк — Бётлінг, Радлаў — Радлоў, Іяхельсон — Іёхельсон, У. Тан-Багараз (Уладзімір) — В. Тан-Багараз, У. Іёнаў (Усевалад) — В. Іёнаў і інш.
    Шкада, што не згаданы ўдзел у падрыхтоўцы «Слоўніка якуцкай мовы» Пякарскага яшчэ аднаго нашага аднапляменьніка — А. А. Бялыніцкага-Бірулі, падарожніка-натураліста, аднаго з герояў кнігі «От Немана до берегов Тихого океана».
    Асобнае пытаньне — аб перадачы на беларускай мове шматлікіх архіўных спасылак таго часу. У асноўным В. Грыцкевіч дае рады гэтаму. Але часам згадзіцца цяжка. На с. 25 у цытаце з дакумэнта чытаем: «зачыншчыкі абурэньня». Гэта зусім не тое, што «зачинщики возмущения» — бунту. мяцяжу. «Пазбавіць яго маёмасных правоў» (с. 37). Наколькі мне вядома з архіўных дакумэнтаў, правы выгнаньнікаў на маёмасьць захоўваліся, каралі ж іх (у тым ліку і Пякарскага) пазбаўленьнем «прав состояния» — саслоўных правоў, правоў стану. Для Пякарскага такі прысуд азначаў пазбаўленьне яго дваранства. Відавочна, слова «состояние» В. Грыцкевічам у дадзеным выразе ўспрынятае ў іншым яго значэньні — «богатство, зажиточность, именье, достаток» (У. Даль). Калі падсудны пазбаўляўся маёмасных правоў, прысуд гучаў: «лишить имущественных прав». На с. 43 «Ботурусская инородная управа» перакладзена як «Батуруская ўправа для іншародцаў». Тут лёгіка перакладу для мяне зусім незразумелая. «Инородные управы» былі зьвяном адміністрацыйнага самакіраваньня ў якутаў на ўзроўні ўлусаў. Кіраваліся яны абранымі асобамі з ліку саміх «іншародцаў» (якутаў). Дык адкуль узялося гэтае «для іншародцаў»? Дакумэнтальнае слова «неблагонадежный» на с. 37 правільна пададзена як «нядабранадзейны». Але чаму на с. 30 стаіць «неблаганадзейны»?
    Думаецца, што пралікі В. Гріцкевіча ў гэтым пляне – наша агульная недапрацоўка. Мала яшчэ ў нас кніг на беларускай мове, аўтары якіх актыўна скарыстоўвалі б гістарычныя дакумэнты з іх своеасаблівай мовай. Застаецца спадзявацца, што далейшае выданьне гістарычных дасьледаваньняў, разьвіцьцё гістарычнага рамана, гістарычнай драмы пакрысе выпрацуе моўныя «калодкі», з дапамогай якіх можна будзе лёгка і проста перакладаць усе гэтыя «права состояния», «инородные управы», «призывы к возмущению» і г. д.
    Біяграфічны нарыс пра Пякарскага вырас, можна сказаць, з невялікага артыкула пра рэвалюцыянэра і вучонага, зьмешчанага ў кнізе «От Немана до берегов Тихого океана». Міжволі падумалася, што і шмат якія іншыя героі В. Грыцкевіча заслугоўваюць асобнай кнігі. Дык, можа, так і будзе? Пажадаем жа посьпеху на гэтым кірунку дасьледчыку і папулярызатару айчыннай гісторыі.
    /Полымя. № 12. Мінск. 1989. С. 198-206./



                                                           ЖИВАЯ  СВЯЗЬ  ВРЕМЕН
    История каждой национальной литературы знает яркое начало. И особенность ее, как правило, в том, что находился смелый человек, озаривший сам свой путь и путь своего народа неравнодушием. Белорусская литературная критика, публицистика тоже имеют свою звезду — Сергее Полуяна, столетие со дня рождения которого пришлось на 1990 год.
    Родился Сергей Полуян в белорусской глубинке — на Гомельщине. Многими жизненными перипетиями было омрачено детство литератора. Хотя, впрочем, как делить года, как вести им счет в отношении Сергея Полуяна? Ушел он из жизни девятнадцати с половиной лет...
    Впервые творческое наследие человека, числившего себя социал-демократом, пришло отдельной книгой к читателю в 1986 году. Во вступлении к сборнику известный писатель Иван Шемякин писал: «Бедность, голод, итог — болезнь. И давление моральное, давление царской центры, полное отсутствие возможности сказать открыто свое слово об угнетенном народе, в его судьбе и его борьбе. Изредка удается опубликовать статью о возрождении национального самосознания белорусов, украинцев, чувашей, якутов. Вот куда устремлялась мысль борца! Как широко охватывал он свет!».
    Буквально недавно (к несчастью, мизерным тиражом — 2628 экземпляров; на всю-то Беларусь!) увидела свет книга Татьяны  Кабржицкой и Вячеслава Рагойши «По следам падающей звезды». Известные в республике литературоведы открывают читателю собранные ими материалы о жизни и творчестве С. Полуяна. Вспоминают исследователи и статью его — «Якуцкое национальное движение».
    Она была опубликована в газете «Наша нива» — в № 43 за 1909 год. Псевдоним Сергея Полуяна — С. Ясанович. Авторы книги подчеркивают: «С. Полуян первый в белорусской дореволюционной печати написал о... якутах («Якутское национальное движение»), о которых вообще мало кто знал в Белоруссии того времени... Он рассказал соотечественникам о национальном возрождении, которое связывал с движением трудящихся, низов... Белорусский публицист верил в светлое будущее малых народов Российской державы. Якуты, писал, в частности, С. Полуян, «работают не покладая рук и смело с надеждой ожидают лучших времен. И они дождутся их».
    В своей статье Сергей Полуян дает информацию о культурной жизни в Якутии, о том, что свидетельствует о возрождении национальных начал. Пишет о зарождении «Общества расширения грамотности», о том, что в 1906-1907 годах в Якутске был национальный театр. Рассказывает белорусскому читателю об издании газет «Якутский край» и «Якутская мысль».
    Сергей Полуян статьей, посвященной якутскому национальному движению, утверждал мысль, что каждый народ имеет право на самоопределение.
    Думается, что родоначальника в становлении первых связей Белоруссии и Якутии— Сергея Полуяна, как и другого нашего земляка—Эдуарда Пекарского, якутский народ будет помнить. А лучшая память — это животворные, неисчезающие, деятельные узы братской- дружбы наших народов.
    А. Карлюкевич,
    журналист.
    г. Минск.
    /Социалистическая Якутия. Якутск. 20 декабря 1990. С. 3./


                                              АБ  КАРЫСЬЦІ  АМАТАРСТВА
    ...Вось некалькі важных высноў, да якіх цалкам самастойна прыйшоў Іван Ласкоў, уважліва чытаючы многія дасьледаваньні слынных папярэднікаў і сучасьнікаў. Ставячыся з безумоўнай павагай, скажам, да працы Валянціна Грыцкевіча “Путешествия наших земляков”, ён тым не менш робіць істотныя карэктывы да аўтарскай канцэпцыі, зважаючы на тое, што ў кожным з нас, нават самым стопрацэнтным патрыёце, сядзіць моцная няўпэўненасьць у тым, што Беларусь мела дастаткова гістарычных дзеячаў, якімі можна было б ганарыцца перад усім цывілізаваным сьветам, а ў выніку мы занадта доўга ўзважваем, ці можам аднесьці да беларусаў знакамітых продкаў з “каталіцкімі” прозьвішчамі, баімся вокрыку збоку, робімся празьмерна абачлівымі. У выніку пільнага вывучэньня жыцьцяпісу Эдуарда Пякарскага, героя кнігі В. Грыцкевіча, І. Ласкоў прыходзіць да адназначнага заключэньня, што славуты дасьледчык якуцкай культуры, аўтар першага слоўніка якуцкай мовы быў паводле сваёй нацыянальнай самасьвядомасьці беларусам: нездарма яго сусед па ссылцы Вацлаў Серашэўскі, па паходжаньні і поглядах несумненны паляк, лічыў Э. Пякарскага “зруселым”, бо ў тыя часы сярэдзіна, а яе займалі менавіта беларусы, не прызнавалася ні адным, ні другім бокам: ні палякамі, ні рускімі. І гэта толькі адзін з важкіх доказаў беларускасьці вучонага....
    Міхась Тычына
    /Крыніца 22. № 7. Мінск. 1996. С. 34-36./


    Алесь Марціновіч
                                               АД  ВОЛМЫ  І  ПРЫПЯЦІ  ДА  ЛЕНЫ
    У тыя часы ў Якуціі юрты карэннага насельніцтва і будыніны прыежджых ці сасланых сюды, у край палярнага зьзяньня, доўгіх бясконцых начэй, не ставіліся побач. У лепшым выпадку за вярсту пабудова ад пабудовы, а то і далей. Нічога не зробіш — такія мясцовыя звычаі. Таму і Пякарскі, калі будаваўся, звычай не парушыў. Упадабаў сабе мясьціну акурат за вярсту ад суседа-якута. І пачаў менавіта будавацца, а не ставіць юрту.
    Хоць і нялёгка было з будматэрыяламі, але вельмі хацелася мець уласны дом, няхай і не прасторны, і не дыхтоўны, але хоць вонкава падобны на тыя, што на далёкай радзіме. Сам выбіраў таўстыя дрэвы... Сам валіў іх... Сам абчэсваў... І толькі тады, калі клаў сьцены, паклікаў на дапамогу якутаў. Затым з абчасаных старанна, быццам абгабляваных, плашак зрабіў падлогу. Крыху танчэйшыя выкарыстаў для нараў. Тут жа, побач з домам, праз некаторы час зьявіўся і сьвіран.
    Да суседа ж наведваўся, калі надаралася вольная хвіліна. Гэта было найчасьцей зімой, калі работы — толькі па гаспадарцы ўправіцца. А трымаў Эдуард Карлавіч чатырох кароў, быка, некалькі цялят. Ды і каня меў. Неяк жа жыць трэба, на чужую дапамогу асабліва разьлічваць не выпадае. Як кажуць, што зробіш, тое і зьясі. Летам жа шчыраваў да поўнай зьнямогі. Не да адпачынку. Лета ж кароткае. Нейкія два з паловай месяцы. Іх і трэба выкарыстаць як мага лепей.
    Пад шчодрымі промнямі трава расьце так хутка, што, здаецца, уважлівей прыгледзься і заўважыш, як цягнуцца сьцябліны да сонца. Ды няма часу любавацца гэтым хараством, хоць яно такое, што вочы не адвесьці. Быццам вялізны дыван нехта на зямлі разаслаў. Быццам не ў Якуціі знаходзішся, а на Радзіме, у Беларусі. І не верыцца, што пройдзе крыху часу, і нечакана рэзка пахаладае, неба завалакуць хмары, з дня ў дзень будуць ісьці бесьперапынныя, нудныя дажджы, і ўсё неба ператворыцца ў сіта, з якога імжыць і імжыць... Не пасьпеў сена ўбраць, можаш ні з чым застацца. Памокне, згніе... Таму ў гэтыя месяцы кожная сям’я днюе і начуе на сенажаці.
    Не адставаў ад іншых і Пякарскі. Праўда, рупнасьць не заўсёды прыносіла жаданы плён. Нядаўна Эдуард Карлавіч апынуўся ў вельмі цяжкім становішчы. Зіма толькі пачалася, а жывёлу не было чым карміць. Сена назапасіў усяго нейкіх дванаццаць з паловай вазоў, ды і тое згніло. Але сьвет не без добрых людзей. Кіраўніцтва насьлега пайшло насустрач, аказалі дапамогу, выдзелілі для падтрымкі пяць вазоў добрага сена. Яго Пякарскі перамяшаў з гнілым і неяк пратрымаў сваю жывёлу да канца зімы.
    Дарэчы, падобная ўзаемадапамога ў якутаў была нормай, і сам Эдуард Карлавіч, калі наступалі лепшыя гады, ахвотна падтрымліваў іншых. А тады, навучаны горкім вопытам, усё наступнае лета правёў на сваім участку. Каб не марнаваць дарма час, зрабіў шалаш, у якім і адпачываў, і начаваў. А яшчэ адмовіўся ад касы-гарбушы, якой карысталіся якуты. Была яна прымацавана да крывой і кароткай ручкі, таму даводзілася замахвацца над галавой, нібы шабляй, а ў выніку трава не касілася, а секлася. І цяжка, і не ўкосна. Іншая рэч — літоўка, якую, хоць і з цяжкасьцю, удалося прыдбаць. І працуецца ў ахвоту, і вынік адразу відаць. Хоць усё адно нямала поту пральеш, пакуль скосіш надзел. Ён жа немалы, калі абысьці ўвесь, тая ж вярста атрымаецца.
    А што вярста — не менш, упэўніўся, калі пачаў агароджу ставіць. Столькі жэрдак спатрэбілася! Як падумаеш, ажно страшна становіцца. Затое — выгода відочная. Можна быць упэўненым, што трава застанецца цэлай. А падобная перасьцярога зусім не лішняя. У якутаў жывёлу ніхто і ніколі не пасьвіў. Улетку і пад восень, пакуль зямля не пакрыецца сьнегам, а таксама раньняй вясной каровы і коні на самавыпасе, ходзяць дзе ходзіцца. І на лузе, і ў лесе. Толькі глядзі ваўсю, каб скаціна не пашкодзіла сенакос.
    А ўзімку цягнула Пякарскага да суседа, які даўно стаў яму блізкі. Аб чым толькі яны не гаварылі, што не абмяркоўвалі?! Найбольш падабалася Эдуарду Карлавічу слухаць розныя тутэйшыя гісторыі, а яшчэ якуцкія песьні — доўгія, працяжныя. Спачатку яны былі Пякарскаму незразумелыя, а калі асвоіўся ў якуцкай мове, пераканаўся, што ў гэтай, на першы погляд, манатоннасьці, у якой, як здаецца, пераважаюць толькі самотлівыя, тужлівыя матывы, свая прывабнасьць. То сама душа якута спавядаецца, прамаўляючы пра цяжкае жыцьцё-быцьцё і знаходзячы някідкія словы, каб перадаць рэдкую радасьць, якая ўлагоджвае чалавека сярод холаду, цемры, нястачы...
    Аднак гэтым разам завітаць у знаёмую юрту выпала іншая нагода. Нечакана захварэла суседава дачка. А Пякарскі пасьпеў стаць сярод якутаў добрым лекарам, таму яго часта прасілі памагчы. І ён заўсёды ахвотна ішоў насустрач, бо разумеў, як цяжка даводзіцца гэтым сумленным людзям.
    І цяпер, параіўшы, як лепей глядзець за хворай, сядзеў Эдуард Карлавіч ціха ля цяпельца, пакуль і не вывеў яго з засяроджанасьці крык: “У насьлег сьвяшчэньнік завітаў!”
   Здрыгануўся ад нечаканасьці, але хутка супакоіўся. Толькі падумалася: “Няхай і прыехаў, а мне якая справа да гэтага?” Хоць, па праўдзе кажучы, сьвяшчэньніка Эдуард Карлавіч ведаў. Гэта быў Дзімітрыян Дзімітрыянавіч Папоў з суседняга пасяленьня Ытык-Кёль. Праўда, асабіста пазнаёміцца ім не выпала. Па ўжо вядомай прычыне, што служкі культу не вельмі цікавіліся ссыльнымі, а апошнія, у сваю чаргу, на “сяброўства” і не напрошваліся.
    Магчыма, і гэтая выпадковая сустрэча нічым не розьнілася б з шэрагу падобных ёй, калі б праз некаторы час Пякарскі не апынуўся разам з айцом Дзімітрыянам у суседнім, як тут казалі, рускім доме. Гаспадар яго не прамінуў прывеціць у саноўнага госьця, а да Пякарскага даўно меў прыязнасьць. Але хоць і апынуліся Эдуард Карлавіч з Паповым амаль поруч, Пякарскі, каб не трапіць у незайздроснае становішча, калі айцец не адкажа на ўзаемнасьць узаемнасьцю, размовы не пачынаў.
    Першым крок насустрач усё ж зрабіў Папоў. Ён узяў чайнік, у якім ускіпела вада, і зьвярнуўся да Эдуарда Карлавіча, які цішком сядзеў воддаль ад стала:
    — Ці не жадаеце, шаноўны, папіць чайку са сьвяшчэньнікам?
    Пякарскі не адмовіўся. Падзякаваўшы за запрашэньне, прысеў бліжэй.
    Сама атмасфэра вымагала шчырасьці. Ініцыятыву ўзяў айцец Дзімітрыян.
    — Кажаце, Пякарскі ваша прозьвішча? — запытаўся быццам для большай пэўнасьці, калі Эдуард Карлавіч назваў сябе.
    Адчувалася, што Папову хочацца пагаварыць.
    — З няблізкіх адсюль краёў няйначай? — ён вялікімі глыткамі адпіваў чай. Нельга было не заўважыць, што пры гэтым айцец Дзімітрыян рады, што можна пагаварыць з чалавекам, з якім пазнаёміўся і які, здаецца, пра многае зможа расказаць. Урэшце, яму даўно хацелася сустрэць субяседніка, які б па-сапраўднаму мог зразумець яго.
    — З няблізкіх, кажаце? — Эдуард Карлавіч адсунуў убок кубак. На яго твары застыла дзіўная ўсьмешка. Цяжка было вызначыць, чаго больш у ёй — іроніі ці ўсё ж задавальненьня. Але разумеў Пякарскі і іншае — ні ў якім разе нельга злоўжываць даверам чалавека. Таму і гаварыў толькі пра самае істотнае, што, як неўзабаве высьветлілася, мае непасрэднае дачыненьне і да Папова.
    Калі ўжо чайнік стаў пусты і налілі яго зноў, уведалі, што і айцец Дзімітрыян, як і Эдуард Карлавіч, працуе над складаньнем слоўніка якуцкай мовы. Больш таго, Папоў паабяцаў свае запісы перадаць яму.
    У такі нечаканы падарунак спачатку не хацелася верыць. Але Дзімітрыян Дзімітрыянавіч адразу ўнёс пэўнасьць:
    — Не аднеквайцеся, шаноўны пане Эдуард. — Ён уважліва паглядзеў на Пякарскага: — Прабачце, што вось так, ледзь не адразу пачаў называць вас па імені. Даруйце... Але я ж стары чалавек ужо, значна старэйшы за вас, таму і дазволіў... А паколькі старэйшы, дык і мушу клапаціцца, каб пачатая мною справа была даведзена да канца. А вы акурат той, хто гэта і можа зрабіць. Так што цягнуць доўга не буду. Што сам перадам, а што праз дачку.
    За кубкам гарачага, духмянага чаю Пякарскі тое-сёе расказаў.
    Цяпер жа, слухаючы за акном завываньне ветру, ён доўга варочаўся на нарах, якія чамусьці нечакана падаліся надта цьвёрдымі і мулкімі. Разумеў, што гэта не так... Разумеў, не сьпіцца ад таго, што столькі перажываньняў і асацыяцый выклікала гаворка з Паповым... Таму мяккія мятлікі чароту, сабраныя на возеры, якое знаходзілася не так і далёка ад пасяленьня, і пакладзеныя на нары замест матраца, не давалі ўтульнасьці, што адчувалася раней.
    Але яшчэ ён, гэты сухі чарот, нечакана пачаў пахнуць чымсьці даўно вядомым. Чым канкрэтна — Пякарскі зразумеў не адразу. I толькі тады, калі стаміўся, варочаючыся на нарах, у рэшце рэшт, зразумеў: прыкладна так пахне і аер! Аер, сабраны ў забалочаных мясьцінах Волмы, Прыпяці... Хоць пра Волму падумаў дарэмна, тады быў вельмі малы, каб нешта асабліва запомніць. А наконт Прыпяці — так. Сястра яго стрыечнага дзеда Рамуальда Пякарскага бабуля Валасецкая часам прыносіла сьцябліны аеру ў хату. Бабулю ён, праўда, не любіў, ды і яна таксама не вельмі радавалася яго прысутнасьці ў доме.
    Ды Бог з ёй, з бабуляй Валасецкай! Столькі ж часу мінулася з той пары, калі быў у Барбарове! Але, бач ты, нішто не забываецца і нішто не праходзіць бясьсьледна. Раптоўна ўсплыве ў памяці прытым выкліча такія дзіўныя асацыяцыі. Каб і сіліўся прыдумаць, наўрад ці можна паяднаць падобнае. Пах яеру з берагоў Прыпяці з пахам чароту з возера, што загубілася ў якуцкай тундры... Хоць што тут дзіўнага? Гэта ж усё часьцінка і тваёй біяграфіі, першы адлік у якой зроблены гадоў дваццаць пять назад. Калі ж будзе пастаўлена апошняя кропка — аднаму Богу ведама...
    ...Нарадзіўся Эдуард Карлавіч Пякарскі 25 кастрычніка 1858 года ў колішнім фальварку Пятровічы. Тады гэта быў Ігуменскі тракт, а цяпер Смалявіцкі раён. Хлопчык быў першынцам у сям’і Карла і Тарэзы Пякарскіх. Хоць бацька Эдуарда і належаў да старадаўняга шляхецкага роду, але не сказаць, каб жыў у дастатку. Арандатарская праца не прыносіла ні славы, ні багацьця. Хіба што новых уражаньняў хапала, бо часта пераяжджалі з месца на месца.
    Уражаньні ўражаньнямі, ад іх яшчэ ніхто сытым не быў. Ды і з жонкай не пашанцавала. Калі Эдуард толькі пачаў падрастаць, яна нечакана памерла. Давялося аддаць хлопчыка на выхаваньне ў сялянскую сям’ю. А праз некаторы час зжалілася родная цётка, якая жыла ў Мінску, і забрала пляменьніка да сябе. Дзякуючы ёй, Эдуард авалодаў граматай, навучыўся пісаць і па-польску, і па-руску.
    Сама час было думаць аб вучобе. Бацька накіраваў сына ў Мазырскую гімназію. Тады і пазнаёміўся Эдуард са стрыечным дзедам і яго сястрой, якія жылі ў палескім мястэчку Барбароў. Хлопца вабілі маляўнічыя мясьціны, але з-за дзедавай скупасьці (не кажучы ўжо пра скупасьць бабулі Валасецкай), з-за яго пастаяннага незадаволеньня ўсім і ўсімі, ён адчуваў сябе ў сваякоў вельмі няўтульна. Нарэшце вырашыў праявіць волю. Загадзя параіўшыся з бацькам, на канікулы застаўся ў Мазыры, а каб мець якую капейчыну на харчы, займаўся рэпэтытарствам з адстаючымі вучнямі.
    У 1873 годзе Пякарскі перабраўся ў Менск. Рэч у тым, што гімназію рэарганізавалі ў прагімназію і ў ёй нельга было атрымаць сярэднюю адукацыю. Але і ў Менскай гімназіі правучыўшыся нядоўга, усяго паўгода. Бацька даведаўся, што дырэктарам Таганроскай гімназіі стаў колішні дырэктар Мазырскай, і накіраваў туды сына. Блаславіў на вучобу ўнука і дзед і нават па яго просьбе даў Эдуарду пяцьдзесят рублёў.
    Вучоба ў Таганрозе стала для Пякарскага пачаткам рэвалюцыйнай дзейнасьці. Але гурток, у які ён уваходзіў, неўзабаве быў разагнаны ўладамі. Пачалі пагаворваць, што ўсіх выдаў правакатар. Падазрэньне пала на яго, Пякарскага, таму ён, пакрыўджаны недаверам, пасьля заканчэньня навучальнага года перавёўся ў Чарнігаўскую гімназію. Ад далейшай рэвалюцыйнай дзейнасьці не адмовіўся. Уладкаваўся ў шавецкую майстэрню, каб весьці прапагандысцкую работу сярод рамесьнікаў, рабочых.
    Нягледзячы на тое, што гэта займала шмат часу, у гімназіі вучыўся добра, аднак, не знайшоўшы паразуменьня з асобнымі выкладчыкамі, падаў заяву на адлічэньне. Гэтым разам занепакоенасьць праявіў Эдуардаў дзед Рамуальд Пякарскі. Як высьветлілася, яму быў зусім неабыякавы лёс унука. Паразумеліся на тым, што Эдуард даў слова працягваць вучобу і паступіў у Харкаўскі вэтэрынарны інстытут. Праўда, пры гэтым меў сваю мэту. Дзеду хацелася, каб унук стаў вэтэрынарным урачом. Унуку хацелася як мага хутчэй апынуцца ў самым цэнтры рэвалюцыйнага руху. А што ён ёсьць у вэтэрынарным інстытуце, пра гэта сьцьвярджалі навучэнцы Чарнігаўскай гімназіі.
    Што гэта так, на схіле жыцьця Пякарскі прызнаваўся ў сваіх “Урыўках з успамінаў”, якія ў 1924 годзе друкаваліся на старонках часопіса “Каторга и ссылка”. У іх ёсьць і такое сьведчаньне: “У 1877 годзе я паступіў на першы курс Харкаўскага вэтэрынарнага інстытута і адразу ж далучыўся не столькі да вучобы, колькі да знаёмства з маімі новымі сябрамі, і хутка акунуўся ў студэнцкае асяродзьдзе. У большасьці студэнтаў былі прагрэсіўныя і нават рэвалюцыйныя погляды. Такі быў тады агульны настрой моладзі, і мне лёгка было знайсьці таварышаў, блізкіх па духу, тэмпэрамэнце і настроі. Дзейнасьць студэнцкіх гурткоў цалкам захапляла чалавека, у якога былі хоць нейкія грамадзкія інстынкты, і я адразу ж пасьля паступленьня ў навучальную ўстанову — адну я самых свабодных і, так сказаць, радыкальных для таго часу — аказаўся ў коле агульных студэнцкіх інтарэсаў, не пазбаўленых значнага рэвалюцыйнага адценьня”.
    Асаблівую актыўнасьць Пякарскі праявіў, уваходзячы ў гурток, які ўзначальваў студэнт мэдыцынскага факультэта Дзьмітрый Буцынскі. На фарміраваньне яго сьвядомасьці вялікі ўплыў аказалі тагачасныя палітычныя падзеі і ў першую чаргу так званыя працэсы “50-ці” і “193-х”, калі царызм жорстка расправіўся з народнікамі. Лепшыя з іх сталі сапраўднымі народнымі героямі, на іх спадзявалася ўся прагрэсіўная Расія. Найбольшая вядомасьць прыйшла да Пятра Аляксеева, з якім лёс і зьвёў Пякарскага ў Якуціі. А тады, у гады студэнцтва, ён, як і многія іншыя, не хаваў свайго захапленьня гэтым мужным чалавекам. Дарэчы, пра гэта таксама можна даведацца з успамінаў, калі Пякарскі прызнаецца: “Такое ж глыбокае і моцнае ўражаньне на мяне, як і на іншых, зрабіла прамова Аляксеева.  Бясспрэчна, яна адыграла вялікую ролю ў справе ідэалізацыі рабочых наогул і ў прыватнасьці рабочых, якія сталі інтэлігенцыяй”.
    Адбыліся хваляваньні і ў самім Харкаўскім вэтэрынарным інстытуце. Тых, каго ўлады палічылі зачыншчыкамі, арыштавалі. Да іх, безумоўна, адносіўся і Пякарскі, але яму ўдалося схавацца. Ужо знаходзячыся на нелегальным становішчы, ён даведаўся, што выключаны з інстытута без права паступленьня ў якую-небудзь іншую вышэйшую навучальную ўстанову. Акрамя таго, Эдуарда Карлавіча завочна прысудзілі да пяці гадоў адміністрацыйнай ссылкі ў Архангельскую губэрню.
    Бунтаўшчык праз некалькі месяцаў “усплыў” у якасьці пісара Княжа-Багагародзіцкага валаснога ўпраўленьня Тамбоўскага павета Івана Кірылавіча Пякарскага. Імя і імя па бацьку памяняў, каб не вельмі вылучацца сярод мясцовага люду. Эдуардаў прытым Карлавічаў дагэтуль там ніхто не сустракаў. А ад рэвалюцыйнай дзейнасьці па-ранейшаму адмаўляцца не зьбіраўся. Неўзабаве зблізіўся з аграномам Міхаілам Дзевелем, памешчыкам Міхаілам Саціным, пісьмаводам, у якога пачаў працаваць з чэрвеня 1879 года, увайшоў у рэвалюцыйнае таварыства “Зямля і воля”.
    Калі ж паліцыя выйшла на сьлед рэвалюцыянэраў, Пякарскі зноў пайшоў у падпольле, атрымаўшы з дапамогай сяброў пашпарт на імя мешчаніна Мікалая Палуніна. Хаваўся некаторы час у Смаленскай губэрні, але, паколькі ім зацікавіўся станавы прыстаў, перабраўся ў Маскву. На той час гэта былі так званыя Пятроўскія Выселкі. якія знаходзіліся даволі далёка ад цэнтра горада. Але Эдуарда Карлавіча і тут высачылі. І арыштавалі...
    Справа Пякарскага разглядалася 10-11 студзеня 1881 года ў Маскоўскім ваенна-акруговым судзе. Эдуарда Карлавіча прызналі вінаватым у тым, што “належаў да тайнага таварыства, якое ставіла мэтай зьвергнуць шляхам насільля існуючы дзяржаўны лад”, а таксама, што “жыў пад чужым пашпартам”, а ў выніку асудзілі “да пазбаўленьня ўсіх маёмасных правоў і высылкі на катаржныя работы на пятнаццаць гадоў”. Праўда, адначасова “суд пастанавіў хадатайнічаць перад маскоўскім генэрал-губэрнатарам зьмякчыць Пякарскаму пакараньне на высылку на катаржныя работы на заводах на чатыры гады. П. (пан. — А. М.) маскоўскі губэрнатар, прыняўшы пад увагу маладосьць, легкадумства, “хваравіты стан” падсуднага, прыняў канчатковае рашэньне: “выслаць Пякарскага замест катаржных работ ў аддаленыя мясьціны Сыбіры”.
    Наперадзе была доўгая і цяжкая дарога... Наперадзе чакала невядомасьць, і ад гэтага на сэрцы станавілася самотліва. Ды наўрад ці выпадала ў гэтым вініць некага. На шлях рэвалюцыйнай барацьбы станавіўся сьвядома і ведаў, да чаго гэта можа прывесьці.
    У лютым 1881 года Пякарскага перавялі ў Вышневалоцкі палітычны астрог Цьвярской губэрні. Па вясьне ў арыштанцкім вагоне павезьлі ў Ніжні Ноўгарад. А пасьля давялося і на баржах плыць, і пехам ісьці, і на фурманках ехаць. А ў выніку — апынуўся ў Краснаярску, а адтуль дарога ляжала ўжо ў Іркуцк, у які трапіў 27 верасьня 1881 года з кайданамі на нагах і з запаленьнем лёгкіх.
    Далейшы лёс залежаў ад генэрал-губэрнатара Усходняй Сыбіры. Ён распарадзіўся адправіць Пякарскага 8 кастрычніка ў тагачасную Якуцкую губэрню. У Якуцк разам з канваірамі дабраўся толькі 2 лістапада. Яно і ведама, якая дарога! I берагам Лены ехалі, і па лёдзе... Прыняў Эдуарда Карлавіча сам якуцкі губэрнатар. Месцам пасяленьня для яго выбраў Першы Ігідзейскі насьлег Бутурускага ўлуса (па цяперашнім адміністрацыйным падзеле Аляксееўскі раён Рэспублікі Саха), а гэта нейкіх 230 вёрстаў на паўночны ўсход ад самога Якуцка.
    У Ігідзейцы Эдуарда Карлавіча прызначылі так званым гаспадаром міжводнай станцыі. Як быццам і добра. На станцыі праводзіліся розныя сходкі, і можна было заўсёды знаходзіцца сярод людзей. А калі сходак няма... Была адзінота, якая Пякарскага спачатку не гняла, наадварот, радавала, бо дазваляла мець шмат вольнага часу. Але праходзілі дні, тыдні, і Эдуард Карлавіч пераканаўся, што тое, чаму ён так радаваўся, не задавальняе. Хацелася, каб поруч знаходзіўся нехта, з кім можна знайсьці агульную мову. А такі чалавек, на яго думку, жыў у суседнім Другім Балугурскім насьлезе. Гэта быў адміністрацыйны ссыльны Мікалай Кузьняцоў, з якім Пякарскі пасьпеў пазнаёміцца.
    З просьбай аб магчымым пераезьдзе звярнуўся да якуцкага акружнога спраўніка. Праўда, пакуль улады вырашалі, даваць згоду ці адмовіць у просьбе, даведаўся, што Кузьняцова там ужо няма, яго перавялі на радзіму ў Томск. Але ад свайго першапачатковага рашэньня Эдуард Карлавіч не зьбіраўся адступаць. Ён чарговы раз настойвае аб пераезьдзе. Матывуе гэта тым, што ў Другім Балугурскім насьлезе жывуць рускія перасяленцы, якія пасьпяхова займаюцца земляробствам, а яму і самому хацелася б заняцца гэтым. На жаль, пераезд не дазволілі, таму і давялося Пякарскаму разьлічваць толькі на свае сілы.
    Спакваля справы пайшлі на лад. Але Эдуард Карлавіч рыхтаваўся не толькі выжыць у гэтых суровых і ў многім непрымальных для эўрапейскага чалавека ўмовах, а і жыць... А каб жыць (жыць, а не проста існаваць!), трэба было абавязкова паразумецца з мясцовым насельніцтвам. Дасягнуць жа гэтага куды прасьцей, калі авалодаць мясцовай гаворкай...
    Нездарма ж кажуць: мова — душа народа. А яму хацелася зазірнуць у гэту душу, адчуць усю яе глыбіню і багацьце. А яшчэ вывучыць і палюбіць мясцовыя звычаі і традыцыі. А калі якуты ў сваю чаргу адчуюць і зразумеюць, што ён зусім не чужы ім і не проста звычайны “прышлы”, можна будзе і прымаць захады, каб абудзіць гэты народ ад векавога сну, паступова далучаць яго да цывілізацыі.
    Значна пазьней Пякарскі прызнаецца: “Я думаў, што ўвесь якуцкі народ — гэта ёсьць частка расійскага народа, і я буду працягваць рабіць тое, што я рабіў у Расіі, гэта значыць весьці прапаганду”.
    Захопленасьць справай, якую хацелася працягваць, апантанасьць, хутка прынесьлі першыя жаданыя посьпехі. Праз паўгода Эдуард Карлавіч не толькі мог размаўляць па-якуцку з карэнным насельніцтвам, а пры неабходнасьці прыходзіў на дапамогу насьлежнаму начальству, калі яму трэба было павесьці якія-небудзь перамовы з рускімі пасяленцамі.
    Першым настаўнікам Пякарскага ў авалодваньні якуцкай мовай (а яна, як вядома, адносіцца да цюрскай групы і вельмі цяжкая для ўспрыманьня эўрапейскім чалавекам, паколькі ёсьць гукі, якія можна правільна ўзнаўляць толькі пасьля доўгай трэніроўкі) стаў сьляпы бацька ўтрымальніка той міждваровай станцыі, дзе Эдуард Карлавіч працаваў некалькі месяцаў па прыезьдзе ў Ігідзейцы. Стары Ачокун (дарэчы, так яго называе сам Пякарскі, хоць у асобных публікацыях сустракаецца і імя Пачэкун) паказваў яму асобныя прадметы і тлумачыў, як іх назва гучыць па-якуцку. Падобным чынам ён пазнаёміў Эдуарда Карлавіча гаспадарчымі прыладамі, часткамі цела. Як відаць, авалодваньне мовай адбывалася праз яе ўжытковае значэньне. Аднак не толькі...
    Пякарскі даведаўся, што ў 1858 годзе выйшла “Кароткая граматыка якуцкай мовы”, складзеная эпіскапам Дзіянісіем (Дзімітрыем Хітровым). Словы ў ёй былі напісаны лацінкай. Гэтая “Граматыка” для Эдуарда Карлавіча таксама стала свайго роду дапаможнікам. Акрамя таго, у рукі Пякарскага трапілі і некаторыя іншыя выданьні, выпушчаныя на якуцкай мове місіянэрскім таварыствам — “Евангельле”, “Дзеяньні апосталаў”, “Псалтыр”... З гэтых кніг ён выпісваў пэўныя якуцкія словы, каб затым знайсьці ім рускія адпаведнікі.
    Дапамог Эдуарду Карлавічу і П. Аляксееў, з якім яны пасябравалі і неаднаразова сустракаліся. Аляксееў таксама Быў высланы ў Бутурускі ўлус і жыў за 18 вёрст ад Пякарскага. А паколькі абодва мелі коней, то, па неабходнасьці, лёгка дабіраліся адзін да аднаго. Аляксееў падарыў сябру рукапісную кнігу, прывезеную з Карыйскай крэпасьці, дзе ён перад гэтым адбываў пакараньне на залатых капальнях, а яе Аляксееву ў сваю чаргу перадаў князь Тыцыянаў, што праходзіў па працэсе “50-ці” і знаходзіўся з Аляксеевым у таварыскіх адносінах.
    Падараваную кнігу Пякарскі таксама выкарыстоўваў для запісаў. Ды і свой сшытак завёў. У кнізе занатоўваліся рускія словы з перакладам на якуцкую мову, у сшытку — якуцкія, пераўвасобленыя па-руску.
    Цяпер гэтая сустрэча з айцом Дзімітрыянам. І абяцаньне падтрымкі.
    “Шанцуе ўсё ж табе, Пякарскі! — падумалася, калі, нарэшце, прыйшоў сон. — Шанцуе”.
    А Папоў стрымаў слова. Як і дамовіліся, пачаў перадаваць свае запісы. Часам іх прывозіла яго дачка. Пакрысе колькасьць сабраных якуцкіх слоў склала больш за тры тысячы. Эдуард Карлавіч не хаваў задавальненьня, што справа пасьпяхова зрушылася з месца і вынікі яе відочныя. Але для гэтага была і іншая, і, бадай, больш важная падстава.
    Як даведаўся Пякарскі з публікацыі ў газэце “Неделя” за 1885 год, у час аднаго з пасяджэньняў Маскоўскага таварыства аматараў прыродазнаўства, антрапалёгіі і этнаграфіі знайшоўся выступоўца, які катэгарычна сьцьвярджаў, што якуцкая мова вельмі бедная і налічвае ўсяго тры тысячы слоў. Тады Эдуард Карлавіч, які ўжо змог пераканацца ў слоўным багацьці мясцовай гаворкі, не мог з гэтым пагадзіцца. Ды зьявілася і яшчэ адно пацьвярджэньне, што ён мае рацыю. Пякарскі змог пазнаёміцца з “Якуцка-нямецкім слоўнікам”, складзеным пецярбургскім вучоным Ота Бётлінгам. Два экзэмпляры яго аказаліся ў ссыльнага тэрарыста Мікалая Цютчава. Адзін з іх ён падарыў Эдуарду Карлавічу. Хоць гэты слоўнік і быў далёкі ад дасканаласьці, ён зьмяшчаў больш чатырох з паловай тысяч слоў.
    Значыць, Пякарскі не памыліўся. Багатая якуцкая мова! Таму трэба і надалей працаваць і яшчэ раз працаваць. І ён працаваў, хоць і даводзілася ўсё рабіць у вельмі цяжкіх умовах. На складаньне слоўніка ў асноўным ахвяраваў зіму. Не ставала грошай, не хапала самага неабходнага. Пазьней прызнаваўся, вяртаючыся ў гэтыя гады: “Часта не было пісьмовых прылад, даводзілася карыстацца кожнай васьмушкай паперы, у якой адзін бок чысты. Не было сьвечак, і даводзілася чытаць, а калі-нікалі і пісаць пры сьвятле камінка, рызыкуючы сапсаваць сабе вочы”.
    Яшчэ цяжэй стала, калі ў 1896 годзе памёр айцец Дзімітрыян. На шчасьце, былі ўжо і новыя памочнікі, а сярод іх найперш ссыльныя, якія, апынуўшыся ў Якуціі, лічылі яе, як і Пякарскі, сваёй другой Радзімай. Ананій Арлоў, Мікалай Віташэўскі, Марка Натансон ахвотна прапаноўвалі Эдуарду Карлавічу Пякарскаму свае пераклады якуцкіх слоў на рускую мову. А ссыльны Усевалад Іёнаў, як высьветлілася, некалькі гадоў займаўся складаньнем руска-якуцкага слоўніка. Свае матэрыялы ён перадаў Эдуарду Карлавічу, а работу па далейшым зборы ўжо працягваў пад яго непасрэдным кіраўніцтвам.
    Нарэшце, першы варыянт “Слоўніка якуцкай мовы” быў завершаны. Ён зьмяшчаў сем тысяч слоў. Вестка пра гэтую ўнікальную працу дайшла ажно ў Парыж. Вядомы мовазнаўца П. Якабі прыслаў Пякарскаму ліст, у якім пытаўся, калі гэты слоўнік убачыць сьвет і як набыць яго. Адначасова Якабі даваў шэраг парад. Эдуард Карлавіч мусіў прымаць захады па выданьні слоўніка. Як высьветлілася, зрабіць гэта было не так і проста. Паспрабаваў зьвязацца з М. Цютчавым, калі даведаўся, што таго зьбіраюцца адправіць на радзіму. Меркаваў, у Казані Цютчаў пра ўсё дамовіцца з вядомым усходазнаўцам Мікалаем Ільмінскім. Аднак, як стала неўзабаве вядома, Цютчава з Сыбіры выпускаць не зьбіраліся. Яго накіравалі на пасяленьне ў Краснаярск.
    І ўсё ж Цютчаў ад пісьмовай просьбы Пякарскага не адмовіўся. Ведаючы, што наглядчыкам Іркуцкага астрога зьяўляецца адзін з членаў Усходне-Сыбірскага аддзела Рускага геаграфічнага таварыства і пад яго непасрэдным кіраўніцтвам ажыцьцяўляецца ўся навуковая работа ў гэтым рэгіёне Расіі, ён перадаў яму ліст Эдуарда Карлавіча. Ды наглядчык аказаўся звычайным бюракратам, і пісьмо-просьба аказалася на стале Іркуцкага генэрал-губэрнатара А. Ігнацьева. Апошні, каб ува ўсім разабрацца, зрабіў запыт якуцкаму губэрнатару К. Сьвятліцкаму. А вось ён з разуменьнем паставіўся да справы і загадаў падначаленым зьвязацца з Пякарскім, каб той перадаў рукапіс ва Усходне-Сыбірскі аддзел геаграфічнага таварыства. Праўда, з-за далейшай валакіты гэтыя матэрыялы трапілі туды ў пачатку 1890 года.
    Працуючы над слоўнікам, Эдуард Карлавіч адначасова дасьледаваў побыт якутаў, іх звычаі, матэрыяльную культуру. І ў гэтым кірунку знаходзіў аднадумцаў, з якімі працавалася лягчэй і спарней. Напрыклад, разам з ссыльным рэвалюцыянэрам Георгіем Асмалоўскім напісаў артыкул “Якуцкі род да і пасьля прыходу рускіх”, што быў зьмешчаны ў “Памятной книжке Якутской губернии» у 1896 годзе, а напісаны ён трыма гадамі раней. У згаданым штогодніку былі і іншыя публікацыі Пякарскага.
    І ўвогуле, нягледзячы на заканчэньне тэрміну ссылкі, ён пакідаць Якуцію пакуль не зьбіраўся. Пра гэта напісаў і ў лісьце бацьку 2 мая 1894 года: “Раней, чым закончыцца друкаваньне слоўніка, мне няма чаго і думаць пра вяртаньне на радзіму, хоць нават і будзе атрыманы на тое дазвол, бо нельга кідаць работу, якой аддадзена трынаццаць гадоў лепшай пары жыцьця”. (Цытуецца па кнізе В. Грыцкевіча “Эдуард Пякарскі”, выпушчанай выдавецтвам “Полымя” ў 1989 годзе.)
    У 1894-1896 гадах Пякарскі ўдзельнічаў у экспэдыцыі Ўсходне-Сыбірскага аддзела Рускага геаграфічнага таварыства, якую праводзіў кіраўнік спраў аддзела ссыльны народнік Дзьмітрый Клеменц. Канечне ж, ён не мог не разумець, што значыць для разьвіцьця навукі дзейнасьць Пякарскага. Вось што ўспамінаў наконт гэтага сам Эдуард Карлавіч: “Мой слоўнік якуцкае мовы Клеменц назваў тым канём, на якім можна будзе выехаць у тым выпадку, калі экспэдыцыя не дасьць чаканых вынікаў. Адзін толькі слоўнік можа пакрыць выдаткі на экспэдыцыю. У гэтым сэнсе Клеменц, відаць, вёў перагаворы з Сыбіраковым. Таму Сібіракоў асыгнаваў на экспэдыцыю 10 000 рублёў і на выданьне слоўніка 2 000 рублёў”.
    Дзякуючы матэрыяльнай падтрымцы Сыбіракова слоўнік і выйшаў у Якуцку ў 1898 годзе. Усяго ж Пякарскім на той час было запісана каля 20-ці тысяч слоў, а яго картатэка налічвала 15 тысяч картак. Эдуардам Карлавічам зацікавілася Расійская акадэмія навук, і па яе хадайніцтве Пякарскі змог у канцы 1899 года пасяліцца ў Якуцку. Акадэміяй яму была назначана дапамога памерам 400 рублёў у год. Але гэтага не хапала, каб неяк пратрымацца, таму ўладкаваўся на працу ў канцылярыю акруговага суда, а таксама шукаў пабочныя заробкі. І, вядома ж, даводзіў да ладу матэрыялы слоўніка. Акрамя таго, у 1900 годзе знайшоў памочнікаў, склаў “Кароткі руска-якуцкі слоўнік”, які выходзіў двойчы.
    На 1903 год прыпадае ўдзел Пякарскага ў рабоце Нелькана-Аянскай экспэдыцыі. Яго задачай было дасьледаваньне побыту эвенкаў, а ў выніку зьявілася дасьледаваньне “Нарысы быту прыаянскіх тунгусаў”, якое для свайго часу стала сапраўдным навуковым адкрыцьцём, ды і па сёньняшні дзень не страціла свайго значэньня.
    Нарэшце настаў дзень разьвітаньня з якуцкай зямлёй. Эдуард Карлавіч не хаваў радасьці, што зможа, нарэшце, цалкам прысьвяціць сябе навуцы — яго запрасіла Акадэмія навук у Пецярбург, каб мог завяршыць працу над слоўнікам. Разам з тым і сумна было — столькі гадоў аддадзена гэтаму суроваму краю, так шмат сяброў і знаёмых пакідае тут.
    У сталіцу Пякарскі прыбыў 14 верасьня 1905 года. На працягу пяці гадоў быў рэгістратарам калекцый у этнаграфічным аддзеле Рускага музэя, а пасьля працаваў у Музэі антрапалёгіі і этнаграфіі імя Пятра Вялікага пры Акадэміі навук.
    Першы выпуск “Слоўніка якуцкай мовы” выйшаў у Пецярбургу ў 1907 годзе. А ўсяго іх было 13. 1907-м годам пазначаны першы том запісаных ім “Узораў народнай літаратуры якутаў” (заключны, трэці том выдадзены ў 1918 годзе. За першы выпуск слоўніка Пякарскі быў удастоены залатога мэдаля Акадэміі навук. А яшчэ за гэты выпуск і першы том “Узораў народнай літаратуры якутаў” атрымаў залаты мэдаль Рускага геаграфічнага таварыства).
    Гэтым працам была дадзена ацэнка і выдатнейшымі вучонымі свайго часу. Вядомы цюрколяг В. Радлоў выказаўся наступным чынам: “Якуцкі слоўнік Эдуарда Карлавіча Пякарскага не толькі зьяўляецца цудоўным дапаможнікам для вывучэньня якуцкай мовы і для разуменьня якуцкіх тэкстаў, але дае нам цэласную карціну разумовага жыцьця народа, закінутага лёсам на далёкую поўнач Азіі, настолькі яна адлюстроўваецца ў багацейшай яго мове. Я не ведаю... ніводнай мовы, у якой не было пісьменнасьці, якая мова магла параўнацца па паўнаце сваёй і дэталёвасьці апрацоўкі з гэтай...”
    І сапраўды — якое багацьце адкрылася дзякуючы слоўніку?! Падумаць толькі: 60 000 слоў! Але гэта не толькі слоўнік пэўнай мовы ў яго традыцыйным разуменьні. Эдуард Карлавіч не проста прыводзіў пэўныя словы ў алфавітным парадку, а і не абыходзіў увагай побыт, звычаі, вераваньні якутаў, расказваў пра народныя абрады... Як тут не пагадзіцца з той высокай ацэнкай, якую дае зробленаму нашым земляком В. Грыцкевіч: “За 45 гадоў быў зьдзейсьнены подзьвіг. Пякарскі стварыў не проста слоўнік якуцкай мовы, а сапраўдную энцыкляпэдыю ўсяго ўкладу жыцьця народа, яго матэрыяльнай і духоўнай культуры”.
    А што значыў слоўнік для самога Пякарскага, добра відаць з артыкула вядомага фальклярыста М. Азадоўскага “Э. К. Пякарскі”, што зьявіўся ў часопісе “Советская этнография” (1934, № 5) адразу пасьля сьмерці вучонага (не стала Эдуарда Карлавіча 29 чэрвеня 1934 года). М. Азадоўскі прыгадвае, як хацеў прыцягнуць Пякарскага да працы над адным калектыўным навуковым дасьледаваньнем, дзе яго веды як дасьледчыка мовы асабліва спатрэбіліся б. Але Пякарскі толькі даваў каштоўныя парады, а ад непасрэднага ўдзелу ў рабоце адмаўляўся: “Ведаеце, жыць мне засталося няшмат, і я павінен абавязкова закончыць “Слоўнік”, — я не маю права браць свой час на што-небудзь іншае”.
    Той жа М. Азадоўскі ўспамінае і аб рабоце Пякарскага сакратаром часопіса “Живая старина”: “Часопіс працаваў на зусім іншых асновах, чым любы навуковы орган цяпер. Ні рэдактар, ні сакратар, ні рэцэнзэнты, ні члены рэдакцыйнай калегіі, ні самі супрацоўнікі не атрымлівалі ні капейкі ганарару — усё было выключна грамадзкай справай, і ў той жа час і рэдкалегія, і часопіс працавалі абсалютна бесьперапынна, строга захоўваючы ўсе тэрміны і падтрымліваючы акуратна сувязь са шматлікімі супрацоўнікамі, якія былі раскіданы па ўсёй краіне”.
    А кожны, хто больш-менш знаёмы з газэтнай, журналісцкай дзейнасьцю, ведае, што штаб любой рэдакцыі — сакратарыят, а сакратар — свайго роду начальнік гэтага штаба. Калі ж сакратарыят прадстаўлены ў адной асобе, тым больш вельмі шмат у рэдакцыі залежыць ад канкрэтнага чалавека.
    На жаль, пастаянная занятасьць Пякарскага пасьля вяртаньня са ссылкі не дазваляла яму падтрымліваць цесныя сувязі з бацькаўшчынай. На любай яго сэрцу Беларусі, як сьведчыць В. Грыцкевіч, Эдуард Карлавіч пабываў толькі ў маі 1906 года. Тады ў Пінску ён пабачыўся з мачахай, братам і сястрой. Яны жылі ў нястачы, таму праз хадайніцтва В. Радлова ўдалося ўладкаваць брата Восіпа на службу ў акцызнае ведамства. Паездка ж, заплянаваная ў 1924 годзе, не адбылася — увесь час забірала праца над слоўнікам.
    Дарэчы, і пасьля выхаду ў 1930 годзе апошняга тома, Пякарскі да апошніх дзён жыцьця працягваў сыстэматызаваць матэрыялы, а ў выніку зьявілася дадатковая картатэка з 15-ці тысяч картак.
    Куды цясьнейшымі былі сувязі Пякарскага з Якуціяй, у якой яго добра ведалі і памяталі, адкуль ён пастаянна атрымліваў жаданыя весткі і дзе яго інакш, як Адубар Хаарылабыс (Эдуард Карлавіч), не называлі... А адзін з пачынальнікаў якуцкай літаратуры Аляксей Елісеевіч Кулакоўскі яшчэ ў 1912 годзе пісаў Пякарскаму: “У нас не было літаратуры, а ваш слоўнік павінен паслужыць падмуркам для яе стварэньня... Вы сапраўды заслугоўваеце імя “бацька якуцкай літаратуры”. Без вас не знайшлося б асобы, у якой хапіла б дзёрзкасьці ўзяць на сябе такую каласальную працу, як ваш слоўнік”.
    “Слоўнік якуцкай мовы” Пякарскага і па сёньняшні дзень служыць высакароднай справе збліжэньня літаратур, збліжэньня народаў. Нездарма ў 1959 годзе зьявілася яго стэрэатыпнае выданьне. Зацікавіліся гэтай працай і ў Турцыі, дзе ў 1945 годзе ў перакладзе выйшла першая частка слоўніка, што ахоплівае слоўны матэрыял у межах літар “А” — “М”.
    У Рэспубліцы Саха нашаму выдатнаму земляку прысьвечаны дзесяткі публікацый, а да 100-годзьдзя з дня яго нараджэньня ў 1958 годзе ў Якуцку пабачыла сьвет кніга “Эдуард Карлавіч Пякарскі”, у якой сабраны ўспаміны і артыкулы пра навуковую дзейнасьць. Мы ж упершыню па-сапраўднаму ўспомнілі пра свайго слаўнага сына дзякуючы В. Грыцкевічу. Ды, як кажуць, лепш позна, чым ніколі.
    /Маладосць. № 4. Мінск. 1997. С. 195-209./

                                             ДАСЬЛЕДЧЫК  НАРОДАЎ  ПОЎНАЧЫ
    Дзіцячыя і юнацкія гады Эдуарда Пякарскага прайшлі ў Мазыры і ў Барбарове, дзе жыў яго дзед Рамуальд Пякарскі, упраўляючы маёнтка памешчыка Горвата. Эдуард вучыўся ў Мазырскай гімназіі. У 1873 г. яе рэарганізавалі ў прагімназію, замест васьмі клясаў стала шэсьць. Каб атрымаць сярэднюю адукацыю, Эдуард вымушаны быў пакінуць Мазыр. Вучыўся ў Мінскай, Таганроскай, Чарнігаўскай гімназіях, дзе пазнаёміўся з рэвалюцыйнай літаратурай. Ён распаўсюджваў творы Чарнышэўскага, Пісарава, народніцкую газэту “Вперед”.
    Затым Э. Пякарскі вучыўся ў Харкаўскім вэтэрынарным інстытуце, хутка ўвайшоў у атмасфэру грамадзкіх інтарэсаў, якімі жыла перадавая моладзь. Ён стаў удзельнікам студэнцкіх сходак, дзе абмяркоўваліся шляхі зьвяржэньня царскага самаўладзтва, узначальваў дэманстрацыі пратэсту супраць самадзяржаўя. Далейшы лёс юнака склаўся так, што ён быў вымушаны пакінуць вучобу і перайсьці на нелегальнае становішча...
    А потым — астрогі, этапы, высылкі... Э. Пякарскі сябраваў з такімі вядомымі людзьмі, як пісьменьнік У. Караленка, прафэсійны рэвалюцыянэр П. Аляксееў. Калі Аляксеева забілі, Пякарскі дапамог раскрыць злачынства. У Якуціі, куды Э. Пякарскі быў высланы ў канцы XIX ст. на 25 гадоў, ён самастойна вывучыў якуцкую мову, запісваў лексыку, песьні, прыказкі, прымаўкі і іншыя фальклёрныя творы гэтага самабытнага народа.
    Тут, у Якуціі, Э. Пякарскі зьдзейсьніў сапраўдны навуковы подзьвіг, стварыўшы ў надзвычай складаных умовах першы ў гісторыі слоўнік якуцкай мовы з апісаньнем побыту, вераваньняў, культуры гэтага паўночнага народа, напісаў шэраг фундамэнтальных прац пра духоўную і матэрыяльную культуру народаў Поўначы. За гэтыя працы дасьледчык быў узнагароджаны залатымі мэдалямі Расійскай акадэміі навук і Рускага геаграфічнага таварыства, імя яго набыло сусьветную вядомасьць.
    Працамі Пякарскага зацікавіліся вядомыя цюрколягі краіны, з ім у ссылцы трымалі перапіску вучоныя Пецярбурга, Парыжа, Варшавы, Стамбула. У пачатку XX ст. улады даручылі Э. Пякарскаму ўзначаліць экспэдыцыю па дасьледаваньні духоўнай культуры і мовы эвенкаў. Адзін з заснавальнікаў якуцкай літаратуры А. Е. Кулакоўскі пісаў Э. К. Пякарскаму: “У нас не было літаратуры, ваш слоўнік павінен паслужыць падмуркам для яе стварэньня. Вы сапраўды заслугоўваеце імя “бацькі якуцкай літаратуры”. Без вас не знайшлося б асобы, у якой хапіла б дзёрзкасьці прыняць на сябе такую каласальную працу, як ваш слоўнік...”
    У 1906 г. па хадайніцтве Расійскай акадэміі навук Э. К. Пякарскі пераехаў у Пецярбург. За 45 гадоў навуковай дзейнасьці ён стварыў цэлую энцыкляпэдыю жыцьця народаў Поўначы. Сабраны і адпрацаваны матэрыял уяўляе сабою, як пісаў усходазнаўца В. Радлаў, “карціну разумовага жыцьця народа, закінутага лёсам на далёкую поўнач Азіі”.
    Э. К. Пякарскі быў ганаровым членам Акадэміі навук СССР.
    Памёр Э. К. Пякарскі 29 чэрвеня 1934 г. Нэкралёг зьмясьцілі ўсе цэнтральныя газэты Савецкага Саюза, навуковыя часопісы Вэнгрыі, Польшчы. Урад Якуціі ўшанаваў памяць вучонага ўстанаўленьнем дзьвюх стыпэндый яго імя.
    В. Шур.
    /Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Мазырскага раёну. Мінск. 1997. С. 84-85./




    Do znaczących postaci związanych z badaniami etnograficznymi i językoznawczymi na Syberii naieży Edward Piekarski, zaliczany do grona najwybitniejszych jakutologów. Postać to szczególnie znana w światowej orientalistyce i mało kto wie, że pochodził on z terenów dzisiejszej Białorusi. Kontynuując cykl wywiadów z przyjacielem „Magazynu Polskiego”, dr Antonim Kuczyńskim, etnologiem, Kierownikiem Ośrodka Badań Wschodnich Uniwersytetu Wrocławskiego chcemy przybliżyć tę postać naszym rodakom.
    E. Skrobocki: Dziękuję za przyjęcie propozycji podzielenia się z naszymi Czytelnikami opowieścią o Edwardzie Piekarskim, o którym do dzisiaj w odleglej Jakucji mówi się z wielkim szacunkiem. Przed dziesięcioma laty przebywając przez kilkuletni czas w tym kraju miałem sposobność przekonać się o tym i wiem, że na kartach jakuckiej historii postać ta wymieniana jest często jeszcze dzisiaj.
    A. Kuczyński: Tak jest faktycznie. Myślę też, że jeszcze przez lat wiele, a można nawet zaryzykować stwierdzenie, że już na stałe postać naszego rodaka urodzonego na Białorusi związana jest z historią i kulturą narodu jakuckiego.
    E. S.: A jaki to szczególny powód składa się na ten fakt?
    A. K.: Edward Piekarski należy do grona wybitnych jakutologów, jest autorem wielu prac o kulturze Jakutów, i to co najważniejsze w tych osiągnięciach to przygotowany przez niego monumentalny słownik jeżyka jakuckiego.
    E. S.: A jak to się suito, te ten zapomniany u nas dzisiaj rodak wszedł do annałów światowej orientahstytd. Jaka była jego droga do takiej sławy?
    A. K.: Może podam na wstępie trochę informacji życiorysowych. Urodził się on w dniu 25 października 1858 r. w Piotrowiczach, w gminie Smiłowicze. Był to ówczesny powiat ihumeński w Ziemi Mińskiej. Pochodził ze zubożałej szlachty polskiej. Ojciec jego Karol był zarządcą w jednym z tamtejszych majątków. Na tej ziemi wyrastał nasz późniejszy badacz kultury Jakutów. Od młodości chłonął bogactwo miejscowego folkloru, często wędrował z ojcem po okolicznych wsiach oglądając zapewne miejscowe zwyczaje i obyczaje. Myślę, że te doświadczenia młodzieńcze związane z obcowaniem z kulturą wiejską, złożyły się na to, że po latach gdy znalazł się. na zesłaniu w odległej Jakucji wyzwoliły w nim chęć poznania i opisania kultury mieszkańców tej ziemi To zapewne w domu Piekarskich, często snuto różne opowieści, opowiadano miejscowe legendy i historie z dawnych czasów. Młody Edward chłonął je z uwagą i przejęciem, obserwował wiejskie wesela i pogrzeby, różne zwyczaje i obyczaje związane ze świętami dorocznymi. Dodajmy tu przy sposobności, że jego młodość kształtowała się także w atmosferze patriotycznych wzorców, bowiem były to czasy po powstaniu styczniowym i zapewne nie raz słyszał w swym domu o zesłańcach na Sybir, o pobycie tam, gdzieś na obcej ziemi, o powrotach ze słańców, którzy przynosili na rodzinną ziemię opowieści z dalekich sybirskich stron. Nieobce więc mu były polskie tragedie narodowe.
    Gdy skończył się okres domowej edukacji, na którą niemały wpływ posiadał jego dziadek Romuald Piekarski, E. Piekarski rozpoczął naukę w gimnazjum. Wiadomo, że kształcił się w Mińsku, Mozyrzu, Czernihowie, Taganrogu, a od 1877 roku w Instytucie Weterynaryjnym w Charkowie. Lata spędzone w szkole były dla niego niezwykle owocne, zarówno w dziedzinie zdobywania wiedzy przewidzianej programem, jak też i pewnych doświadczeń społecznych. Tam zetknął się z różnymi przejawami życia politycznego i społeczno-oświatowego, był uczestnikiem tajnych stowarzyszeń o wyraźnie anty carskim charakterze. W niespełna rok po rozpoczęciu nauki w Charkowie, wybuchły tam rozruchy studenckie (1878), w których E. Piekarski brał aktywny udział. Został wówczas usunięty ze studiów i skazany w trybie administracyjnym na osiedlenie w gubernii archangielskiej. Wymknął się wówczas policji i stał się aktywnym siewcą buntu przeciwko carskiemu samodzierżawiu. Wiadomo, że od 1878 r. był członkiem stowarzyszenia „Ziemia i Wola”. Aresztowania, rewizje, szpiegowanie były wówczas na porządku dziennym, a niepokorni skazywani byli na zesłanie. By uniknąć tego losu E. Piekarski został skierowany przez organizację do guberni tambowskiej. Pracował tam jako pisarz gminy pod zmienionym nazwiskiem. Nie zaniedbywał rzecz jasna pracy politycznej. Był propagatorem wolności miejscowych chłopów, kolportował zakazane pisma i odezwy. Gdy działalność ta została zdekonspirowana znowu wymknął się policji. Mieszkał przez pewien czas w Tambowie, a potem w Moskwie. Miał rzadki dar słowa, niezmiernie przydamy w pracy politycznej i łatwość nawiązywania kontaktów. Był wiec ważnym ogniwem w ramach działalności partyjnej. Wreszcie stało się. W grudniu 1879 roku został aresztowany w jednym z domów studenckich pod Moskwą. Prawie przez dwa lata przesiedział w moskiewskim więzieniu Butyrki, poddawany uciążliwemu śledztwu.
    E. S.: Można więc powiedzieć, że owo aresztowanie, było początkiem zesłańczej drogi do Jakucji i stało się szczęśliwym zbiegiem okoliczności dla światowej jakutologii, w której do dni naszych postać E. Piekarskiego stoi na czołowym miejscu.
    A. K.: Tak było w istocie. Zanim jednak E. Piekarski wymszył na zesłańczy szlak przesiedział prawie dwa lata w więzieniu, a wiadomo ochrana carska nie szczędziła więźniom przykrych doświadczeń, by wydobyć z nich jak najwięcej szczegółów związanych z działalnością przeciw władzy. Więzienne śledztwa załamywały jednych, drugich umacniały, czyniąc z nich czasem jeszcze aktywniejszych, bojowników o narodową sprawę. Wiadomo, że Edward Piekarski klucząc w swoich zeznaniach nikomu nie zaszkodził ze współtowarzyszy. Sobie jednak nie pomógł. Ostatecznie zarzucono mu udział w nielegalnej organizacji o charakterze politycznym, działalność propagandową i pozostawanie w przestępczym związku z zabójcami prowokatora, który przeniknął do organizacji. Skazano go 12 stycznia 1881 roku na 15 łat katorgi, pozbawiając przy tym wszelkich praw obywatelskich. Miał wówczas 23 lata, i skołatane już mocno zdrowie. W ostateczności ze względu na ten fakt wyrok sądu został zmieniony. Złagodzenie polegało na orzeczeniu bezterminowego zesłania do miejsc leżącej w najodleglejszych rejonach Syberii. Miejscem tym okazała się właśnie Jakucja.
    E. S.: Można sobie wyobrazić jak uciążliwa była to droga na zesłanie. Wszakże wiele mówi się w literaturze na temat etapowych syberyjskich marszów, od więzienia do więzienia. A wiadomo, że drogę którą miał Edward Piekarski do pokonania oblicza się ponad 7 tys. kilometrów.
    A. K.: Zesłańcze marsze na Syberię to faktycznie „droga przez mękę”. Odbywała się ona w uciążliwych warunkach, nierzadko pieszo. Niektórzy więźniowie szli okuci w kajdany, które na noc na tzw. etapowych punktach były im zdejmowane. Nąetacie każdego z etapowych punktów, odległych od siebie o dzień marszu był zawsze kowal, który rozkuwał więźniów, a potem rano zakładał im ponownie kajdany na nogi. Nieraz ów etapowy marsz odbywał się powolnym pieszym rytmem ludzi wolnych od kajdan. Wiele na ten temat zachowało się zesłańczych relacji. Wiele powstało pieśni, smutnych i tęsknych. Wiemy, ze na granicy Europy i Azji, która przebiega przez skaliste szczyty Uralu, stoi wielki granitowy słup, z przytwierdzonymi .doń napisami: od strony zachodniej z napisem „Europa” od strony wschodniej zaś „Azja”. Przekraczanie szczytów górskich ma coś w sobie z romantycznej poetyki, a jeśli do tego dodamy jeszcze fakt, że ów obelisk na Uralu był granicą kontynentów, za którym od strony wschodniej rozpościerała się zesłańcza Syberia, nie należy dziwić się, że przekraczaniu tej granicy towarzyszyły różnorakie zesłańcze rozterki. Slup ten często w zesłańczej literaturze jawi się jako „pomnik łez”. To właśnie pod tym słupem zesłańcy żegnali się ze znanymi sobie rejonami ziem ojczystych i szli w sybirską otchłań, dla nich ziemia ta stawała się dostojewskim „domem niewoli”, z którego często nie było już możliwości powrotu. Przeżycia towarzyszące owym pożegnaniom bywały tak wielkie, że trudno to wysłowić. Często w opisie tych wrażeń było wiele rozterki, wzruszeń, przejawiało się przeżywanie nieszczęścia, wyzwalającego wyobraźnię pozwalającą lecieć ku ziemiom nieznanym i nieznanemu losowi. Jest to temat niezmiernie ciekawy sytuujący w zagadnieniu badawczym „góry jako granicy”, którym chciałbym zająć się kiedyś w moich studiach nad postawą zesłańców wobec ich losów.
    Po tej nieco przydługiej refleksji, powróćmy jednak na zesłańczy szlak E. Piekarskiego. Wiemy, że wyruszył nań z moskiewskiego więzienia wyszniewołockiego, gdzie kompletowano grupy skazańców przed odprawieniem ich na Syberię. Do odległej Jakucji przybył on 8 listopada 1881 r. mając za sobą udrękę etapowych wędrówek, podczas których nie raz jeden był świadkiem bezprawia, szykanowania więźniów, okradania ich przez konwojentów, bicia i zniewalania. Takie były przecież realia tej . drogi, nic przeto dziwnego że etapowe marsze pozostawały w pamięci zesłańców na długie lata. Często bowiem były one po wielekroć cięższe od faktycznego życia na zesłaniu.
    E.S.: No właśnie. A jak wiodło się E. Piekarskiemu na terenie Jakucji. Widocznie nie najgorzej skoro mial tam możliwość prowadzenia swoich studiów etnograficznych?
    A. K.: Nie wiele dzisiaj wiemy na ten temat. Po przybyciu tam osiadł w jakuckiej osadzie na terenie Buturuskiego rejonu - obecnie nazywa się on rejonem Tattińskim. Z czasem otrzymał przydział ziemi i zajmował się tam rolnictwem, mieszkając w zbudowanej własnoręcznie chacie. Do pomocy miał Jakutkę, która ułatwiała mu nawiązanie bliższych kontaktów z jej rodakami. W owym czasie Jakucja była terenem zsyłek, na którym mieszkało wielu niepokornych wobec carskiej władzy. Utrzymywali oni kontakty między sobą, wspomagali się wzajemnie, ułatwiali przystosowanie do nowego życia zesłańcom świeżo tam przybyłym. Z pomocy korzystał także E. Piekarski. Takie wzajemne wspieranie się w niedoli było ważnym czynnikiem łagodzącym przykre doznania jakie spadły na zesłańców w nowym dla nich otoczeniu. Wprawdzie zesłańczy status stawiał tę społeczność poza prawem, jednak wiadomo, iż dostrzegając bezprawie miejscowej administracji występowali oni często przeciw tym praktykom, pisząc protesty do władz wyższego szczebla, nie wyłączając urzędów centralnych zlokalizowanych w stolicy. Bywało, że te apele - protesty powodowały przyjazd specjalnych komisji, które stwierdzały faktyczność łamania praw przez administrację. Generalnie stwierdzić trzeba, że zesłańcy nie występowali tylko w obronie interesów, często brali też w obronę biedny jakucki lud, który ciemiężony był przez, różne kategorie czy no wników carskich. Takie opowiadanie się za prawami tubylców zjednywało zesłańcom ich sympatię, pomagało w dostosowaniu się do życia, przyśpieszało adaptację do środowiska społecznego i geograficznego.

    Trzeba bowiem pamiętać, że życia w syberyjskiej tajdze trzeba było się uczyć, nieznajomość leśnych dróg, przepraw rzecznych, mokradeł i trzęsawisk była bardzo niebezpieczna dla nowych przybyszów. Przeto uczyli się oni życia w tych ekstremalnych warunkach od Jakutów, którzy przyznać należy dzielnie wspomagali zesłańców w tym zakresie. W wielu opisach z zesłania do Jakucji odnaleźć można stwierdzenia, iż to właśnie dzięki tubylczej ludności łagodniały przeżycia pierwszych tygodni dostosowywania się zesłańców do nowych dla nich warunków. Jakuci użyczali schronienia zesłańcom w swoich domostwach, dostarczali im pożywienia, odzieży, uczyli polowania na zwierzęta futerkowe, wskazywali obfite rejony łowieckie, zapoznawali z przyrodą Jakucji dającą poczucie bezpieczeństwa i schronienie. To były ważne dla zesłańców kontakty, za które odwzajemniali się Jakutom biorąc ich w obronę przed bezprawiem miejscowej administracji. Wiadomo, że w roku 1886, a więc 5 lat po przybyciu do Jakucji Edward Piekarski podpisał zbiorowy protest zesłańców tam osiadłych, w którym oskarżali oni miejscowe władze o łamanie praw.
    Lata zesłańczej niewoli wypełniane początkowo pracą na roli obfitowały także w poznawanie miejscowych zwyczajów i obyczajów, geografii, historii i kulturze ziemi na której przyszło wieść nowe życie E. Piekarskiemu. Mimo różnych prac i obowiązków znajdował on czas na dokształcanie, interesując się coraz bardziej etnografią i językiem Jakutów. Często przesiadywał w ich domostwach słuchając opowieści i legend, był świadkiem obrzędów szamańskich oraz różnych zwyczajów i obyczajów. Zdawał sobie przy tym sprawę z bogactwa jakuckiego folkloru i niedostatków jakie istniały na niwie badawczej tych problemów. Podjął się więc rzeczy wielkiej i wzniosłej mającej doprowadzić do opisania wielu aspektów jaku c k i ej kultury. Kierował nim w tym przedsięwzięciu sentyment do Jakutów, których historię i byt poznawał w bezpośrednim obcowaniu z nimi.
    E. S.: Czy w działaniach tych ujawniła się w owym czasie jakaś pomoc Rosjan w tych trudnych wszakże pracach badawczych rozpoczętych przez E. Piekarskie-go. Dotyczyły one nie tylko spraw związanych ze słownikiem jakuckim lecz także-z etnografią i historią tego narodu, z jego folklorem i religią. Nie mając wsparcia materialnego i administracyjnego przywoleniaprowadzenie takich badań byłoby niezmiernie trudne, a w wielu przypadkach nawet nie do zrealizowania?
    A. K.: To ważne pytanie. W rzeczy samej tak było w istocie. Zapał Edwarda Piekarskiego do poznawania najogólniej mówiąc jakuckiej kultury został dostrzeżony przez tzw. czynniki rządowe, czyli przedstawicieli miejscowej administracji. Rosji bowiem już wówczas zależało na bliższym poznaniu realiów kulturowych rozległych syberyjskich przestrzeni zamieszkiwanych przez tubylcze ludy, a także warunków przyrodniczych tam panujących. Często wiec wspierano indywidualnie eksploracje kulturowo-geograficzne podejmowane przez zesłańców. To długa i ciekawa historia związana z badaniami Syberii przez zesłańców, a w sporej liczbie przez naszych rodaków. Taką zesłańcza metrykę posiadają osiągnięcia badawcze Jana Czerskiego na terenie północnej Jakucji, Aleksandra Czekanowskiego, Benedykta Dybowskiego, Wiktora Godlewskiego, Adolfa Januszkiewicza czy Wacława Sieroszewskiego. Poznanie Jakucji przez Polaków i mieszkających tam tubylczych ludów to temat niezmiernie ciekawy. Oprócz prezentowanego tu Edwarda Piekarskiego, w gronie obserwatorów i badaczy kultury jakuckiej jest wielu Polaków. Dla przypomnienia podam nazwiska najważniejszych z nich: Wacław Sieroszewski - autor monumentalnej pracy poświęconej etnografii Jakutów, Mikołaj Witaszewski, badacz zwyczajowego prawa Jakutów, Adam Szymański, zajmujący się folklorem jakuckim, Sergiusz Jastrzębski, także badacz baśni i legend jakuckich. Feliks Kon i inni. Mamy w polskiej literaturze trochę opracowań z tej dziedziny, jednak bez pomocy badaczy rosyjskich i jakuckich temat ten nigdy nie zostanie przedstawiony w szerokim spektrum Potrzeba nam dostępu do archiwów rosyjskich i jakuckich. Tylko wówczas można będzie napisać pełną monografię na temat wkładu Polaków w badania Jakucji i kultury zamieszkujących ją ludów.

    Z moich osobistych kontaktów z badaczami z terenu Rosji i Jakucji wynika, że są tacy ludzie, którzy Polakami mogliby współpracować w tym zakresie. Ale same chęci nie wystarczą. Potrzebne są pieniądze, a póki co nauka polska fetyszyzuje zagadnienie związane z problematyką zachodnioeuropejską, procesami transformacji ustrojowych w Polsce, badaniem uwarunkowań społecznych i ekonomicznych wejścia Polski do Wspólnoty Europejskiej itp. Oczywiście są to sprawy ważne i należy się nimi zajmować. Ale uważam, że nie należy też zaniedbywać zagadnień związanych z naszą obecnością na Syberii, w łonie wielkiej Rosji. Kiedyś przed lały badanie tych problemów było indoktrynalnie zakazane, nie było dostępu do archiwów, zespołów bibliotecznych, kolekcji muzealnych. A dzisiaj gdy stało się możliwe, gdy mamy na Syberii uczonych z polskimi korzeniami chcącymi nas wspomagać w tych badaniach, to okazuje się, że brak na to pieniędzy. Paradoks..., a jakże przykry. Brak pieniędzy na ich przyjazdy do kraju, brak stypendiów i innych funduszy na wyjazdy polskich historyków na Syberię. Odciąga się powstanie polskiego konsulatu w Irkucku, zaniedbuje się naszych rodaków mieszkających na Syberii!
    E. S.: Podzielam Pański pogląd, ale powróćmy jednak do głównego nurtu naszej rozmowy toczącej się wokół postaci Edwarda Piekarskiego.
    A. K.: Wspominałem poprzednio, że w czasach pobytu E. Piekarskiego na zesłaniu władze rosyjskie były zainteresowane bliższym poznaniem ziem, które rozciągały się na wschód od Uralu. W grupie znajdujących się tam zesłańców - zarówno polskich jak i rosyjskich znajdowało się wielu światłych ludzi. To był kapitał intelektualny, który z powodzeniem wykorzystany został przez Rosję dla dobra syberyjskiej krainy. Już po pięciu latach pobytu na zesłaniu (1886) pracami Edwarda Piekarskiego zainteresowało się Rosyjskie Towarzystwo Geograficzne, a Jakucki Komitet Statystyczny udzielał mu rekomendacji na kontynuowanie prac badawczych. Powstały projekty wydania słownika jakucko-rosyjskiego i już w 1889 r. pierwsza jego wersja była gotowa. Druk odwlekał się jednak ze względu na brak pieniędzy. Eksploracje przez naszego rodaka zaczęły jednak zataczać coraz szerszą problematykę kulturową.
    W latach 1894-1896, zaproponowano mu udział w ekspedycji badawczej na terenie Jakucji. Wiadomo, że kierował w niej zespół z Rosjaninem T. J. Majnowem całością spraw organizacyjnych, a ponadto prowadził zespół badawczy zajmujący się zagadnieniami wchodzącymi w zakres kultury duchowej i języka Jakutów. Od roku 1895 zmieniono mu status zesłańca, co polegało na możliwości wyboru miejsca zamieszkania, z pominięciem miast guberniahiych i stolicy. Z możliwości tej nie skorzystał jednak. Pozostał w Jakucji by kontynuować rozpoczęte badania. Od 1900 roku mieszkał jednak w Jakucku, gdzie pobierał wynagrodzenie państwowe w sumie 50 rubli miesięcznie jako pracownik zarządu okręgu. Wcześniej zaś był mu wypłacany zasiłek miesięczny od 6 do rubli, co było powszechnie praktykowane wobec zesłańców politycznych. Okres pobytu E. Piekarskiego w Jakucku to już nie tylko żmudne naukowe badania, ale także praktyczne wykorzystywanie przez niego wiedzy o życiu ludności tubylczej, jej zwyczajach i obyczajach. Konsultował on w owym czasie rządowy projekt o prawach tubylców, uczestniczył w przygotowywaniu zasad podziału ziemi wśród Jakutów i był współautorem ustaleń wykonawczych w rym zakresie.
    W 1903 roku wyruszył ponownie na wyprawę badawczą, kierowaną przez Rosjanina W. E. Popowa podczas której gromadził eksponaty etnograficzne dla muzeum w Petersburgu oraz zajmował się etnografią Ewenków. Korzystał już wówczas z referencji Akademii Nauk jej sekretarza naukowego orientalisty W. W. Radłowa, chociaż faktycznie nadal był zesłańcem. Z funduszy Akademii począwszy od roku 1904 pobierał zasiłek pieniężny w rocznym wymiarze 500 rubli. Mieszkając w Jakucku porządkował zebrane w terenie materiały dotyczące, języka Jakutów, ich folkloru, etnografii i historii. Miał dostęp do specjalistycznej literatury, opracowywał nadal swój słownik, którego pierwsza wersja wydrukowana w 1899 roku uległa wielokrotnemu poszerzeniu. Jego autorstwa był też opracowany na zlecenie Jakuckiego Komitetu Statystycznego przegląd życia społecznego i gospodarczego w Jakucji w latach 1892-1902. Był postacią szeroko znaną poza Jakucją, pracując już wtedy na zlecenie Akademii Nauk w Petersburgu.
    E. S.: To zapewne wpłynęło im to, ii w 1905 roku dzięki staraniom idącym właśnie ze stolicy opuścił on Jakuck?
    A. K.: Ta zmiana zamieszkania wpłynęła dodatnio na pozycję E. Piekarskiego w rosyjskim środowisku naukowym. Uznawała bowiem jego nie kwestionowanąpozycję jako badacza jakuckiej kultury i stwarzała możliwość kontynuacji prac badawczych. W Jakucku pozostawiał ludzi mu życzliwych, jadąc do Petersburga zdawał sobie sprawę z tego, że będzie to dla niego nowe środowisko, w którym czekała go praca mająca potwierdzić wielką znajomość jakuck ich problemów. Przystał jednak na zmianę zamieszkania, zwłaszcza, że starania w tym zakresie czynione były przez Akademię Nauk. Po przyjeździe do miasta nad Newą został zatrudniony w dziale etnograficznym Muzeum im. Aleksandra, a potem (od 191l r.) w Muzeum Antropologii i Etnografii Akademii Nauk. W mieście tym mieszkał aż do śmierci. Zmarł w dniu 27 czerwca 1934 roku, mając 76 lat, z czego 24 spędził na terenie Jakucji.
    Pobyt E. Piekarskiego w Petersburgu należał do najbardziej twórczego okresu jego życia. Tam powstały jego wielkie dzieła, do których należy między innymi poszerzona trzy tomowa wersja słownika języka jakuckiego. Jego autorstwa1 jest także oryginalna antologia jakuckiej twórczości ludowej i wiele innych opracowań stawiających go na piedestale nauki światowej w dziedzinie jakutologii. Z dzieł tych do dzisiaj czerpią wszyscy, którzy zajmują się problematyką jakuckiej kultury. Nauka rosyjska a potem radziecka nie szczędziła mu także dowodów uznania. Był po dwakroć odznaczony złotymi medalami nadanymi przez Akademię Nauk i Rosyjskie Towarzystwo Geograficzne (w 1907 i 1911 r.). Pełnił przez wiele lat godność sekretarza naukowego sekcji etnograficznej Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego oraz był redaktorem naczelnym pisma tej sekcji „Źywaja Starina”. Już w czasach władzy radziecki oj Akademia Nauk nadała mu w 1927 roku godność członka korespondenta, a w 1931 roku został przyjęty w poczet członków honorowych tej najważniejszej w ZSRR instytucji naukowej. Prace jego doczekały się wielu pożytywnych recenzji i zawsze uznawany był za autora najbardziej kompetentnego w sprawach jakuckiej kultury. Żywą puimęó o nim zachowali także sami Jakuci, dla których jest on postacią szczególnie bliską. To właśnie dzięki jego studiom kultura jakucka zyskała wielowymiarowe oświetlenie, jej niezmiernie bogate oblicze dzięki pracom E. Piekarskiego przeniknęło do światowej nauki, która do dni naszych czerpie z nich jak z nieprzebranego źródła wiedzy.
    E. S.: A jakie były bezpośrednie związki Edwarda Piekarskiego z nauką polską? Wydawać by się mogło z tego co usłyszałem od Pana, że E. Piekarski, to uczony rosyjski. Przyznam się, że pogłos raki rozlegał się często wczasach władzy radzieckiej w Rosji. Czy są jakieś przesłanki by zaliczać go w poczet właśnie polskich uczonych?
    A. K.: To dobrze, że pyta Pan o to! Wrócę może na chwilę do osobistych wspomnień. W okresie studiów słuchałem wykładów z antropologii fizycznej znakomitego polskiego uczonego Profesora Jana Czekanowskiego. Pracował on przez pewien czas w Petersburgu i często rozmawiał; z Edwardem Piekarskim. Były to nie tylko kontakty naukowe ale wręcz przyjacielskie rozmowy, prowadzone zawsze po polsku. Z relacji tej wynika, że E. Piekarski czuł się Polakiem, a jego związki z nauką rosyjską miały charakter instytucjonalny. Wiedział on bowiem, że w kraju nad Wisłą, pozostającym pod zaborami nie miałby możliwości kontynuowania swoich żmudnych badań. Pamiętam, iż wspomniany już J. Czekanowski z wielką godnością mówił o tęsknocie Edwarda Piekarskiego do polskości, wedle słówi mojego rozmówcy czytał on polskie książki - zwłaszcza klasyków - polskie gazety i interesował się żywo sprawami polskimi.
    To samo z okresu znacznie późniejszego potwierdził znakomity polski orientalista Władysław Kotwicz, pracujący też przez pewien czas w Petersburgu. Wedle jego opinii, gdy Polska odzyskała niepodległość E. Piekarski rozważał nawet możliwość powrotu do Ojczyzny. Jednak przed podjęciem decyzji wstrzymywał go druk monumentalnego słownika, dzieła jego życia. Chcąc jednak wejść w ściślejsze związki z odrodzoną nauką polską drukował część swoich prac w „Roczniku Orientalistycznym”, wyznając jego redaktorowi, którym był W. Kotwicz, iż cieszy z tego faktu, bowiem wydaje się mu, że myśli jego brzmią lepiej w mowie ojczystej!
    W tymże samym piśmie ukazało się wspomnienie pośmiertne o E. Piekarskim, w którym sprawa jego przynależności do nauki polskiej została obiektywnie przedstawiona. Dzisiaj po latach gdy mówię o tym wspominając tego znakomitego badacza jakuckiej kultury nie wiem czy zachował się jego grób na cmentarzu petersburskim. Jeśli więc to co powiedziałem dotrze do Polaków meszkających w Sankt Petersburgu niech będzie swoistym nakazem odszukania mogiły Edwarda Piekarskiego i sprawowanie opieki nad nią, To co zaś dedykuję Związkowi Polaków na Białorusi, to rozważenie możliwości uczczenia pamięci naszego rodaka, poprzez ufundowanie tablicy pamiątkowej w miejscu jego urodzenia. To przecież tak nie wiele.., ale jakże dużo!
    E. S.: Dziękuję za tę wspaniałą sugestię. To ważne dla nas by tutaj na ziemi, na której urodził się Edward] Piekarski pozostał twardy ślad. Dziękuję też za udzielenie interesującego wywiadu.
    Rozmawiał
    Eugeniusz Skrobocki
    /Magazyn Polski. Nr. 2. Grodno. 1998. S. 9-14./

                                            АД  ВОЛМЫ  I  ПРЫПЯЦІ  ДА  ЛЕНЫ
                                                            ЭДУАРД  ПЯКАРСКІ

   Атрымалася, як у прымаўцы, упершыню пачутай ім, здаецца, яшчэ ў гады юнацтва, калі ўлетку адпачываў у стрыечнага дзеда ў мястэчку Барбароў. Яна гучала прыкладна так: “Калі шанцуе, дык і Хвілімон танцуе!”.
    Кідацца ў скокі і сапраўды было ад чаго. Праўда, яшчэ колькі часу назад Эдуард Карлавіч і падумаць не мог, што ўсё павернецца да яго гэтак спрыяльна. А пачалося з весткі, якая, не сказаць, каб надта ўзрадавала, аднак тым не менш і не магла прайсьці незаўважанай Пякарскім. Нехта з дзяцей гаспадара, ускочыўшы ў юрту, што ёсьць моцы крыкнуў: “У насьлег [Насьлег — радавая, а пазьней сельская абшчына ў якутаў] сьвяшчэньнік завітаў!”
    Гэтая вестка не магла асабліва ўзрадаваць Эдуарда Карлавіча па той прычыне, што ён не належаў да тых, хто адносіў сябе да шчырых вернікаў, хоць ніколі і не выказваў адкрытага незадавальненьня служыцелямі культу. Яны ж, у чым меў магчымасьць неаднойчы пераканацца, да палітычных ссыльных ставіліся насьцярожана. Ва ўсякім разе на асаблівыя кантакты з імі не ішлі. Трымаліся на адлегласьці.
    А што вестка не прайшла незаўважанай, таксама няма чаму зьдзіўляцца. У тамашніх мясьцінах зьяўленьне прыежджага чалавека — заўсёды падзея і яно не можа быць непрыкметным. Тым больш, калі гэта сьвяшчэньнік. Людзям не стае новых кантактаў, уражаньняў, дый паспавядацца, адвесьці душу ніколі не лішне. Як-ніяк, а наўкола бясконцая тундра, і толькі мясьцінамі, быццам тыя невялікія астраўкі пасярод бязьмежнага мора, раскінуліся на вялікай адлегласьці адзін ад аднаго якуцкія паселішчы, уперамежку з якімі знаходзяцца і пасяленьні ссыльных.
    Юрты карэннага насельніцтва і будыніны прыежджых ці сасланых сюды, у край палярнага зьзяньня, доўгіх бясконцых начэй, не ставяцца побач. У лепшым выпадку за вярсту пабудова ад пабудовы, а то і болей. Такія мясцовыя звычаі, а “прыйшоўшы” ў госьці, свае парадкі ўсталёўваць не будзеш. У лепшым выпадку не зразумеюць. Таму і Пякарскі, калі будаваўся, звычай не парушыў. Упадабаў сабе мясьціну акурат за вярсту ад суседа-якута. І пачаў менавіта будавацца, а не ставіць юрту.
    Хоць і нялёгка даводзілася з матэрыяламі, не мог адмовіць сабе ў задавальненьні мець дом, няхай і не прасторны, і не дыхтоўны, але хоць вонкава падобны на тыя, што на далёкай радзіме. Сам выбіраў таўстыя дрэвы... Сам валіў іх... Сам абчэсваў... І толькі тады, калі ўзводзіў сьцены, паклікаў ужо на дапамогу якутаў. Затым з абчасаных старанна, быццам абгабляваных, плашак зрабіў падлогу. Крыху танчэйшыя выкарыстаў для нараў. Тут жа, побач з домам, праз некаторы час зьявіўся і сьвіран.
    Да суседа ж наведваўся, калі надаралася вольная хвіліна. Гэта было найчасьцей зімой, калі работы — толькі па гаспадарцы ўправіцца. Трымаў чатырох кароў, быка, некалькі цялят. Ды і каня меў. Неяк жа жыць трэба, на чужую дапамогу асабліва разьлічваць не выпадае. Як кажуць, што зробіш, тое і зьясі. Летам ва ўсю шчыраваў. Да стомы ў суставах, да поўнай зьнямогі. Не да адпачынку. Яно ж кароткае. Нейкія два з паловай месяцы. Іх і трэба выкарыстаць як мага лепей.
    Пад шчодрымі промнямі трава расьце хутка, што, здаецца, уважлівей прыгледзься, і заўважыш, як цягнуцца сьцябліны да сонца. Ды няма часу любавацца гэтым хараством. А прыгажосьць наўкола такая, што вочы не адвесьці. Быццам вялізны дыван нехта на зямлі разаслаў. Быццам не ў Якуціі знаходзісься, а дзе-небудзь у Беларусі. І не верыцца, што пройдзе крыху часу і нечакана рэзка пахаладае, неба завалакуць хмары, з дня ў дзень будуць ісьці бесьперапынныя, нудныя дажджы і ўсё неба ператворыцца ў сіта, з якога імжыць і імжыць... Не пасьпеў сена ўбраць, можаш ні з чым застацца. Памокне, згіне... Таму ў гэтыя месяцы кожная сям’я днюе і начуе на сенакосе.
    Не адставаў ад іншых і Пякарскі. Праўда, рупнасьць не заўсёды прыносіла жаданы плён. Нядаўна апынуўся ў вельмі цяжкім становішчы. Зіма толькі пачалася, а скаціну не было чым карміць. Сена назапасіў усяго нейкіх дванаццаць з паловай вазоў ды і тое згніло. Балазе, сьвет не без добрых людзей. Кіраўніцтва насьлега пайшло насустрач, аказалі дапамогу, выдзелілі для падтрымкі пяць вазоў добрага сена. Яго Пякарскі перамяшаў з гнілым і неяк пратрымаў сваю жывёлу да канца зімы.
    Дарэчы, падобная узаемадапамога ў якутаў была нормай, і сам Эдуард Карлавіч, калі наступалі лепшыя гады, ахвотна падтрымліваў іншых. А тады, навучаны горкім вопытам, усё наступнае лета правёў на сваім участку. Каб не марнаваць дарма час, зрабіў шалаш, у якім і адпачываў, і начаваў. А яшчэ адмовіўся ад касы-гарбушы, якой карысталіся якуты. Была яна прымацавана да крывой і кароткай ручкі, таму даводзілася замахвацца над галавой, нібы шабляй, а ў выніку трава не касілася, а секлася. І цяжка, і не прадукцыйна. Іншая рэч традыцыйная літоўка, якую, хоць і з цяжкасьцю, удалося прыдбаць. І працуецца ў ахвоту, і вынік адразу відаць. Хоць усё адно нямала поту пральеш, пакуль скосіш надзел. Ён жа немалы, калі абысьці ўвесь, тая ж вярста атрымаецца.
    А што вярста, не менш, упэўніўся, калі пачаў агароджу ставіць. Столькі жэрдак спатрэбілася! Як падумаеш, ажно страшна становіцца. Затое — выгода відочная. Можна быць упэўненым, што трава застанецца цэлай. А падобная перасьцярога зусім не лішняя. У якутаў жывёлу ніхто і ніколі не пасьвіў. Улетку і пад восень, пакуль зямля не пакрыецца сьнегам, а таксама раньняй вясной каровы і коні на самавыпасе, ходзяць дзе ўздумаецца... І на лузе, і ў лесе. Толькі глядзі ва ўсю, каб скаціна не пашкодзіла сенакос.
     Улетку работы хапала. А зімой... Зімой вольнага часу хапае. Адно кепска — мароз сіберны ды і палярная ноч доўгая. Але ж не першы год ён у Якуціі, да многага, калі не да ўсяго, прывык. Таму, як ні лютаваў мароз, як ні сваволіла мяцеліца, а да суседзяў рэгулярна завітваў. Асабліва да якута, які жыў за якую вярсту. Быў ён немалады ўжо, меў дружную сям’ю. Жыў, праўда, бедна. Як пераканаўся Эдуард Карлавіч, сярод якутаў часта назіраецца тое, што і ў іншых народаў. Глядзіш: бядняк-бедняком, а душа шчодрая! Многія заможныя толькі пазайздросьціць могуць і шчырасьці такой і адкрытасьці.
    Таму і цягнула Пякарскага да суседа, які даўно стаў яму блізкім. Аб чым толькі яны ні гаварылі, што ні абмяркоўвалі! Найбольш падабалася Эдуарду Карлавічу слухаць розныя мясцовыя гісторыі, а яшчэ якуцкія песьні — доўгія, працяжныя. Спачатку яны былі Пякарскаму незразумелыя, а калі асвоіўся ў якуцкай мове, пераканаўся, што ў гэтай манатоннасьці, у якой, як здаецца, на першы погляд, пераважаюць толькі самотлівыя, тужлівыя матывы, свая прывабнасьць. То сама душа якута спавядаецца, прамаўляючы пра цяжкае жыцьцё-быцьцё і знаходзячы някідкія словы, каб перадаць рэдкую радасьць, якая напаткоўвае чалавека сярод холаду, цемры, нястачы.
    Аднак гэтым разам завітаць у знаёмую юрту выпала іншая нагода. Нечакана захварэла суседава дачка. А Пякарскі пасьпеў зарэкамэндаваць сябе сярод якутаў добрым лекарам, таму да яго часта зьвярталіся за дапамогай. Іён заўсёды ахвотна ішоў насустрач, бо разумеў, як цяжка даводзіцца гэтым сумленным людзям.
    І цяпер, параіўшы, як лепей глядзець за хворай, сядзеў Эдуард Карлавіч ціха ля цяпельца, пакуль і не вывеў яго з засяроджанасьці гэты крык: “У насьлег сьвяшчэньнік завітаў!”
    ...Здрыгануўся, быццам засьпелі за нечым недазволеным, але хутка супакоіўся. Толькі падумалася: “Няхай і прыехаў, а мне якая справа да гэтага прыезду?”. Хоць, папраўдзе кажучы, сьвяшчэньніка Эдуард Карлавіч ведаў. Гэта быў Дзімітрыян Дзімітрыянавіч Папоў з суседняга пасяленьня Ытык-Кёль. Праўда, асабіста пазнаёміцца ім не выпала. Па ўжо вядомай прычыне, што служкі культу не вельмі цікавіліся ссыльнымі, а апошнія, у сваю чаргу, на “сяброўства” і не напрошваліся.
    Магчыма, і гэтая выпадковая сустрэча нічым не розьнілася з шэрагу падобных ёй, калі б праз некаторы час Пякарскі не апынуўся разам з айцом Дзімітрыянам у суседнім, як тут казалі, рускім доме. Гаспадар яго не прамінуў прывеціць у сябе саноўнага госьця, а да Пякарскага даўно меў прыязьнь. Але хоць і апынуліся Эдуард Карлавіч з Паповым амаль поруч, Пякарскі, каб не трапіць у незайздроснае становішча, калі айцец не адкажа на ўзаемнасьць узаемнасьцю, размовы не пачынаў.
    Першым крок насустрач усё ж зрабіў Папоў. Ён узяў чайнік, у якім ускіпела вада, і зьвярнуўся да Эдуарда Карлавіча, які цішком сядзеў воддаль ад стала:
    — Ці не жадаеце, шаноўны, папіць чайку са сьвяшчэньнікам?
    Пякарскі адмаўляцца не стаў. Падзякаваўшы за запрашэньне, прысеў бліжэй.
    Сама атмасфэра вымагала шчырасьці. Ініцыятыву ўзяў айцец Дзімітрыян:
    — Кажаце, Пякарскі — ваша прозьвішча? — запытаўся быццам для большай пэўнасьці, калі Эдуард Карлавіч назваў сябе.
    Адчувалася, што Папову хочацца пагаварыць.
    — З няблізкіх адсюль краёў няйначай? — ён вялікімі глыткамі адпіваў чай і нельга было не заўважыць, што пры гэтым айцец Дзімітрыян атрымлівае асалоду нават не столькі ад таго, што можа наталіць смагу, колькі ад магчымасьці пагаварыць з чалавекам, з якім пазнаёміўся і які, калі знайсьці да яго адпаведны падыход, пра многае зможа расказаць, бо ён нарэшце і сам даўно душэўна спакутаваўся ад адсутнасьці субяседніка, які б па-сапраўднаму мог зразумець яго.
    — З няблізкіх? — Эдуард Карлавіч адсунуў у бок кубак, пры гэтым на яго твары застыла дзіўная ўсьмешка. Цяжка было вызначыць, чаго больш у ёй — іроніі ці ўсё ж прыемнасьці ад таго, што ёсьць падстава хоць згадаць аб сваім перажытым, бо па непрыхаванай цікаўнасьці айца Дзімітрыяна Пякарскі зразумеў, што той — сама ўвага, гатовы слухаць, якой бы доўгай гэтая споведзь ні была. Але разумеў Пякарскі і іншае — ні ў якім разе нельга злоўжываць даверам чалавека. Таму і гаварыў толькі пра самае істотнае, што, як неўзабаве высьветлілася, мае непасрэднае дачыненьне і да Папова.
    Калі ўжо чайнік стаў пусты і налілі яго зноў, высьветлілася, што і айцец Дзімітрыян, як і Эдуард Карлавіч, працуе над складаньнем слоўніка якуцкай мовы. Больш таго, Папоў паабяцаў свае запісы перадаць яму.
    У такі нечаканы падарунак спачатку не хацелася верыць. Але Дзімітрыян Дзімітрыянавіч адразу ўнёс пэўнасьць:
    — Не аднеквайцеся, шаноўны пане Эдуард. — Ён уважліва паглядзеў на Пякарскага. — Прабачце, што вось так, ледзь не адразу, пачаў называць вас па імені. Даруйце... Але я ж стары чалавек ужо, значна старэйшы за вас, таму і дазволіў... А паколькі старэйшы, дык і мушу клапаціцца, каб пачатая мною справа была даведзена да канца. А вы акурат той, хто гэта і можа зрабіць. Так што цягнуць доўга не буду. Што сам перадам, а што праз дачку...
    Пасьля разьвітаньня з Паповым і прыгадалася Эдуарду Карлавічу прымаўка, упершыню пачутая ім, здаецца, яшчэ ў гады юнацтва, калі ўлетку адпачываў у стрыечнага дзеда ў мястэчку Барбароў. — “Калі шанцуе, дык і Хвілімон танцуе!”.
    А яму шанцавала... Яшчэ як шанцавала! Таму і хацелася кідацца ад радасьці ў скокі.
    Праўда, па вяртаньні дамоў гэтае жаданьне ўступіла месца іншаму. Штуршок жа яму таксама быў дадзены пры сустрэчы з айцом Дзімітрыянам, калі той запытаўся: “З няблізкіх адсюль краёў няйначай?”.
    За кубкамі гарачага, духмянага чаю Пякарскі толькі збольшага ўспомніў сваё колішняе жыцьцё. Толькі збольшага...
    Цяпер жа, слухаючы за вакном завываньне ветру, ён доўга варочаўся на нарах, якія чамусьці нечакана падаліся надта цьвёрдымі і мулкімі. Разумеў, што сон не прыходзіць ад таго, што столькі перажываньняў і асацыяцый выклікала гаворка з Паповым... Таму мяккія мятлікі чароту, сабраныя на возеры, якое знаходзілася не так і далёка ад пасяленьня, і пакладзеныя на нары замест матраца, не давалі ўтульнасьці, што адчувалася раней.
    Але яшчэ ён, гэты сухі чарот, нечакана пачаў пахнуць чымсьці даўно вядомым. Чым канкрэтна, зразумеў не адразу. І толькі тады, калі стаміўся, варочаючыся на нарах, урэшце рэшт зразумеў: прыкладна так пахне і аер! Аер, сабраны ў забалочаных мясьцінах Волмы, Прыпяці... Хоць пра Волму падумаў дарма, тады быў вельмі малы, каб нешта асабліва запомніць. А наконт Прыпяці — так. Сястра яго стрыечнага дзеда Рамуальда Пякарскага бабуля Валасецкая часам прыносіла сьцябліны аеру ў хату. Бабулю ён, праўда, не любіў ды і яна таксама не вельмі радавалася яго прысутнасьці ў доме.
    Ды Бог з ёй, з бабуляй Валасецкай! Столькі часу мінулася з гадоў знаходжаньня ў Барбарове! Але нішто не забываецца і нішто не праходзіць бясьсьледна. Раптоўна ўсплыве ў памяці, прытым выкліча дзіўныя асацыяцыі. Каб і сіліўся прыдумаць, наўрад ці можна паяднаць падобнае. Пах аеру з берагоў Прыпяці з пахам чароту з возера, што загубілася ў якуцкай тундры... Хоць, а што тут дзіўнага? Гэта ж усё часьцінка тваёй біяграфіі, першы адлік у якой зроблены гадоў дваццаць пяць назад. Калі ж будзе пастаўлена апошняя кропка — аднаму Богу ведама...
    ...Нарадзіўся Эдуард Пякарскі 25 кастрычніка 1858 года ў колішнім фальварку Пятровічы. Тады гэта быў Ігуменскі павет, а цяпер Смалявіцкі раён. Хлопчык стаў першынцам у сям’і Карла і Тарэзы Пякарскіх. Хоць бацька Эдуарда і належаў да старадаўняга шляхецкага роду, але не жыў у дастатку. Арандатарская праца, якой ён сябе прысьвяціў, не прыносіла ні славы, ні багацьця. Хіба што новых уражаньняў хапала з-за частага пераезду з месца на месца.
    Уражаньні ўражаньнямі, ад іх яшчэ ніхто сытым не быў. Ды і з жонкай не пашанцавала. Калі Эдуард толькі пачаў падрастаць, яна нечакана памерла. Давялося аддаць хлопчыка на выхаваньне ў сялянскую сям’ю. А праз некаторы час зжалілася родная цётка, якая жыла ў Мінску, і забрала пляменьніка да сябе. Дзякуючы ёй, Эдуард авалодаў граматай, навучыўся пісаць і па-польску, і па-руску.
    Сама час было думаць аб вучобе. Бацька накіраваў сына ў Мазырскую гімназію. Тады і пазнаёміўся Эдуард са стрыечным дзедам і яго сястрой, якія жылі ў палескім мястэчку Барбароў. Хлопца вабілі маляўнічыя мясьціны, але з-за дзедавай скупасьці (не кажучы ўжо пра скупасьць бабулі Валасецкай), з-за яго пастаяннага незадавальненьня ўсім і ўсімі, ён адчуваў сябе ў сваякоў вельмі няўтульна. Нарэшце, вырашыў праявіць прынцыповасьць. Загадзя параіўшыся з бацькам на канікулы застаўся ў Мазыры, а каб мець якую капейчыну на харчы, займаўся рэпэтытарствам з адстаючымі вучнямі. Яны паходзілі з багатых сем’яў і бацькі не шкадавалі грошай “настаўніку”, каб даць сваім недаросткам хоць якія веды.
    У 1873 годзе Пякарскі разьвітаўся з Мазыром і перабраўся ў Мінск. Рэч у тым, што гімназію рэарганізавалі ў прагімназію і ў ёй нельга было атрымаць сярэднюю адукацыю. Але і ў Мінскай гімназіі правучыўся нядоўга, усяго паўгода. Бацька даведаўся, што дырэктарам Таганроскай гімназіі стаў колішні дырэктар Мазырскай, і накіраваў туды сына. Благаславіў на вучобу ўнука і дзед.
    Вучоба ў Таганрогу стала для Пякарскага пачаткам рэвалюцыйнай дзейнасьці. Але гурток, у які ён уваходзіў, неўзабаве быў разагнаны ўладамі. Пачалі пагаворваць, што ўсіх выдаў правакатар. Падазрэньне пала на Пякарскага, таму ён, пакрыўджаны недаверам, пасьля завяршэньня навучальнага года перавёўся ў Чарнігаўскую гімназію. Ад працягу рэвалюцыйнай дзейнасьці не адмовіўся. Уладкаваўся ў шавецкую майстэрню, каб лепей было весьці прапагандысцкую работу сярод рамесьнікаў, рабочых.
    Нягледзячы на тое што гэта займала шмат часу, у гімназіі вучыўся добра, аднак, не знайшоўшы паразуменьня з асобнымі выкладчыкамі, падаў заяву аб адлічэньні. Гэтым разам занепакоенасьць праявіў Эдуардаў дзед Рамуальд Пякарскі. Як высьветлілася, яму зусім неабыякавы лёс унука. Паразумеліся на тым, што Эдуард даў слова працягваць вучобу і паступіў у Харкаўскі вэтэрынарны інстытут. Праўда, пры гэтым меў сваю мэту. Дзеду хацелася, каб унук стаў вэтэрынарным урачом. Унуку жадалася як мага хутчэй апынуцца ў самым цэнтры рэвалюцыйнага руху. А што цэнтар яго у вэтэрынарным інстытуце, катэгарычна сьцьвярджалі навучэнцы Чарнігаўскай гімназіі. І былі недалёка ад ісьціны.
    Што гэта і на самай справе так, на схіле свайго жыцьця Пякарскі прызнаваўся ў сваіх “Урыўках з успамінаў”, што ў 1924 годзе друкаваліся на старонках часопіса “Каторга и ссылка”. У іх ёсьць і такое сьведчаньне: “У 1877 годзе я паступіў на першы курс Харкаўскага вэтэрынарнага інстытута і адразу ж далучыўся не столькі да вучобы, колькі да знаёмства з маімі новымі сябрамі, і хутка акунуўся ў студэнцкае асяродзьдзе. У большасьці студэнтаў былі прагрэсіўныя і нават рэвалюцыйныя погляды. Такі быў тады агульны настрой моладзі, і мне лёгка было знайсьці таварышаў, блізкіх па духу, тэмпэрамэнту і настрою. Дзейнасьць студэнцкіх гурткоў цалкам захапляла чалавека, у якога былі хоць нейкія грамадзкія інстынкты, і я адразу ж пасьля паступленьня ў навучальную ўстанову — адну з самых свабодных, і, так сказаць, радыкальных для таго часу — аказаўся ў коле агульных студэнцкіх інтарэсаў, не пазбаўленых значнага рэвалюцыйнага адценьня”.
    Асаблівую актыўнасьць Пякарскі праявіў, уваходзячы ў гурток, які ўзначальваў студэнт мэдыцынскага факультэта Дзьмітрый Буцынскі. На фарміраваньне яго сьвядомасьці вялікі ўплыў аказалі тагачасныя палітычныя падзеі і, у першую чаргу, так званыя працэсы “50-ці” і “193-х”, калі царызм жорстка расправіўся з народнікамі. Лепшыя з іх сталі сапраўднымі народнымі героямі, у іх бок кідала позірк уся прагрэсіўная Расія. Найбольшая вядомасьць прыйшла да Пятра Аляксеева, з якім лёс і зьвёў Пякарскага ў Якуціі. А тады, у гады студэнцтва, ён, як і многія іншыя, не хаваў свайго захапленьня гэтым мужным чалавекам.
    Адбыліся хваляваньні і ў самім Харкаўскім вэтэрынарным інстытуце. Тых, каго ўлады палічылі зачыншчыкамі, арыштавалі. Да іх, безумоўна, адносіўся і Пякарскі, але яму ўдалося схавацца. Ужо знаходзячыся на нелегальным становішчы, ён даведаўся, што выключаны з інстытута без права паступленьня ў якую-небудзь іншую вышэйшую навучальную ўстанову. Акрамя таго, Э. Пякарскага завочна прысудзілі да пяці гадоў адміністрацыйнай ссылкі ў Архангельскую губэрню.
    Бунтаўшчык праз некалькі месяцаў “усплыў” у якасьці пісара Княжа-Багародзіцкага валаснога ўпраўленьня Тамбоўскага павета Івана Кірылавіча Пякарскага. Імя і імя па бацьку памяняў, каб не вельмі вылучацца сярод мясцовага насельніцтва. Эдуардаў, прытым Карлавічаў дагэтуль там ніхто не сустракаў. А ад рэвалюцыйнай дзейнасьці па-ранейшаму адмаўляцца не зьбіраўся. У хуткім часе зблізіўся з аграномам Міхаілам Дзевелем, памешчыкам Міхаілам (Гаціным, пісьмаводам, у якога пачаў працаваць з чэрвеня 1879 года, увайшоў у рэвалюцыйнае таварыства “ямля і воля”.
    Калі ж паліцыя выйшла на сьлед рэвалюцыянэраў, Пякарскі зноў пайшоў у падпольле, атрымаўшы з дапамогай сяброў пашпарт на імя мешчаніна Мікалая Палуніна. Хаваўся некаторы час у Смаленскай губэрні, але, паколькі ім зацікавіўся станавы прыстаў, перабраўся ў Маскву. На той час гэта былі так званыя Пятроўскія Выселкі, якія знаходзіліся даволі далёка ад цэнтра горада. Але Эдуарда Карлавіча і тут высачылі. І арыштавалі...
    Справа Пякарскага разглядалася 10-11 студзеня 1881 года ў Маскоўскім ваенна-акруговым судзе. Яго прызналі вінаватым у тым, што “належаў да тайнага таварыства, якое ставіла мэтай зьвергнуць шляхам насільля існуючы дзяржаўны лад”, а таксама, што “жыў пад чужым пашпартам”, а ў выніку “асудзілі да пазбаўленьня ўсіх маёмасных правоў і высылкі на катаржныя работы на пятнаццаць гадоў”. Праўда, адначасова “суд пастанавіў хадайнічаць перад Маскоўскім генэрал-губэрнатарам зьмякчыць Пякарскаму пакараньне на высылку на катаржныя работы на заводах на чатыры гады. П. (Пан.— А. М.). Маскоўскі губэрнатар, прыняўшы пад увагу маладосьць, легкадумства, хваравіты стан” падсуднага, прыняў канчатковае рашэньне — “выслаць Пякарскага замест катаржных работ на пасяленьне ў аддаленыя мясьціны Сыбіры”.
    Наперадзе была доўгая і цяжкая дарога... Наперадзе чакала невядомасьць, і ад гэтага на сэрцы станавілася самотліва. Ды наўрад ці выпадала ў гэтым вініць некага. На шлях рэвалюцыйнай барацьбы станавіўся сьвядома і ведаў, да чаго гэта можа прывесьці.
    У лютым 1881 года Пякарскага перавялі ў Вышневалоцкі палітычны астрог Цьвярской губэрні. Па вясьне ў арыштанцкім вагоне павезьлі ў Ніжні Ноўгарад. А пасьля давялося і на баржах плыць, і пехам ісьці, і на фурманках ехаць. А ў выніку апынуўся ў Краснаярску, а адтуль ужо дарога ляжала ў Іркуцк, у які трапіў 27 верасьня 1881 года з кайданамі на нагах і з запаленьнем лёгкіх, бо па дарозе захварэў.
    Далейшы лёс залежаў ад генэрал-губэрнатара Усходняй Сыбіры. Ён распарадзіўся адправіць Пякарскага 8 кастрычніка ў тагачасную Якуцкую губэрню. У Якуцк разам з канваірамі дабраўся толькі 2 лістапада. Яно і ведама, якая дарога! І берагам Лены ехалі, і па лёдзе... Прыняў Эдуарда Карлавіча сам якуцкі губэрнатар. Месцам пасяленьня для яго выбраў Першы Ігідзейскі насьлег Бутурускага ўлуса (па цяперашняму адміністрацыйнаму падзелу Аляксееўскі раён Рэспублікі Саха), а гэта нейкіх 230 вёрстаў на паўночны ўсход ад самога Якуцка.
    Па прыезьдзе ў Ігідзейцы Эдуарда Карлавіча прызначылі так званым гаспадаром міжводнай станцыі. Як быццам і добра. На станцыі праводзіліся розныя сходкі і можна было заўсёды знаходзіцца сярод людзей. А калі сходак не было, то заставаўся адзін. Падобная адзінота Пякарскага спачатку не гняла, наадварот, радавала, бо дазваляла мець шмат вольнага часу. Але праходзілі дні, тыдні і Эдуард Карлавіч пераканаўся, што тое, чаму ён так радаваўся, не задавальняе. Хацелася, каб поруч знаходзіўся нехта, з кім можна знайсьці агульную мову. А такі чалавек, на яго думку, жыў у суседнім Другім Балугурскім насьлезе. Гэта быў адміністрацыйны ссыльны Мікалай Кузьняцоў, з якім Пякарскі пасьпеў пазнаёміцца.
    З просьбай аб магчымым пераезьдзе зьвярнуўся да якуцкага акружнога спраўніка. Праўда, пакуль улады вырашалі, даваць згоду ці адмовіць у просьбе, даведаўся, што Кузьняцова там ўжо няма, яго перавялі на радзіму ў Томск. Але ад свайго першапачатковага рашэньня Эдуард Карлавіч не зьбіраўся адступаць. Ён чарговы раз настойвае аб пераезьдзе. Матывуе гэта тым, што ў Другім Балугурскім насьлезе жывуць рускія перасяленцы, якія пасьпяхова займаюцца земляробствам, а яму і самому хацелася б заняцца гэтым. На жаль, пераезд не дазволілі, таму і давялося Пякарскаму разьлічваць толькі на свае сілы.
    Спакваля справы пайшлі на лад. Але Эдуард Карлавіч рыхтаваўся не толькі выжыць у гэтых суровых і ў многім непрымальных для эўрапейскага чалавека ўмовах, а і жыць... А каб жыць (жыць, а не проста існаваць!), трэба было абавязкова знайсьці паразуменьне з мясцовым насельніцтвам. Дасягнуць жа гэтага куды прасьцей, калі авалодаць мясцовай гаворкай.
    Нездарма ж кажуць: мова — душа народа. А яму хацелася зазірнуць у гэту душу, адчуць усю яе глыбіню багацьце. А яшчэ вывучыць і палюбіць мясцовыя звычаі і традыцыі. А калі якуты, у сваю чаргу, адчуюць і зразумеюць, што ён зусім не чужы ім і не проста звычайны “прышлы”, можна будзе і прымаць захады, каб абудзіць гэты народ ад векавога сну, паступова далучаць яго да цывілізацыі.
    Значна пазьней Пякарскі прызнаецца: “Я думаў, што ўвесь якуцкі народ — гэта ёсьць частка расійскага народа, і я буду працягваць рабіць тое, што я рабіў у Расіі, гэта значыць весьці прапаганду”.
    Захопленасьць справай, якую хацелася працягваць, апантанасьць хутка прынесьлі першыя жаданыя посьпехі. Праз якія паўгода Эдуард Карлавіч не толькі мог размаўляць па-якуцку з карэнным насельніцтвам, а пры неабходнасьці прыходзіў на дапамогу насьлежнаму начальству, калі яму трэба было павесьці якія-небудзь перамовы з рускімі пасяленцамі.
    Першым настаўнікам Пякарскага ў авалодваньні якуцкай мовай (яна адносіцца да цюрскай групы і вельмі цяжкая для ўспрыманьня эўрапейскага чалавека, паколькі ёсьць гукі, якія можна правільна ўзнаўляць толькі пасьля доўгай трэніроўкі) стаў сьляпы бацька ўтрымальніка той міждваровай станцыі, дзе Эдуард Карлавіч працаваў некалькі месяцаў па прыезьдзе ў Ігідзейцы. Стары Ачокун (дарэчы, так яго называе сам Пякарскі, хоць у асобных публікацыях сустракаецца і імя Пачэкун) паказваў яму асобныя прадметы і тлумачыў, як іх назва гучыць па-якуцку. Падобным чынам ён знаёміў Эдуарда Карлавіча з гаспадарчымі прыладамі, часткамі цела. Як відаць, авалодваньне мовай адбывалася праз яе ўжытковае значэньне. Аднак не толькі...
    Пякарскі даведаўся, што ў 1858 годзе выйшла “Кароткая граматыка якуцкай мовы”, складзеная эпіскапам Дзіянісіем (Дзімітрыем Хітровым). Словы ў ёй былі пісаны лацінкай. Гэтая “Граматыка” стала для яго таксама свайго роду дапаможнікам. Акрамя таго, у рукі Пякарскага трапілі і некаторыя іншыя выданьні, выпушчаныя на якуцкай мове місіянэрскім таварыствам, — “Эвангельле”, “Дзеяньні апосталаў”, “Псалтыр”... З гэтых кніг ён выпісваў пэўныя якуцкія словы, каб затым знайсьці ім рускія адпаведнікі.
    Прыйшоў насустрач Эдуарду Карлавічу і П. Аляксееў, з якім яны пасябравалі і неаднаразова сустракаліся. А зрабіць гэта было не так і цяжка. Аляксееў таксама быў высланы ў Бутурускі улус і жыў за 18 вёрст ад Пякарскага. А паколькі абодва мелі коней, то, па неабходнасьці, лёгка дабіраліся адзін да аднаго. Аляксееў падарыў сябру рукапісную кнігу, прывезеную з Карыйскай крэпасьці, дзе ён перад гэтым адбываў пакараньне на залатых прыісках. Яе Аляксееву, у сваю чаргу, перадаў князь Тыцыянаў, што праходзіў па працэсу «50-ці» і знаходзіўся з Аляксеевым у таварыскіх адносінах.
    Падораную кнігу Пякарскі таксама выкарыстоўваў для запісаў. Ды і свой сшытак завёў. Так паступова праца рухалася. У кнізе занатоўваліся рускія словы з перакладам на якуцкую мову, у сшытку — якуцкія, пераўвасобленыя па-руску.
    Цяпер гэтая сустрэча з айцом Дзімітрыянам. І абяцаньне падтрымкі.
    “Шанцуе ўсё ж табе, Пякарскі! — падумалася, калі, нарэшце, прыйшоў сон. — Шанцуе».
    А Папоў стрымаў слова. Як і дамовіліся, пачаў перадаваць свае запісы. Часам іх прывозіла яго дачка. Пакрысе колькасьць сабраных якуцкіх слоў склала больш за тры тысячы. Эдуард Карлавіч не хаваў задавальненьня, што справа пасьпяхова зрушылася з месца і вынікі яе відавочныя. Але для гэтага была і іншая і, бадай, больш важная падстава.
    Як даведаўся Пякарскі з публікацыі ў газэце “Неделя” за 1885 год, у час аднаго з пасяджэньняў Маскоўскага таварыства аматараў прыродазнаўства, антрапалёгіі і этнаграфіі знайшоўся выступоўца, які катэгарычна сьцьвярджаў, што якуцкая мова вельмі бедная і налічвае ўсяго тры тысячы слоў. Тады Эдуард Карлавіч, які ўжо змог пераканацца ў слоўным багацьці мясцовай гаворкі, не мог унутрана з гэтым пагадзіцца. Ды зьявілася і яшчэ адно пацьвярджэньне, што ён мае рацыю. Пякарскі змог пазнаёміцца з “Якуцка-нямецкім слоўнікам», складзеным пецярбургскім вучоным Ота Бёрлінгам. Два экзэмпляры яго аказаліся ў ссыльнага тэрарыста Мікалая Цютача. Адзін з іх ён падарыў Эдуарду Карлавічу. Хоць слоўнік О. Бёрлінга і быў і быў далёкі ад дасканаласьці, ён уключаў у сабе больш чатырох з паловай тысяч слоў.
    Значыць, Пякарскі не памыліўся. Багатая якуцкая мова! Таму трэба і надалей працаваць. І ён працаваў, хоць і даводзілася ўсё рабіць у вельмі цяжкіх умовах. На складаньне слоўніка ў асноўным ахвяраваў зіму. Не ставала грошай, не хапала самага неабходнага. Пазьней прызнаваўся, вяртаючыся ў гэтыя гады: «Часта не было пісьмовых прылад, даводзілася карыстацца кожнай васьмушкай паперы, у якой адзін бок чысты. Не было сьвечак і даводзілася чытаць, а калі-нікалі і пісаць, пры сьвятле камінка, рызыкуючы сапсаваць сабе вочы».
    Яшчэ цяжэй стала, калі ў 1896 годзе памёр айцец Дзімітрыян. На шчасьце, былі ўжо і новыя памочнікі, а сярод іх найперш ссыльныя, якія, апынуўшыся ў Якуціі, лічылі яе, як і Пякарскі, сваёй другой радзімай. Ананій Арлоў, Мікалай Віташэўскі, Марк Натансон ахвотна прапаноўвалі Эдуарду Карлавічу Пякарскаму свае пераклады якуцкіх слоў на рускую мову. А ссыльны Усевалад Іёнаў, як высьветлілася, некалькі гадоў займаўся складаньнем руска-якуцкага слоўніка. Свае матэрыялы ён перадаў Эдуарду Карлавічу, а работу па далейшаму збору ўжо працягваў пад яго непасрэдным кіраўніцтвам.
    Нарэшце, першы варыянт «Слоўніка якуцкай мовы» быў завершаны. Ён зьмяшчаў сем тысяч слоў. Вестка пра гэтую унікальную працу дайшла ажно ў Парыж. Вядомы мовазнаўца П. Якабі прыслаў Пякарскаму ліст, у якім пытаўся, калі гэты слоўнік убачыць сьвет і як набыць яго. Адначасова Якабі даваў шэраг парад. Эдуард Карлавіч мусіў прымаць захады па выданьню слоўніка. Як высьветлілася, зрабіць гэта было не так і проста. Паспрабаваў зьвязацца з М. Цютчавым, калі даведаўся, што таго зьбіраюцца адправіць на радзіму. Меркаваў, у Казані Цютчаў пра ўсё дамовіцца з вядомым усходазнаўцам Мікалаем Ільмінскім. Аднак, як стала неўзабаве вядома, Цютчава з Сыбіры выпускаць не зьбіраліся. Яго накіравалі на пасяленьне ў Краснаярск.
    І ўсё ж Цютчаў ад пісьмовай просьбы Пякарскага не адмовіўся. Ведаючы, што наглядчыкам Іркуцкага астрога зьяўляецца адзін з членаў Усходне-Сыбірскага аддзела Рускага геаграфічнага таварыства і пад яго непасрэдным кіраўніцтвам ажыцьцяўляецца ўся навуковая работа ў гэтым рэгіёне Расіі, ён перадаў яму ліст Эдуарда Карлавіча. Ды наглядчык аказаўся звычайным бюракратам і пісьмо-просьба аказалася на стале Іркуцкага генэрал-губэрнатара А. Ігнацьева. Апошні, каб ва ўсім разабрацца, зрабіў запыт якуцкаму губэрнатару Сьвятліцкаму. А вось ён з разуменьнем паставіўся да справы і загадаў падначаленым зьвязацца з Пякарскім, каб той перадаў рукапіс ва Усходне-Сыбірскі аддзел геаграфічнага таварыства. Праўда, з-за далейшай валакіты гэтыя матэрыялы трапілі туды ў пачатку 1890 года.
    Працуючы над слоўнікам, Эдуард Карлавіч адначасова дасьледаваў побыт якутаў, іх звычаі, матэрыяльную культуру. І ў гэтым кірунку знаходзіў аднадумцаў, з якімі працавалася лягчэй і спарней. Напрыклад, разам ссыльным рэвалюцыянэрам Георгіем Асмалоўскім напісаў артыкул “Якуцкі род да і пасьля прыходу рускіх», што быў зьмешчаны ў “Памятной книжке Якутской губернии” ў 1896 годзе, а напісаны ён трыма гадамі раней. У згаданым штогодніку былі і іншыя публікацыі Пякарскага.
    І ўвогуле, нягледзячы на заканчэньне тэрміну ссылкі, ён пакідаць Якуцію пакуль не зьбіраўся. Пра гэта напісаў і ў лісьце бацьку 2 мая 1894 года: «Раней, чым закончыцца друкаваньне слоўніка, мне няма чаго і думаць пра вяртаньне на радзіму, хоць нават і будзе атрыманы на тое дазвол, бо нельга кідаць работу, якой аддадзена трынаццаць гадоў лепшай пары жыцьця». (Цытуецца па кніце В. Грыцкевіча «Эдуард Пякарскі», выпушчанай выдавецтвам «Полымя» ў 1989 годзе.)
    У 1894-1896 гадах Пякарскі ўдзельнічаў у экспэдыцыі Усходне-Сыбірскага аддзела Рускага геаграфічнага таварыства, якую праводзіў кіраўнік спраў аддзела ссыльны народнік Дзьмітрый Клеменц. Ён не мог не разумець, што значыць для разьвіцьця навукі дзейнасьць Пякарскага. Вось што ўспамінаў наконт гэтага сам Эдуррд Карлавіч: “Мой слоўнік якуцкай мовы Клеменц назваў тым канём, на якім можна будзе выехаць у тым выпадку, калі экспэдыцыя не дасьць чаканых вынікаў. Адзін толькі слоўнік можа пакрыць выдаткі на экспэдыцыю. У гэтым сэнсе Клеменц, відаць, вёў перагаворы з Сыбіраковым. Таму Сыбіракоў асыгнаваў на экспэдыцыю 10 000 рублёў і на выданьне слоўніка 2000 рублёў”.
    Дзякуючы матэрыяльнай падтрымцы Сыбіракова слоўнік выйшаў у Якуцку ў 1898 годзе. Усяго ж Пякарскім на той час было запісана каля 20 тысяч слоў, а яго картатэка налічвала 15 тысяч картак. Эдуардам Карлавічам зацікавілася Расійская Акадэмія навук і па яе хадайніцтву Пякарскі змог у канцы 1899 года пасяліцца ў Якуцку. Акадэміяй яму была назначана дапамога памерам 400 рублёў у год. Але гэтага не ставала, каб неяк пратрымацца, таму ўладкаваўся на працу ў канцылярыю акруговага суда, а таксама шукаў пабочныя заробкі. І, вядома ж, даводзіў да ладу матэрыялы слоўніка. Акрамя таго, у 1900 годзе знайшоў памочнікаў, склаў “Кароткі руска-якуцкі слоўнік», які выходзіў двойчы.
    На 1903 год прыпадае ўдзел Пякарскага ў рабоце Нелькана-Аянскай экспэдыцыі. Яго задачай было дасьледаваньне побыту эвенкаў, а ў выніку зьявілася дасьледаваньне “Нарысы быту прыаянскіх тунгусаў”, якое для свайго часу стала сапраўдным навуковым адкрыцьцём, ды і па сёньняшні дзень не страціла свайго значэньня.
    Нарэшце настаў дзень разьвітаньня з якуцкай зямлёй. Эдуард Карлавіч не хаваў радасьці, што зможа цалкам прысьвяціць сябе навуцы — яго запрасіла Акадэмія навук у Пецярбург, каб завяршыў працу над слоўнікам. Разам з тым і сумна было — столькі гадоў аддадзена гэтаму суроваму краю, так шмат сяброў і знаёмых пакідае тут.
    У сталіцу Пякарскі прыбыў 14 верасьня 1905 года. На працягу пяці гадоў быў рэгістратарам калекцый у Этнаграфічным аддзеле Рускага музэя, а пасьля працаваў у Музэі антрапалёгіі і этнаграфіі імя Пятра Вялікага пры Акадэміі навук.
    Першы выпуск “Слоўніка якуцкай мовы” выйшаў у Пецярбургу ў 1907 годзе. А ўсяго іх было 13. Апошні пабачыў сьвет ужо ў 1930-ым. 1907 годам пазначаны першы том запісаных ім “Узораў народнай літаратуры якутаў” (заключны, трэці том выдадзены ў 1918 годзе). За першы выпуск слоўніка Пякарскі быў удастоены залатога мэдаля Акадэміі навук. А яшчэ за гэты выпуск і першы том “Узораў народнай літаратуры якутаў” атрымаў залаты мэдаль Рускага геаграфічнага таварыства.
    Працам была дадзена высокая ацэнка і выдатнейшымі вучонымі свайго часу. Вядомы цюрколяг В. Радлоў выказаўся наступным чынам: “Якуцкі слоўнік Эдуарда Карлавіча Пякарскага не толькі зьяўляецца цудоўным дапаможнікам для вывучэньня якуцкай мовы і для разуменьня якуцкіх тэкстаў, але дае нам цэласную карціну разумовага жыцьця народа, закінутага лёсам на далёкую поўнач Азіі, настолькі яна адлюстроўваецца ў багацейшай яго мове. Я не ведаю... ніводнай мовы, у якой не было пісьменнасьці, якая мова магла параўняцца па паўнаце сваёй і дэталёвасьці апрацоўкі з гэтай...”
    І сапраўды — якое багацьце адкрылася, дзякуючы слоўніку! 60 000 слоў! Але гэта не толькі слоўнік пэўнай мовы ў яго традыцыйным разуменьні. Э. Пякарскі не проста прыводзіў пэўныя словы ў алфавітным парадку, а і не абыходзіў увагай побыт, звычаі, вераваньні якутаў, расказваў пра народныя абрады... Як тут не пагадзіцца з той высокай ацэнкай, якую дае зробленаму нашым земляком В. Грыцкевіч: “За 45 гадоў быў зьдзейсьнены подзьвіг. Пякарскі стварыў не проста слоўнік якуцкай мовы, а сапраўдную энцыкляпэдыю ўсяго ўкладу жыцьця народа, яго матэрыяльнай і духоўнай культуры”.
    А што значыў слоўнік для самога Пякарскага, добра відаць з артыкула вядомага фальклярыста М. Азадоўскага “Э. К. Пякарскі”, што зьявіўся ў часопісе “Советская этнография” (1934, № 5) адразу пасьля сьмерці вучонага (не стала Эдуарда Карлавіча 29 чэрвеня 1934 года). М. Азадоўскі прыгадвае, як хацеў прыцягнуць Пякарскага да працы над адным калектыўным навуковым дасьледаваньнем, дзе б яго веды асабліва спатрэбіліся. Але Пякарскі толькі даваў каштоўныя парады, а ад непасрэднага ўдзелу ў рабоце адмаўляўся: «Ведаеце, жыць мне засталося няшмат, і я павінен у што б там ні стала закончыць “Слоўнік”,— я не маю права браць свой час на што-небудзь іншае”.
    Той жа М. Азадоўскі ўспамінае і аб рабоце Пякарскага сакратаром часопіса “Живая старина”: “Часопіс працаваў на зусім іншых асновах, чым любы навуковы орган цяпер. Ні рэдактар, ні сакратар, ні рэцэнзэнты, ні члены рэдакцыйнай калегіі, ні самі супрацоўнікі не атрымлівалі ні капейкі ганарару — усё было выключна грамадзкай справай, і ў той жа час і рэдкалегія, і часопіс працавалі абсалютна бесьперапынна, строга захоўваючы ўсе тэрміны і падтрымліваючы акуратна сувязь са шматлікімі супрацоўнікамі, якія былі раскіданы па ўсёй краіне”.
    А кожны, хто больш-менш вядомы з газэтнай, журналісцкай дзейнасьцю, ведае, што штаб любой рэдакцыі — сакратарыят, а сакратар — свайго роду начальнік гэтага штаба. Калі ж сакратарыят прадстаўлены ў адной асобе, тым больш вельмі шмат у рэдакцыі залежыць ад канкрэтнага чалавека.
    На жаль, пастаянная занятасьць Пякарскага пасьля вяртаньня з ссылкі не дазваляла яму падтрымліваць цесныя сувязі з Бацькаўшчынай. На любай яго сэрцы Беларусі, як сьведчыць В. Грыцкевіч, Эдуард Карлавіч пабываў толькі ў маі ў 1906 года. Тады ў Пінску ён пабачыўся з мачахай, братам і сястрой. Яны жылі ў нястачы, таму праз хадайніцтва В. Радлова давялося ўладкаваць брата Восіпа на службу ў акцызнае ведамства. Паездка ж, заплянаваная ў 1924 годзе, не адбылася — увесь час забірала праца над слоўнікам: да апошніх дзён жыцьця ён працягваў сыстэматызаваць матэрыялы, і ў выніку зьявілася дадатковая картатэка з 15 тысяч адзінак.
    Куды цясьнейшымі былі сувязі Пякарскага з Якуціяй, у якой яго добра ведалі і памяталі, адкуль ён пастаянна атрымліваў жаданыя весткі і дзе яго інакш. як Адубар Хаарылабыс (Эдуард Карлавіч), не называлі... А адзін з пачынальнікаў якуцкай літаратуры Аляксей Елісеевіч Кулакоўскі яшчэ ў 1912 годзе пісаў Пякарскаму: “У нас не было літаратуры, а ваш слоўнік павінен паслужыць падмуркам для яе стварэньня... Вы сапраўды заслугоўваеце імя “бацька якуцкай літаратуры”. Без вас не знайшлося б асобы, у якой хапіла б дзёрзкасьці ўзяць на сябе такую каласальную працу, як ваш слоўнік”.
    “Слоўнік якуцкай мовы” Пякарскага і па сёньняшні дзень служыць высакароднай справе збліжэньня літаратур, збліжэньня народаў. Нездарма ў 1959 годзе зьявілася яго стэрэатыпнае выданьне. Зацікавіліся гэтай працай і ў Турцыі, дзе ў 1945 годзе ў перакладзе выйшла яго першая частка, што ахоплівае слоўны матэрыял у межах літар А—М.
    У Рэспубліцы Саха нашаму выдатнаму земляку прысьвечаны дзесяткі публікацый, а да 100-годдзя з дня яго нараджэньня ў 1958 годзе ў Якуцку пабачыла сьвет кніга “Эдуард Карлавіч Пякарскі”, у якой сабраны ўспаміны і артыкулы пра навуковую дзейнасьць. Мы ж упершыню па-сапраўднаму ўспомнілі пра свайго слаўнага сына дзякуючы В. Грыцкевічу. Дык, як кажуць, лепш позна, чым ніколі.
    /Алесь Марціновіч. Хто мы, адкуль мы... Гістарычныя эсэ, нарысы ў 2 кнігах. Кн. 2. Мінск. 1998. С. 109-128.

                                ЯК  БЕЛАРУС  ЯКУТАМ  РОДНУЮ  МОВУ  ВЯРТАЎ
    Унікальным, багатым на падарожжы і вандроўкі бсларусаў па сьвецс было дзевятнаццатае стагодзьдзе. Праўда, найчасьцей здаралася, што вандроўкі гэтыя ладзіліся пад прымусам. Калі хто нават і сам уцякаў за мяжу, прычына на тое была гвалтоўная - урад царскай Расіі вёў нясьцерпную барацьбу з беларускімі патрыётамі, з тымі, хто змагаўся за волю свайго народа.
    Таму і ў Сыбір - да славутых катаржных мясьцін - не перасыхаў ручаёк з Беларусі. Так, за рэвалюцыйную дзейнасьць патрапіў у Якуцію і наш зямляк Эдуард Пякарскі (нарадзіўся ён у фальварку Пятровічы Ігуменскага павета - цяпер Смалявіцкі раён Мінскай вобласьці). А арыштавалі рэвалюцыянэра ў Маскве. Да гэтага наш зямляк вёў падпольную работу ў самых розных рэгіёнах Расійскай імпэрыі. Суд прызнаў, што Пякарскі «вінаваты ў прыналежнасьці да тайнага таварыства, якое мела на мэце зьвергнуць пры дапамозе сілы дзяржаўны і грамадзкі парадак». Прысуд быў наступны: «Пазбавіць яго маёмасных правоў і выслаць на катаржныя работы ў руднікі тэрмінам на 15 гадоў». Праўда, усьлед судзьдзі ўсё ж зьміласьцівіліся - Пякарскага адправілі ў ссылку ў Якуцію.
    2 лістапада 1881 года Э. Пякарскі разам з канвоем трапіў у Якуцк. Ссыльнага адправілі ў Першы Ігідзейскі насьлег Батурскага улуса (насьлег - адпаведнік воласьці, улус - павета). За 230 вёрст ад Якуцка.
    Пазнаёміўшыся з навакольнымі мясьцінамі, Эдуард Пякарскі пачаў вывучаць культуру, побыт якуцкага народа. Паступова ўпэўніўся, што якуцкая мова надзвычай нераспрацаваная. Прыметнікі не дапасоўваюцца да назоўнікаў. Няма дакладнага ўжываньня склонаў.
(Уявіце сабе, як нязручна было б размаўляць па-беларуску, калі б прыметнікі, назоўнікі, дзеясловы мелі не строгія, а «прыблізныя» формы). Прыблізнымі, невыразнымі былі і канчаткі. Усё гэта і занепакоіла Эдуарда Пякарскага. Паціху ён авалодаў вуснай мовай, выступаў у ролі перакладчыка. Але ж гэта быў усяго толькі пачатак працы. Сьледам за гутарковай мовай якутаў наш зямляк пачаў асвойваць і песенны, былінны фальклёр багатага на культуру старажытнага народа. Знаёмства з якуцкім песенным мастацтвам, з гераічным эпасам аланхо пераканалі Пякарскага, што мова фальклёру больш чыстая, вытанчаная. Праўда, калі ў эпасе аланхо адчуваўся арнамэнталізм (імкненьне да яскравасьці, прыгажосьці), зьмест народных песень вызначаўся прастатой: якуты сьпявалі пра тое, што бачылі, - пра дарогу, пра лес, пра коней, пра ежу...
    Для работы Пякарскі завёў два сшыткі. У адзін з іх занатоўваў якуцкія словы з перакладам на рускую мову, у другі - рускія словы з перакладам на якуцкую.
    Праца над слоўнікам складвалася не зусім проста. Каб неяк пражыць, ссыльнаму даводзілася займацца гаспадаркай. А як толькі надаралася вольная часіна, Пякарскі апантана ўваходзіў у сьвет якуцкіх слоў і гаворкі, шукаў мясцовыя адпаведнікі розным рускім словам.
    Былі ў стваральніка якуцкага слоўніка і добраахвотныя памочнікі. Сярод іх і айцец Дзьмітрый (сьвецкае прозьвішча Папоў). На той час у царкве была рэлігійная літаратура на якуцкай мове. Праўда, там было надзвычай шмат памылак, недакладнасьцей. На гэта зьвяртаў увагу і Пякарскі.
    На пачатку 1890 года наш зямляк завяршыў працу над слоўнікам і выслаў яго ва Ўсходне-Сыбірскі аддзел Геаграфічнага таварыства.
    ...Прайшло яшчэ некалькі гадоў. Працу Пякарскага, самаахвярнасьць у справе служэньня не толькі якуцкаму народу, а і Расіі ўвогуле заўважылі і дзяржаўныя чыноўнікі. У 1907 годзе Акадэмія навук Расіі выдала першы выпуск «Слоўніка якуцкай мовы». Пякарскага ўзнагародзілі залатым мэдалём Акадэміі навук. А з 1907 па 1918 год пад рэдакцыяй Пякарскага пабачыла сьвет восем выпускаў трохтомнага выданьня «Узораў народнай творчасьці». Вучоны надрукаваў і нямала артыкулаў, у якіх расказаў рускаму чытачу пра гісторыю, побыт, этнаграфію якуцкага народа. Сваёй працай Пякарскі прыцягнуў увагу дасьледчыкаў да Якуціі, яе матэрыяльнай і духоўнай культуры. Неўзабаве пачала разьвівацца літаратура на якуцкай мове. А адзін з яе пачынальнікаў - А. Е. Кулакоўскі - напісаў у лісьце да Пякарскага: «У нас не было літаратуры, а ваш слоўнік павінен служыць падмуркам для яе стварэньня... Вы сапраўды заслугоўваеце імя «бацькі якуцкай літаратуры». Без вас не знайшлося б асобы, у якой хапіла б дзёрзкасьці прыняць на сябе такую каласальную працу, як ваш слоўнік».
    Памёр Эдуард Пякарскі 29 чэрвеня 1934 года. Нэкралёг зьмясьцілі многія газэты, а таксама навуковыя часопісы. Урад Якуцкай АССР ушанаваў памяць вучонага ўстанаўленьнем дзьвюх стыпэндый яго імя. А лепшы помнік Пякарскаму - яго слоўнік. I тое, што якуцкі народ мае сваю літаратурную мову.
    1993 г.
    /Алесь Карлюкевіч.  Далёкія і блізкія суродзічы. Мінск. 1999. С. 20-23./

                                                             ПЯКАРСКІ  ЭДУАРД
                                                                        (1858-1934)
    Вядомы падарожнік і прыродазнаўца, географ, лінгвіст і этнограф. Нарадзіўся 25 кастрычніка 1858 г. на хутары Пятровічы Ігуменскага павета Мінскай губэрні. Вучыўся ў Мінскай і Мазырскай гімназіях, у Харкаўскім інстытуце. У 1881 годзе за удзел у рэвалюцыйным руху сасланы ў Якуцкі край. Удзельнічаў у саставе Нэлькана-Аянскай экспэдыцыі. Склаў першы поўны “Слоўнік якуцкай мовы” (1899). Аўтар навуковых прац па геаграфіі, этнаграфіі, лінгвістыцы і фальклярыстыцы. Член-карэспандэнт Акадэміі навук СССР (1927) і ганаровы акадэмік (1931). Памёр 29 чэрвеня 1934 г., пахаваны ў Пецярбургу.


    /Географы і падарожнікі Беларусі. Альбом – атлас пад рэдакцыяй доктара геаграфічных навук В. А. Ярмоленкі. Мінск. 1999. С. 29./


                        КАК БЕЛОРУС  ЯКУТАМ  РОДНОЙ ЯЗЫК  ВОЗВРАЩАЛ
    Уникальным, богатым на путешествия и экспедиции белорусов по миру считается XIX столетие. Правда, чаще случалось, что путешествия эти приходилось совершать в результате насилия. Если кто даже и сам убегал за границу, причины тому были не самые добрые - правительство царской России боролось с белорусскими патриотами, с теми, кто сражался за волю своего народа.
    Потому и в Сибирь - к известным каторжным местам - не пересыхал ручеек из Беларуси. Так, за революционную деятельность попал в Якутию и наш земляк Эдуард Пекарский (родом он с когдатошнего Игуменского уезда - теперь Смолевичский район Минской области).

     Арестовали революционера в Москве. До того времени наш земляк вел подпольную работу в разных регионах Российской империи. Суд признал, что Пекарский «виноват в принадлежности к тайному обществу, которое поставило цель свергнуть при помощи силы государственный и общественный порядок». Приговор был следующим: «Лишить его имущественных прав и выслать на каторжные работы в рудники сроком на 15 лет». Правда, судьи все же смилостивились - и Пекарского отправили в ссылку в Якутию.
    2 ноября 1881-го года Эдуард Пекарский вместе с конвоем попал в Якутию. Отправили в Первый Игидейский нослег Батырского улуса (нослег - соответствует волости, нынешнему сельсовету, улус - уезд, по-современному - район). За 230 верст от Якутска.
    Познакомившись с окрестными местами, Эдуард Пекарский начал изучать культуру, быт якутского народа. Постепенно убедился и в том, что якутский язык не очень разработан. Прилагательные нельзя совместить с существительными. Нельзя сказать: «Солнечное лето». Получалось вроде того: «Солнечным лето». Представьте себе, как тогда можно разговаривать.
    Невыразительными были окончания. Все это и беспокоило Эдуарда Пекарского. Потихоньку он овладел устным якутским языком, выступал в роли переводчика. Но это же было всего только начало работы. Вскоре наш земляк начал осваивать и песенный фольклор якутов, их былины, легенды и предания. Знакомство с песнями и сказками якутов, с героическим эпосом убедило Пекарского, что язык фольклора более чистый, утонченный.
    Для работы Пекарский завел две тетради. В одну из них записывал якутские слова с переводом на русский язык, в другую тетрадь - русские слова с переводом на якутский.
    Работа со словарем складывалась не совсем просто. Чтобы как-то прожить, необходимо было заниматься хозяйством. А как только случалась пауза, свободная минутка, Пекарский входил в мир якутских слов, искал местные соответствия русским словам.
    Были у создателя якутского словаря и добровольные помощники. Среди них отец Дмитрий (светская фамилия Попов). На то время в церкви имелась религиозная литература на якутском языке. Правда, там было много ошибок, неточностей. На это и обращал внимание Пекарский.
    В начале 1890-го года наш земляк завершил работу над словарем и выслал его в Восточно-Сибирский отдел Географического общества.
    ...Прошло еще несколько лет. Работу Пекарского, его самоотверженность в деле служения не только якутскому народу, а и России вообще, заметили государственные чиновники. В 1907-ом году Академия наук России издала первый выпуск «Словаря якутского языка». Пекарского наградили золотой медалью Академии наук. А с 1907 по 1918 годы под редакцией Пекарского увидело свет восемь выпусков трехтомного издания «Образцов народного творчества». Ученый опубликовал и немало статей, в которых рассказывал русскому читателю об истории, быте, этнографии якутского народа. Своими трудами Пекарский привлек внимание исследователей к Якутии, ее материальной и духовой культуре. Вскоре начала развиваться и литература на якутском языке. Один из ее первопроходцев - А. Кулаковский - назвал нашего соотечественника «отцом якутской литературы».
    Умер Эдуард Пекарской 29 июня 1934 года. Правительство Якутской АССР (и тогда, и теперь Якутия автономная республика в составе России) в память об ученом установило две стипендии его имени.
    А лучший памятник Пекарскому - его словарь. И то, что якутский народ имеет свой литературный язык.
    Алесь Карлюкевич
    /Качели. № 6. Минск. 2000. С. 2./

                                                РОДАМ  СА  СМАЛЯВІЧЧЫНЫ
                          Э. К. ПЯКАРСКІ – СКЛАДАЛЬНІК  ЯКУЦКАГА  СЛОЎНІКА
    Когда в январе 1881 г. двадцатитрехлетнего народника Эдуарда Карловича Пекарского сослали в междуречье Татгы и Алдана в Якутии, он еще не знал, что в этом краю он найдет свое призвание. «А средств к жизни нет,.. — писал Э. К. Пекарский отцу 22 февраля 1883 г. - И если бы не якуты, я должен бы был пропасть с голоду». Пришлось учиться хлебопашеству, разводить скот, строить юрту, запасаться на зиму топливом и льдом для вытапливания воды.


    Э. К. Пекарский родился 13 (25) октября 1858 г. в фольварке Петровичи (ныне Смолевичский район Минской области). Его мать умерла рано. Ребенок сперва воспитывался в семье белорусского крестьянина. Затем жил у тетки в Минске, у двоюродного деда в полесском имении Барбаров. В Мозырской гимназии, куда Эдуард вскоре поступил, он зарабатывал на жизнь репетиторством. Позже Э. К. Пекарский переехал учиться в Таганрогскую гимназию и там связал свою жизнь с революционно настроенной молодежью.
    Революционной деятельности Э. К. Пекарский не оставил и в Чернигове, куда переехал учиться. Здесь юноша вступил в подпольный кружок учащихся и вел революционную пропаганду среди местных ремесленников, распространял народнические газеты и запрещенные сочинения. Осенью 1877 г. он поступил в Харьковский ветеринарный институт. Когда начались студенческие волнения, а вслед за ними и аресты, Э. К. Пекарский укрылся от преследований. Заочно его приговорили к пяти годам ссылки на Север.
    Спустя несколько месяцев в Княже-Богородское волостное управление Тамбовского уезда приехал принимать дела у пьянчуги писаря новый писарь Иван Кириллович Пекарский: так стал называть себя бывший студент, чтобы своим именем не выделяться среди русских крестьян. В конце 1878 г. он стал членом революционного общества «Земля и воля». На Тамбовщине в это время было немало таких революционеров, как он — «волостных писарей» и «фельдшеров». Полиция выследила подпольщиков. Когда у «Ивана Кирилловича» потребовали паспорт, он вынужден был скрыться. Накануне нового 1880 г. его арестовали в Москве. Местный военно-окружной суд приговорил «государственного преступника» Э. К. Пекарского к пятнадцати годам каторжных работ. Каторгу заменили ссылкой на поселение «в отдаленные места Сибири с лишением всех прав и состояния».
    В ноябре 1881 г. Э. К. Пекарского привезли в 1-й Игидейский наслег Ботурусского улуса, находившийся в 230 верстах к северо-востоку от Якутска. Здесь ему предстояло прожить долгие годы.
    Местные жители помогли нашему земляку обработать небольшой участок, где он сеял зерновые и сажал картошку. Пекарский занялся и огородничеством, стал раз водить скот, ловил рыбу, охотился.
    Ссыльный революционер помогал якутам составлять официальные прошения (этому он научился на Тамбовщине), вести судебные процессы, заступался за них перед наезжавшим начальством, добивался в судах решений запутанных вопросов в пользу бедняков. Э. К. Пекарский завоевал среди них большой авторитет.
    Чтобы объясняться с якутами, пришлось изучать их язык, записывать якутские слова с русским переводом. Работать ему было нелегко, не хватало бумаги, не было пособий и словарей. Однако упорным трудом ссыльный революционер добился многого.
    В газете «Неделя» за 1885 г. он прочитал сообщение, будто бы в якутском языке имеется всего три тысячи слов. К 1887 г. исследователь собрал и истолковал уже семь тысяч якутских слов, спустя одиннадцать лет — двадцать тысяч, и к 1930 г. — двадцать пять тысяч слов.
    Работой Э. К. Пекарского заинтересовался Восточно-Сибирский отдел Географического общества. Энтузиаст развития Сибири золотопромышленник Л. М. Сибиряков предложил отделу деньги на печатание словаря. Когда подходил к концу срок ссылки, Э. К. Пекарский писал отцу: «Ранее окончания печатания словаря, мне нечего и думать о возвращении на родину, если даже и будет получено на то разрешение, ибо нельзя бросить работу, на которую потрачено тринадцать лет лучшей поры жизни». Через пять лет в Якутске, куда исследователь мог переселиться к тому времени, вышел первый выпуск его словаря.
    Опыт изучения быта якутов, накопленный Э. К. Пекарским, заинтересовал руководителей экспедиции в Приаянский край, они обратились к ученому с просьбой произвести подворную перепись эвенков Приаянского края, собрать сведения об их быте. Он дал согласие и отплыл из Якутска на пароходе 11 июня 1903 г. Через две недели плавания по рекам Алдана и Мая он прибыл в маленькое селение Нелькан, а отсюда отправился к Охотскому морю. Надо было преодолеть хребет Джугджур.
    Приветливость Э. К. Пекарского располагала к нему жителей тайги. Эвенки рассказывали ученому об оленеводстве, охоте, рыбной ловле, передавали для музея вещи из своего обихода. Собрав материалы, Э. К. Пекарский возвратился назад.
    И в ссылке, вдали от Родины, он продолжал бороться против реакционных сил. По его инициативе и 1899 г. в наслеге, где он жил, провели передел земли, которой до того пользовались только богатые. В результате бедняки получили земельные участки. Э. К. Пекарский обработал материалы съезда якутской интеллигенции — в виде инструкции по уравнительному перераспределению земель с учетом количества членов крестьянских семей. Несмотря на то, что богачи противодействовали ее введению, после революции 1905 г. инструкция увидела свет. Ее основные положения, по словам Пекарского, «мало-помалу все же проникли в жизнь».
    Ученый выступил в красноярской газете «Сибирские вести» со статьей «Значение якутского языка в школах», подверг критике губернатора и инспектора училищ Якутской области, которые, пользуясь наступлением реакции, противились открытию школ с обучением на якутском языке.
    В своих статьях он говорил о трудностях, которые переживает якутский народ, требовал реорганизации судопроизводства в улусах, выступал за необходимость печатания газетных статей на якутском языке, помогал получать шрифты и оборудование для типографии газеты «Якутский край» в Якутске. Этим он способствовал развитию якутской культуры и привлекал к проблемам края внимание широкой русской общественности.
    В 1905 г. Академия наук добилась перевода ученого в Петербург, чтобы он мог там продолжить работу над словарем. Тепло прощалась с Э. К. Пекарским якутская интеллигенция. В преподнесенном ему адресе выражалось смелое пожелание, «чтобы дальнейшая деятельность ученого, так удачно совпавшая с грядущим обновлением общественной и государственной жизни... освобождением от стальных цепей бюрократического произвола, была такою же плодотворной, как и раньше».
    И, находясь в столице, он не порывал связей со своей второй родиной Якутией, издал три тома «Образцов народной литературы якутов» на якутском языке, отдельными выпусками выходил капитальный «Словарь якутского языка» с богатыми параллелями из родственных языков и подробным объяснением устаревших слов и явлений быта. За эти труды ученый был награжден золотыми медалями Академии наук и Русского географического общества.
    После революции ученый продолжал свою неустанную работу по исследованию якутского языка, разыскивал для комиссии по изучению Якутской АССР материалы дореволюционных почвенных экспедиций в Якутии.
    В конце 1926 г. общественность Ленинграда и Якутии отметила окончание составления основной части «Словаря якутского языка». 29 ноября 1926 г. Э. К. Пекарский писал этнографу В. И. Иохельсону: «29 октября закончил «нескончаемый словарь» и подписал «конец».
    В адрес Пекарского приходили нескончаемым потоком поздравительные телеграммы и письма из Якутии. А правление якутского землячества в Ленинграде преподнесло исследователю поэтически составленный адрес на якутском языке.
    Выступавшие на торжественном вечере отмечали, что Э. К. Пекарский создал настоящую энциклопедию всего уклада жизни якутского народа, его материальной и духовной культуры.
    ЦИК и Совет Народных Комиссаров Якутской АССР назвали именем Э. К. Пекарского школу в Игндейцах — месте его первоначальной ссылки. По инициативе ученого Академия наук СССР взяла шефство над школой, он передал школе свою библиотеку. Его избрали почетным членом Якутского исследовательского общества «Саха-Кескиле» и Восточно-Сибирского отдела Русского географического общества, членом-корреспондентом Академии наук СССР и ее почетным членом. Э.К.Пекарский продолжал работу над словарем, собрал материалы для дополнительного тома, которые, однако, не увидели свет и хранятся теперь в архиве одного из ленинградских институтов.
    29 июня 1934 г. ученый умер. Правительство Якутской АССР увековечило его память двумя стипендиями имени Пекарского.


    Главный труд Э. К. Пекарского — «Словарь якутского языка» — по достоинству оценили и в стране и за рубежом. Один из основоположников якутской литературы Алексей Елисеевич Кулаковский писал Э. К. Пекарскому 18 ноября 1912 г.: «У нас не было литературы, а ваш словарь должен послужить краеугольным камнем для се создания... Вы поистине заслуживаете названия «отца якутской литературы». Без вас не нашлось бы лица, у которого хватило бы дерзости принять на себя такой колоссальный труд, как ваш словарь».
    Другой якутский писатель Серафим Романович Кулачиков-Элляй заканчивал свою статью «Мысли о якутской литературе», опубликованную в 1925 г. на страницах республиканской газеты словами: «В деле изучения якутского языка огромную пользу принесет «Словарь якутского языка», составленный Э. К. Пекарским. Этот словарь должен служить настольной книгой каждого литератора».
    Научный мир высоко отозвался о «Словаре». Исследователь тюркских языков академик В. В. Радлов писал еще по поводу первого его выпуска: «Я не знаю пи одного языка, не имеющего письменности, который может сравниться по полноте своей и тщательности обработки с этим истинным сокровищем якутского словаря, да и для многих литературных языков подобный словарь, к сожалению, остается надолго желаемой недоступностью».
    Признанием заслуг Э. К. Пекарского явилось издание части его «Словаря» в турецком переводе в 1945 г. (редкий случай в словарной практике!), и особенно стереотипное переиздание «Словаря» в 1959 г. Эта книга действительно стала настольной для всех тех, кто изучает духовное богатство якутского народа, его культуру и литературу и работает в его среде...
    Друкуецца са скарачэньнямі па кн.: Грицкевич В. П. От Немана до Тихого океана. Мн., 1986. С. 257-265.
    /Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Смалявіцкага раёна і г. Жодзіна. Мінск. 2000. С. 79-82./

                                                               ПЯКАРСКІ  ЭДУАРД
    Пякарскі Эдуард Карлавіч (25. 10. 1858, х. Пятровічы Ігуменскага пав. Мінскай губ., цяпер Чэрвеньскі р-н Мінскай вобл. - 29. 6. 1934, Ленінград, Расія), этнограф, лінгвіст, падарожнік, прыродазнаўца-географ, дасьледчык народнай культуры якутаў. Член-карэспандэнт Акадэміі навук СССР (1927), яе ганаровы акадэмік (1931).
    Э. Пякарскі нарадзіўся ў дваранскай сям’і. Вучыўся ў Мінскай і Мазырскай гімназіях. З-за палітычнай “нядобранадзейнасьці” не змог завяршыць вышэйшую адукацыю. Пасьля выключэньня ў 1878 г. з Харкаўскага інстытута за ўдзел у студэнцкіх беспарадках быў арыштаваны ў Маскве (1879). За ўдзел у рэвалюцыйным руху быў высланы ў 1881 г. ваенна-акруговым судом у Якуцкі край, дзе прабыў каля чвэрці стагодзьдзя (да жніўня 1905); 1881-1899 гг. пражываў у Ігідацкім насьлегу Ботурускага ўлуса, а 1900-1905 гг. — у Якуцку. Будучы ў ссылцы ў цесных сувязях з якуцкім насельніцтвам, Э. Пякарскі, не маючы спэцыяльнай лінгвістычнай і этнаграфічнай падрыхтоўкі, шляхам самаадукацыі стаў адным з лепшых знаўцаў якуцкай мовы, побыту і фальклёру. Пры садзейнічаньні сяброў па ссылцы, саміх якутаў і мясцовых рускіх жыхароў ён сабраў адпаведныя каштоўныя матэрыялы, выкарыстаныя ў яго друкаваных працах. Па краязнаўчай рабоце завязаў сувязі з Якуцкім статыстычным камітэтам і Ўсходне-Сыбірскім аддзелам Рускага геаграфічнага таварыства, прыняў удзел у складаньні “Памятнай кніжкі Якуцкай вобласьці”, у першым выпуску якой (1895) зьявілася яго першая друкаваная праца “Якуцкі род да і пасьля зьяўленьня рускіх”.
    Па запрашэньню вядомага навукова-палітычнага дзеяча Расіі Д. Клеменца ў 1894-1896 гг. Э. Пякарскі прыняў удзел у т.зв. Сібіракоўскай якуцкай экспэдыцыі, арганізаванай Усходне-Сыбірскім аддзелам Расійскага геаграфічнага таварыства для вывучэньня краю ў эканамічным, юрыдычным і бытавым плянах. Склаў для яе навуковую праграму па збору зьвестак аб матэрыяльнай і духоўнай культуры якутаў. На сродкі экспэдыцыі выдаў у Якуцку (1899) першы выпуск свайго “Слоўніка якуцкай мовы”, які зьявіўся пазьней (1907) другім выданьнем у Пецярбургу пад эгідай Акадэміі навук. Летам 1903 г. Пякарскі ўдзельнічаў у Нэлькана-Аянскай экспэдыцыі, займаючыся вывучэньнем прыаянскіх тунгусаў і зборам калекцый для Этнаграфічнага аддзела Рускага музэя ў Пецярбургу, дзе потым, у 1905-1911 гг., працаваў рэгістратарам этнаграфічных калекцый. Справаздача аб экспэдыцыі была надрукавана ў “Известиях Общества археологии, истории и этнографии” (Казань, 1904. Т. 20. Вып. 4-5 с).
    Пераехаўшы ў 1905 г. у Пецярбург, Э. Пякарскі працаваў у музэях. Да канца свайго жыцьця праяўляў вялікую цікавасьць да слоўнікавага багацьця якуцкай мовы. Прыступіў ён да гэтай справы ў першыя ж дні сваёй ссылкі (1881) і не спыняў яе нават пасьля зьяўленьня акадэмічнага выданьня (1930), выніку амаль 50-гадовай сваёй працы. Ва ўказаным выданьні налічваецца 25 000 якуцкіх слоў.
    З 1911 г. і да сьмерці, больш за 20 гадоў, Э. Пякарскі працаваў у Расійскай акадэміі навук — спачатку ў Музэі антрапалёгіі і этнаграфіі, які выдзеліўся з Рускага музэя, а ў апошнія гады жыцьця — у Інстытуце ўсходазнаўства АН СССР. З 1914 г. ён быў сакратаром Этнаграфічнага аддзела РУТ, вёў вялікую рэдакцыйную работу. Аўтар шматлікіх навуковых прац па геаграфіі, этнаграфіі, лінгвістыцы і фальклярыстыцы якутаў і тунгусаў.
    Валерый Ярмоленка
    /Хто ёсць Хто сярод беларусаў свету. Энцыклапедычны даведнік. Ч. 1. Беларусы і ўраджэнцы Беларусі ў памежных краінах. Мінск. 2000. С. 247-248./

    ПЯКАРСКІ Эдуард Карлавіч [13 (25). 10. 1858, хутар Пятровічы Ігуменскага пав. Мінскай губ., цяпер Смалявіцкі р-н — 29. 6. 1934), бел. і расійскі лінгвіст, этнограф, географ. Ганаровы акад. АН СССР (1931; чл.-кар. з 1927). Вучыўся ў Мазырскай, Мінскай і Чарнігаўскай гімназіях, у Харкаўскім вэт. ін-це (1877-78). У 1881 за ўдзел у народніцкім руху высланы ў Якуцію. Удзельнік экспедыцый Усх.-Сыбірскага аддзяленьня Рус. геагр. т-ва (1894-96) і Аяна-Нэльканскай (1903). З 1905 у Пецярбургу. У 1914-17 сакратар аддз. этнаграфіі Рус. геагр. т-ва. Рэдагаваў час. «Живая старина», працаваў у Ін-це ўсходазнаўства АН СССР. Адзін з аўтараў «Слоўніка якуцкай мовы» (вып. 1-13, 1907-30). Аўтар навук. прац па этнаграфіі, лінгвістыцы, фальклёрыстыцы, геаграфіі.
    Літ.. Оконешников Е.М. Э. К. Пекарский как лексикограф. Новосибирск, 1982; Грыцкевіч В. Эдуард Пякарскі: Біягр. нарыс. Мн., 1989.
    /Энцыклапедыя гісторыі Беларусі ў 6 тамах. Т. 6. Кн. І. Мінск. 2001. С. 15./

    ПЯКАРСКІ Эдуард Карлавіч (25. 10. 1858, в. Пятровічы Смалявіцкага р-на Мінскай вобл. — 29. 6. 1934), расійскі этнограф, географ, мовазнавец, фалькларыст. Чл.-кар. (1927), ганаровы акад. (1931) АН СССР. Вучыўся ў Мінскай, Мазырскай і Чарнігаўскай гімназіях, Харкаўскім вэт. ін-це (1877-88). За ўдзел у народніцкім руху арыштаваны (1879) і сасланы ў Якуцію. Удзельнік экспэдыцый Усх.-Сыбірскага аддзяленьня Рус. геагр. т-ва (РГТ, 1894—96) і Аяна-Нельканскай (1903). З 1905 працаваў у музэях Пецярбурга, з 1911 у Музэі антрапалёгіі і этнаграфіі Рас. АН, з 1914 сакратар этнагр. аддзела РГТ, у апошнія гады жыцьця ў у Ін-це ўсходазнаўства АН СССР. Аўтар артыкулаў па геаграфіі, этнаграфіі, лінгвістыцы і фальклёру якутаў і тунгусаў. Асн. праца — «Слоўнік якуцкай мовы» (вып. 1-13, 1907-30; у сааўт).
    Літ.: Э. К. Пекарский: (К 100 летию со дня рождения). Якутск. 1958; Грыцкевіч В. Эдуард Пякарскі: Біягр. нарыс. Мн., 1989.
    В. А. Ярмоленка.
    /Беларуская энцыклапедыя ў 18 тамах. Т. 13. Мінск. 2001. С. 156./

                                                          ЭДУАРД  ПЕКАРСКИЙ –
                                       СОЗДАТЕЛЬ  СЛОВАРЯ  ЯКУТСКОГО  ЯЗЫКА
    Вряд ли можно найти о Республике Саха (Якутия) человека, который бы не знал имени Эдуарда Пекарского. Оно и не удивительно со школьных лет известно, что Пекарский был первым, кто создал словарь якутского языка, занимался его исследованием. Э. Пекарскому регулярно посвящаются различные публикации, а к 100-летию со дня его рождения, которое широко отмечалось в 1958 году, увидела свет книга «Эдуард Карлович Пекарский», состоящая из многочисленных статей и воспоминаний А еще якуты хорошо знают, что Э. Пекарский - родом из Белоруссии, о чем, кстати, мы узнали не так давно, благодаря работам Валентина Грицкевича из Санкт-Петербурга.
    Родился Эдуард Карлович Пекарский 25 октября 1858 года в деревне Петровичи Игуменского уезда (сейчас Смолевичский район). Он был первенцем в семье Карла и Терезы Пекарских Хоть отец Эдуарда и принадлежал к шляхетскому роду, семья не жила в достатке. А тут случилась беда. Когда Эдуард стал только подрастать неожиданно умерла мать. Отцу пришлось отдать сына на воспитание в крестьянскую семью. Через некоторое время забрала Эдуарда к себе в Минск тетя. Благодаря ей, он овладел грамотой, научился писать и читать по-русски и по-польски.
    Затем отец отправил сына на учебу в Мозырскую гимназию Там Эдуард познакомился с двоюродным дедом и его сестрой, которые жили в полесском местечке Барбаров. Но у родственников он чувствовал себя не совсем уютно. Не в последнюю очередь из за их скупости. Именно поэтому Э. Пекарский стал заниматься репетиторством. В 1873 году он распрощался с Мозырем и перебрался в Минск. Дело в том. что гимназию реорганизовали в прогимназию, и в ней нельзя было получить среднее образование. Но в Минске он проучился всего полгода. Отец узнал, что директором Таганрогской гимназии стал бывший директор Мозырской и отправил туда Эдуарда. Учеба в Таганроге стала для Э. Пекарского началом революционной деятельности. Кружок, в который он входил, вскоре, однако, был разогнан властями. Стали поговаривать, что всех выдал провокатор. Подозрения пали на Пекарского. Обиженный наговорами и несправедливостью, он переводится в Черниговскую гимназию, но от революционной деятельности не отказался. Э. Пекарский устраивается в швейную мастерскую, чтобы легче было вести пропагандистскую работу среди рабочих.
    Несмотря на то что это занимало много времени в гимназии он учился хорошо, однако не найдя взаимопонимания с отдельными преподавателями, подал заявление об отчислении. Но к этому проявил небезразличие дед Эдуарда Ромуальд Пекарский. Договорились о том, что Эдуард будет продолжать учебу и в 1877 году он поступил в Харьковский ветеринарный институт.
    Тогда же, по признанию Эдуарда Карловича, он «сразу же приобщился не столько к учебе, сколько к знакомству с новыми товарищами и скоро окунулся в студенческую среду. У большинства студентов были прогрессивные и даже революционные взгляды. Деятельность студенческих кружков целиком захватывала человека, у которого были хоть какие-то общественные инстинкты».
    Особую активность Э. Пекарский проявлял в кружке, которым руководил студент медицинского факультета Дмитрий Буцинский. На формирование его взглядов большое влияние оказали политические события и в первую очередь так называемые процессы «50-ти» и «193-х», когда царизм жестоко расправился с народниками. Прошли волнения и в ветеринарном институте. Многие были арестованы. Э. Пекарский был исключен из института без права поступления в какое либо другое высшее учебное заведение. Кроме того, его заочно присудили к шести годам административной ссылки в Архангельскую губернию.
    Бунтовщик через несколько месяцев «всплыл» в качестве писаря Княже-Богородицкого волостного управления Тамбовского уезда Ивана Кирилловича Пекарского. Имя и отчество поменял, чтобы не очень отличаться от местного населения. В скором времени он сблизился с агрономом Михаилом Девелем, помещиком Михаилом Сатиным, письмоводом у которого стал работать с июня 1879 г., вошел в революционное общество «Земля и воля». Когда полиция напала на след революционеров, снова ушел в подполье, получив с помощью друзей паспорт на имя помещика Николая Полунина. Скрывался некоторое время в Смоленской губернии. Поскольку им заинтересовался становой пристав, перебрался в Москву. Но все-таки Э. Пекарского выследили и арестовали.
    Дело Э. Пекарского рассматривалось 10-11 января 1881 года в Московском военно-окружном суде. Осудили на 15 лет высылки и каторги. Правда, одновременно «суд постановил ходатайствовать перед Московским генерал-губернатором смягчить Пекарскому наказание высылкой на каторжные работы на заводы на четыре года». Губернатор, учитывая молодость Э. Пекарского и состояние здоровья, принял решение его просто выслать «в отдаленные места Сибири».
    27 сентября 1881 года в кандалах на ногах, больной воспалением легких, которое он получил в дороге, Э. Пекарский прибыл в Иркутск. Его дальнейшая судьба зависела от генерал-губернатора Восточной Сибири. Тот распорядился отправить Эдуарда Карловича в Якутскую губернию. А 2 ноября Э. Пекарского принял сам якутский губернатор и местом поселения избрал поселок Игидейский Бутурусского улуса (теперь Алексеевский район Республики Саха), а это 230 верст на северо-восток от Якутска По приезду на место поселения Эдуарда Карловича назначили так называемым начальником междворовой станции На станции он всегда находился среди людей, но в холода его часто угнетало одиночество.
    Чтобы жить (жить, а не просто существовать), необходимо было найти взаимопонимание с местным населением. Но это было проще, чем овладеть его языком. Недаром говорят: язык - душа народа. Первым учителем Э. Пекарского в изучении якутского языка стал слепой отец владельца той междворовой станции, где он работал. Старец показывал Э. Пекарскому отдельные предметы и объяснял, как они звучат по-якутски.
    Вскоре Э. Пекарский узнал, что в 1858 году вышла «Краткая грамматика якутского языка» составленная епископом Дионисием (Дмитрием Хитровым). Эта грамматика была найдена и стала учебным пособием для Эдуарда Карловича. Кроме того, в руки попали и некоторые другие издания на якутском языке, выпущенные миссионерским обществом: «Евангелие», «Деяния апостолов», «Псалтырь». С этих книг он выписывал якутские слова, чтобы потом найти им русское соответствие. Пошел навстречу Эдуарду Карловичу и известный революционер П. Алексеев, который отбывал наказание за 18 верст от Пекарского. Они подружились и на конях наведывали друг друга. Петр Алексеев подарил Э. Пекарскому рукописную книгу, в которой он делал разные записи. Познакомился Эдуард Карлович и со священником соседнего поселения Дмитрианом Поповым, который также работал над составлением словаря якутского языка. Д. Попов передал ему некоторые свои записи. В руки Э. Пекарского попал и «Якутско-немецкий словарь» петербургского ученого Отто Берлинга.
    На составление словаря Э. Пекарский в основном отводил зиму, так как в другое время нужно было работать по хозяйству. Не хватало денег, не хватало самого необходимого. Позже, возвращаясь в те годы, он признавался: «Часто не было письменных принадлежностей, приходилось пользоваться каждым кусочком бумаги, у которого одна сторона была чистая. Не было свечек и приходилось читать, а кое-когда и писать при свете камина, рискуя испортить себе глаза».
    Еще тяжелее стало, когда умер Д. Попов. На счастье, нашлись новые помощники, среди них в первую очередь ссыльные которые, оказавшись в Якутии как и Э. Пекарский, стали считать ее второй родиной. Ананий Орлов, Николай Витошевский, Марк Натансон охотно предлагали свои переводы якутских слов. А ссыльный Всеволод Ионов, еще оказалось, сам несколько лет занимался составлением русско-якутского словаря. Свои материалы он передал Эдуарду Карловичу, а работу над дальнейшим сбором материалов продолжил под его непосредственным руководством.
    Первый вариант «Словаря якутского языка» содержал 7 тысяч слов Весть об этом уникальном труде дошла даже до Парижа. Известный языковед П. Якоби прислал Э. Пекарскому письмо, в котором спрашивал, когда этот сборник увидит свет и как его приобрести. Одновременно давал Пекарскому ряд советов.
    Работая над словарем, Эдуард Карлович одновременно исследовал быт якутов, их обычаи, изучал материальную культуру. И в этом направлении находил единомышленников. Например, вместе со ссыльным Георгием Осмоловским написал статью «Якутский род до и после прихода русских», которая была опубликована в «Памятной книжке Якутской губернии».
    Несмотря на окончание срока ссылки, покидать Якутию Э. Пекарский не собирался. Про это он написал в письме отцу 2 мая 1894 года: «Раньше, чем закончится издание словаря, мне нечего и думать про возвращение на Родину. Нельзя бросать работу которой отдано тринадцать лет лучшей поры жизни». В 1894-1896 годах он принимал участие в экспедиции Восточно-Сибирского отдела Русского географического общества. В 1898 году словарь, составленный Эдуардом Карловичем, вышел в Якутске. В 1900 году он нашел помощников и составил «Краткий русско-якутский словарь», который издавался дважды. В 1903 году Э. Пекарский участвовал в Нелькано-Аянской экспедиции, результатом которой стали «Очерки быта аркаянских тунгусов».
    С Якутией он расстался только тогда, когда Академия наук пригласила его для завершения работы над словарем. В столицу он прибыл 14 сентября 1905 года. Пять лет работал регистратором коллекций в Этнографическом отделе Русского музея, а затем работал в Музее антропологии и этнографии имени Петра Великого при Академии наук.
    Первый выпуск «Словаря якутского языка» вышел в Петербурге в 1907 году. Последний, тринадцатый, увидел свет в 1930 году. Благодаря словарю открылось настоящее богатство якутского языка -60 000 слов! Но это был не только словарь языка в традиционном понимании. Э. К. Пекарский не просто приводил слова в алфавитном порядке, но и не обходил вниманием быт, обычаи, верования якутов, рассказывал про народные обряды. Справедливо говорит В. Грицкевич: «За 45 лет был совершен подвиг Пекарский создал не просто словарь якутского языка, а настоящую энциклопедию всего уклада жизни народа, его материальной культуры».
    А что означал словарь для самого Э. Пекарского, видно из статьи известного фольклориста М. Азадовского «Э К Пекарский», опубликованной в журнале «Советская этнография» сразу после смерти ученого (не стало Эдуарда Карловича 29 июня 1934 года). М. Азадовский рассказывает о том, как хотел привлечь Э. Пекарского к работе над одним коллективным исследованием, но Э. Пекарский давал только полезные советы, а от непосредственного участия в работе отказался «Знаете, - сказал он, - жить мне осталось немного и я должен во что бы то ни стало закончить «Словарь » - я не имею права отнимать свое время на что-нибудь другое».
    К сожалению, постоянная занятость Э. Пекарского после возвращения из ссылки не позволяла ему поддерживать тесные связи с Белоруссией. Побывал он в ней только в 1906 году. В Пинске встретился с мачехой, братом и сестрой. Они жили в трудных условиях, поэтому он посодействовал об устройстве брата Осипа на службу в акцизное ведомство. Поездка же, запланированная на 1924 год, не состоялась - все свободное время забирала работа над словарем: до последних дней продолжал систематизировать материалы, в результате появилась дополнительная картотека на 15 тысяч единиц.
    Куда более тесными были связи с Якутией, где его иначе, чем Адубар Хаарылыбыс (Эдуард Карлович) не называли. А один из основателей якутской литературы Алексей Елисеевич Кулаковский в 1912 г писал Э. Пекарскому «У нас не было литературы, а Ваш словарь должен послужить основанием для ее создания. Вы по-настоящему заслуживаете имя «отца якутской литературы». Без Вас не нашлось бы личности, у которой хватило бы дерзости взять на себя такую колоссальную работу, как Ваш словарь».
    «Словарь...» Э. Пекарского и по сегодняшний день не потерял своего значения. Недаром в 1959 году появилось его стереотипное издание. Заинтересовались этой работой даже в Турции, где в 1945 году в переводе вышла первая его часть, которая охватывает слова от буквы А до М.
    Михаил Янович, г. Минск
    /Медный всадник. Литературно-художественный альманах. Приложение к газете «Земля русская». Т. 1 (10). Санкт-Петербург. 2002. С. 116-117./

                                                 БАЦЬКА  ЯКУЦКАЙ  ЛІТАРАТУРЫ


    Беларускія энцыкляпэдыі пра яго пішуць вельмі сьціпла. Нарадзіўся ў 1858 годзе ў фальварку Пятровічы Ігуменскага павета, які цяпер стаў Смалявіцкім раёнам. Вучыўся ў Мазырскай, Мінскай і Чарнігаўскай гімназіях, у Харкаўскім вэтэрынарным інстытуце. За ўдзел у народніцкім руху сасланы ў Якуцію.
    А сёньня ў Якуціі, у Рэспубліцы Саха, бадай, не знойдзеш ніводнага чалавека, хто б не ведаў гэтае імя — Эдуард Карлавіч Пякарскі. Толькі называюць якуты яго па-свойму: Адубар Хаарылабыс. Што і значыць: Эдуард Карлавіч.
    Са школьных гадоў дзеці чуюць гэтае пашаноўнае для якутаў імя, а выйшаўшы ў вялікае жыцьцё, з павагаю і пашанаю ставяцца да чалавека з далёкай Беларусі, які ў кайданах прыйшоў да іх, каб зьдзейсьніць найвялікі цуд — стварыць першы поўны слоўнік якуцкай мовы. А па сутнасьці — стварыць якуцкую мову: вусную мову якутаў зрабіць пісьмоваю.
    Ён не па сваёй волі прыйшоў сюды, аднак стаў жаданым, сваім усяму невядомаму яму раней народу.
    Тое, што было няшчасьцем для самога нявольніка, зрабілася шчасьцем для ўсей краіны, для ўсіх якутаў.
    Сваё новае месца жыхарства ў незнаёмым краі Пякарскі ўбачыў упершыню ў кайданах, хворы на запаленьне лёгкіх, якое зваліла яго яшчэ ў дарозе.
    Ігідзейскі насьлег (сяло). Бутурускі ўлус (воласьць). 230 вёрст на паўночны ўсход ад Якуцка... “Аддаленыя мясьціны Сыбіры...” “На вечнае пасяленьне...”
    І гэта яшчэ добра! Бо спачатку Маскоўскі ваенна-акруговы суд асудзіў яго да пазбаўленьня ўсіх маёмасных правоў і высылкі на катаргу на 15 гадоў. Потым ужо катаргу замянілі на Ігідзейскі насьлег.
    І ўсё гэта цяпер станавілася надоўга другою радзімаю. Трэба да ўсяго прывыкаць і зрабіць гэты край сваім.
    Якуты дапамаглі ссыльнаму распрацаваць невялікую лапіну зямлі. “Дзяржаўны злачынца” пасеяў збожжа, пасадзіў бульбу, зрабіў агарод. Завёў жывёлу, лавіў рыбу, займаўся паляваньнем. Высланы жыў!
    Тым болей, што ён з дзяцінства ведаў сялянскую працу. Маці памерла рана, і яго, яшчэ дзіцем, аддалі на выхаваньне ў сям’ю селяніна, дзе яму даводзілася разам з усімі рабіць розную працу. Потым ён жыў у маёнтку свайго стрыечнага дзеда з вёскі Барбароў, што на Палесьсі, дзе яму таксама была не ў навіну сялянская праца.
    Наш зямляк знаходзіў добрае паразуменьне з мясцовымі жыхарамі, аднак разумеў: для таго, каб стасункі з імі былі яшчэ лепшымі, трэба авалодаць іхняй моваю.
    Якуцкая мова адносіцца да цюрскіх моў, і яна не вельмі давалася эўрапейцу Пякарскаму. Аднак выгнаньнік быў настойлівы: выпісваў словы з рэдкіх крыніц на якуцкай мове і шукаў ім заменьнікі, паказваў розныя рэчы знаёмаму якуту і пытаўся, як яны называюцца...
    Недзе ў газэце ён прачытаў, што ў якуцкай мове маецца ўсяго толькі тры тысячы слоў. Гэта Пякарскага абурыла, і ён яшчэ болей настойліва пачаў працаваць над слоўнікам.
    Да 1887 года Эдуард Карлавіч ужо сабраў і вытлумачыў сем тысяч якуцкіх слоў, а праз адзінаццаць гадоў у яго слоўніку было ўжо дваццаць тысяч адзінак.
    Над слоўнікам працаваў толькі ўзімку, бо летам не было часу — трэба было займацца гаспадаркаю.
    Умоў для філялягічнай працы не было ніякіх, грошай таксама.
    Пазней сам Пякарскі расказваў пра тыя гады:
    “Часта не было пісьмовых прылад, даводзілася карыстацца кожнай васьмушкай паперы, у якой адзін бок чысты. Не было сьвечак і даводзілася чытаць. а калі-нікалі і пісаць, пры сьвятле камінка, рызыкуючы сапсаваць сабе вочы”.
    І ўсё ж “Слоўнік якуцкай мовы” нарэшце быў гатовы. Эдуард Карлавіч з радасьцю паведамляў сябрам:
    “29 кастрычніка 1926 года закончыў “бясконцы слоўнік” і падпісаў: “канец”.
    Аднак да канца яшчэ было далёка. У 1930 годзе слоўнік налічваў ужо дваццаць пяць тысяч слоў. А ўсяго ў ім вытлумачаны 60 тысяч слоў якуцкай мовы. Якое багацьце адкрыў Пякарскі ў мове, якую шмат хто ўжо лічыў мёртвай!
    І як захоплена і самааддана працаваў над галоўнаю сваёй працаю Эдуард Карлавіч!
    Калі заканчваўся тэрмін ссылкі, ён пісаў бацьку, які клікаў дадому:
    “Раней заканчэньня друкаваньня слоўніка мне няма чаго і думаць пра вяртаньне на радзіму, калі нават і будзе атрыманы на тое дазвол, бо нельга кідаць працу, на якую патрачана трынаццаць гадоў лепшай пары жыцьця”.
    І нават заканчваючы жыцьцёвы шлях, будучы ў далечыні ад Якуціі, Пякарскі думаў пра слоўнік. Калі яму рабілі нейкія прапановы, ён ад усіх іх адмаўляўся:
    “Ведаеце, жыць мне засталося няшмат, і я павінен, у што б там ні было, закончыць “Слоўнік”, — і я не маю права браць свой час на што-небудзь іншае”.
    Вядомы беларускі гісторык Валянцін Грыцкевіч, які жыве ў Санкт-Пецярбургу, адзін з першых дасьледаваў спадчыну Пякарскага. Ён піша:
    “За 45 гадоў зьдзейсьнены подзьвіг. Пякарскі стварыў не проста слоўнік якуцкай мовы, а сапраўдную энцыкляпэдыю ўсяго ўкладу жыцьця народа, яго матэрыяльнай культуры”.
    Ён дасьледаваў побыт якутаў, іх матэрыяльную культуру, вераваньні, сьвяты. Спрыяў разьвіцьцю якуцкай культуры. Папулярызаваў алонха — якуцкі гераічны эпас. Запісаў і выдаў тры тамы “Узораў народнай літаратуры якутаў”. Абараняў якуцкую мову.
    Губэрнатар і інспэктар вучылішчаў Якуцкай вобласьці, карыстаючыся наступленьнем рэакцыі, супраціўляліся адкрыцьцю школ з навучаньнем на якуцкай мове. Пякарскі піша гнеўны артыкул “Значэньне якуцкай мовы ў школе” і друкуе яго ў газэце “Сибирские вести”, дзе рэзка крытыкуе гэтых высокіх чыноўнікаў:
    “Хіба можа чалавек, які назірае вакол сябе жыцьцё, які жыве сярод такога жывога і здольнага народа, як якуты, сказаць, што “якуцкая мова мёртвая, за ёй няма мінулага і будучага”? Ці разумее пан інспэктар, што ён дазваляе сабе сьцьвярджаць у афіцыйнай паперы? Называць мёртваю мову, на якой гаворыць пагалоўна ўсё звыш двухсоттысячнае насельніцтва Якуцкай вобласьці, якая распаўсюджана і за межы апошняй...”
    Ён палюбіў Якуцію, і яна стала для яго сваёю.
    З ёю ён разьвітаўся толькі тады, калі Акадэмія навук запрасіла яго ў Пецярбург для завяршэньня працы над слоўнікам.
    У сталіцу Пякарскі прыехаў 14 верасьня 1905 года. Працаваў рэгістратарам калекцый у Этнаграфічным аддзеле Рускага музэя, у Музэі антрапалёгіі і этнаграфіі імя Пятра Вялікага пры Акадэміі навук.
    Першае выданьне “Слоўніка якуцкай мовы” пабачыла сьвет у 1907 годзе ў Пецярбургу. Гэта стала зьяваю ва ўсім навуковым сьвеце.
    Асабліва радавалася гэтаму Якуція. Адтуль на імя вучонага бясконцым патокам ішлі і ішлі віншавальныя тэлеграмы, пісьмы, поўныя ўдзячнасьці і захапленьня.
    А рада якуцкага зямляцтва паднесла нашаму земляку віншавальны адрас, у якім расчулена гаварылася:
    “Адубар Хаарылабыс (Эдуард Карлавіч)!.. Вы прыбылі, лічачыся злачынцам, у нашу далёкую і няшчасную краіну, што было няшчасьцем для Вас і шчасьцем для нас... Магчыма, што Ваша слаўнае імя ў тыя далёкія часіны будучыні ператворыцца ў родны для “сахалараў” (якутаў) сьветлы міт, як міт пра абаронцу сахаларскай мовы, і будзе ўпамінацца юнакамі ў мове ўлюбёнага алонха і ўслаўляцца ў песьнях дзяўчат”.
    Адрас гэты быў напісаны на якуцкай мове!
    А адзін з пачынальнікаў якуцкай літаратуры Аляксей Елісеевіч Кулакоўскі пісаў Эдуарду Карлавічу:
    “У нас не было літаратуры, а ваш слоўнік павінен паслужыць падмуркам для яе стварэньня... Вы сапраўды заслугоўваеце імя “бацька якуцкай літаратуры”. Без вас не знайшлося б асобы, у якой хапіла б дзёрзкасьці ўзяць на сябе такую каласальную працу, як ваш слоўнік”.
    “Слоўнік якуцкай мовы” быў хораша сустрэты і ў краіне, і за мяжою. Добра пра яго загаварыў навуковы сьвет. Дасьледчык цюрскіх моў акадэмік В. В. Радлоў пісаў:
    “Я не ведаю ніводнай мовы, што не мае пісьменнасьці, якая можа зраўняцца па сваёй паўнаце і руплівасьці апрацоўкі з гэтым сапраўдным скарбам якуцкага слоўніка, ды і для многіх літаратурных моў падобны слоўнік, на жаль, застаецца яшчэ надоўга жаданай недасягальнасьцю”.
    У роднай Беларусі Эдуард Карлавіч пабываў пасьля ссылкі толькі адзін раз — у 1906 годзе. Быў у Пінску, сустрэўся з братам і сястрой, з мачахаю. Дапамог брату ўладкавацца на службу.
    Зьбіраўся зноў наведаць Беларусь ў 1924 годзе. Ды не пусьціў слоўнік: сыстэматызаваў матэрыялы, у выніку чаго зьявілася дадатковая картатэка аж на 15 тысяч адзінак.
    Ён ужо жыў Якуціяй, якуцкай моваю, якуцкім народам. А Беларусь заўсёды, мусіць, была яго мараю, якая так і засталася наперадзе.
    Глеб Цішук.
    /Беларусь. № 9. Мінск. 2002. С. 43./

    Игорь Захаренко,
    канд. геогр. наук.
                                                              ДОРОГА  ВРЕМЕН
                                                             Там, где встает солнце
    Изучением Сибири занимался уроженец Беларуси Эдуард Карлович Пекарский (1858-1934). Он родился в фольварке Петровичи Минской губернии, в 1877 г. поступил в Харьковский ветеринарный институт. Накануне нового, 1880 г. его арестовали в Москве за политическую деятельность и приговорили к ссылке в Сибирь.
    Чтобы объясняться с якутами, Э. К. Пекарский изучил их язык, но на этом не остановился. В Якутске вышел первый выпуск его «Словаря якутского языка», а в 1909 г. в Санкт-Петербурге он издается вторым выпуском значительно переработанный и дополненный. Научный мир высоко отозвался о словаре. Академик В. В. Радлов в своей рецензии писал: «Я не знаю ни одного языка, не имеющего письменности, который может сравниться но полноте своей и тщательности обработки с ним истинным сокровищем якутскою словаря, да и для многих литературных языков подобный словарь, к сожалению, остается еще надолго желаемой недоступностью».
    /Беларуская думка. № 1. Минск. 2003. С. 182./

                                ЯК  БЕЛАРУС  ЯКУТАМ  РОДНУЮ  МОВУ  ВЯРТАЎ



    Унікальным, багатым на падарожжы і вандроўкі бсларусаў па сьвецс было дзевятнаццатае стагодзьдзе. Праўда, найчасьцей здаралася, што вандроўкі гэтыя ладзіліся пад прымусам. Калі хто нават і сам уцякаў за мяжу, прычына на тое была гвалтоўная - урад царскай Расіі вёў нясьцерпную барацьбу з беларускімі патрыётамі, з тымі, хто змагаўся за волю свайго народа.
    Таму і ў Сыбір - да славутых катаржных мясьцін - не перасыхаў ручаёк з Беларусі. Так, за рэвалюцыйную дзейнасьць патрапіў у Якуцію і наш зямляк Эдуард Пякарскі (нарадзіўся ён у фальварку Пятровічы Ігуменскага павета - цяпер Смалявіцкі раён Мінскай вобласьці). А арыштавалі рэвалюцыянэра ў Маскве. Да гэтага наш зямляк вёў падпольную работу ў самых розных рэгіёнах Расійскай імпэрыі. Суд прызнаў, што Пякарскі «вінаваты ў прыналежнасьці да тайнага таварыства, якое мела на мэце зьвергнуць пры дапамозе сілы дзяржаўны і грамадзкі парадак». Прысуд быў наступны: «Пазбавіць яго маёмасных правоў і выслаць на катаржныя работы ў руднікі тэрмінам на 15 гадоў». Праўда, усьлед судзьдзі ўсё ж зьміласьцівіліся - Пякарскага адправілі ў ссылку ў Якуцію.
    2 лістапада 1881 года Э. Пякарскі разам з канвоем трапіў у Якуцк. Ссыльнага адправілі ў Першы Ігідзейскі насьлег Батурскага улуса (насьлег - адпаведнік воласьці, улус - павета). За 230 вёрст ад Якуцка.
    Пазнаёміўшыся з навакольнымі мясьцінамі, Эдуард Пякарскі пачаў вывучаць культуру, побыт якуцкага народа. Паступова ўпэўніўся, што якуцкая мова надзвычай нераспрацаваная. Прыметнікі не дапасоўваюцца да назоўнікаў. Няма дакладнага ўжываньня склонаў.
(Уявіце сабе, як нязручна было б размаўляць па-беларуску, калі б прыметнікі, назоўнікі, дзеясловы мелі не строгія, а «прыблізныя» формы). Прыблізнымі, невыразнымі былі і канчаткі. Усё гэта і занепакоіла Эдуарда Пякарскага. Паціху ён авалодаў вуснай мовай, выступаў у ролі перакладчыка. Але ж гэта быў усяго толькі пачатак працы. Сьледам за гутарковай мовай якутаў наш зямляк пачаў асвойваць і песенны, былінны фальклёр багатага на культуру старажытнага народа. Знаёмства з якуцкім песенным мастацтвам, з гераічным эпасам аланхо пераканалі Пякарскага, што мова фальклёру больш чыстая, вытанчаная. Праўда, калі ў эпасе аланхо адчуваўся арнамэнталізм (імкненьне да яскравасьці, прыгажосьці), зьмест народных песень вызначаўся прастатой: якуты сьпявалі пра тое, што бачылі, - пра дарогу, пра лес, пра коней, пра ежу...
    Для работы Пякарскі завёў два сшыткі. У адзін з іх занатоўваў якуцкія словы з перакладам на рускую мову, у другі - рускія словы з перакладам на якуцкую.
    Праца над слоўнікам складвалася не зусім проста. Каб неяк пражыць, ссыльнаму даводзілася займацца гаспадаркай. А як толькі надаралася вольная часіна, Пякарскі апантана ўваходзіў у сьвет якуцкіх слоў і гаворкі, шукаў мясцовыя адпаведнікі розным рускім словам.
    Былі ў стваральніка якуцкага слоўніка і добраахвотныя памочнікі. Сярод іх і айцец Дзьмітрый (сьвецкае прозьвішча Папоў). На той час у царкве была рэлігійная літаратура на якуцкай мове. Праўда, там было надзвычай шмат памылак, недакладнасьцей. На гэта зьвяртаў увагу і Пякарскі.
    На пачатку 1890 года наш зямляк завяршыў працу над слоўнікам і выслаў яго ва Ўсходне-Сыбірскі аддзел Геаграфічнага таварыства.
    ...Прайшло яшчэ некалькі гадоў. Працу Пякарскага, самаахвярнасьць у справе служэньня не толькі якуцкаму народу, а і Расіі ўвогуле заўважылі і дзяржаўныя чыноўнікі. У 1907 годзе Акадэмія навук Расіі выдала першы выпуск «Слоўніка якуцкай мовы». Пякарскага ўзнагародзілі залатым мэдалём Акадэміі навук. А з 1907 па 1918 год пад рэдакцыяй Пякарскага пабачыла сьвет восем выпускаў трохтомнага выданьня «Узораў народнай творчасьці». Вучоны надрукаваў і нямала артыкулаў, у якіх расказаў рускаму чытачу пра гісторыю, побыт, этнаграфію якуцкага народа. Сваёй працай Пякарскі прыцягнуў увагу дасьледчыкаў да Якуціі, яе матэрыяльнай і духоўнай культуры. Неўзабаве пачала разьвівацца літаратура на якуцкай мове. А адзін з яе пачынальнікаў - А. Е. Кулакоўскі - напісаў у лісьце да Пякарскага: «У нас не было літаратуры, а ваш слоўнік павінен служыць падмуркам для яе стварэньня... Вы сапраўды заслугоўваеце імя «бацькі якуцкай літаратуры». Без вас не знайшлося б асобы, у якой хапіла б дзёрзкасьці прыняць на сябе такую каласальную працу, як ваш слоўнік».
    Памёр Эдуард Пякарскі 29 чэрвеня 1934 года. Нэкралёг зьмясьцілі многія газэты, а таксама навуковыя часопісы. Урад Якуцкай АССР ушанаваў памяць вучонага ўстанаўленьнем дзьвюх стыпэндый яго імя. А лепшы помнік Пякарскаму - яго слоўнік. I тое, што якуцкі народ мае сваю літаратурную мову.
    Алесь Карлюкевіч
    /Краязнаўчая газета. Мінск. № 4. Чэрвень. 2003. С. 7./



    Уладзімер Барысюк
                                                          ЯКУЦКІ МЭРЫДЫЯН
                                                 За  6 тысяч  кілямэтраў ад Радзімы
    Штодзень, едучы на працу ў Брэсцкі дзяржаўны унівэрсытэт, я праяжджаю праз колішні-цяперашні Трышын, і заўсёды згадваю, што тут вось недзе побач жылі Пякарскія, а іхні нашчадак Эдуард Карлавіч Пякарскі здолеў сваім талентам навечна ўпісаць сваё імя ў залатыя аналы гісторыі далёкага ад нас Якуцкага краю.
    Эдуард Пякарскі, прадстаўнік старадаўняга шляхецкага роду Пякарскіх, якому 25 верасьня спаўняецца 145 гадоў, у трынаццатым томе “Беларускай энцыклапедыі”, дзе яму прысьвечана пэрсаналія, значыцца як рускі этнограф, географ, мовазнавец, фальклярыст. Гэты пералік ягоных пасадаў і званьняў можна доўжыць і доўжыць, але папярэдне варта заглянуць у яго радаслоўную.
    Пісьмовыя крыніцы згадваюць. што яшчэ ў XVI стагодзьдзі Станіслаў Роліч-Пякарскі прыехаў у Брэст з нізоўяў Віслы і атрымаў ад вялікага князя літоўскага Сігізмунда II Аўгуста маёнтак Трышына, да нядаўняга часу веска Трышын, якая вядома з таго ж XVI ст., а ў пачатку XX ст. уяўляла сабою непасрэдна самую веску, два маёнткі, а таксама аднайменнае ўрочышча, і ўсе яны разам уваходзілі ў Косіцкую воласьць Брэсцкага павета. Цяпер Трышын уваходзіць у межы Брэста (год уваходжаньня - 1968). Ад самой вёскі захавалася вуліца Трышынская і Трышынскія, цяпер закрытыя для пахаваньня, могілкі.
    Дык вось, згаданы намі род Пякарскіх вылучыў трох выдатных асобаў. Першы. Міхаіл Пякарскі, у 1620 годзе быў пакараны за спробу учыніць замах на польскага караля Сігізмунда (Жыгімонта) III, другі, Пётр Пякарскі, зьяўляецца вядомым дасьледчыкам рускай літаратуры, акадэмікам. А трэцім стаў Эдуард Пякарскі, пра якога наш далейшы аповяд.
    Эдуард Пякарскі нарадзіўся ўжо не ў Трышыне, а ў вёсцы Пятровічы Ігуменскага павета (цяпер Смалявіцкі раён, Мінская вобласьць) у 1858 годзе. Справа ў тым, што ў XIX ст. Пятровічы належалі Вітгенштэйнам, у якіх арандатарам быў Карл Іванавіч Пякарскі, бацька Эдуарда.
    Дзяцінства і юнацтва Эдуарда Пякарскага было бязрадасным: памерла маці, і бацька аддаў сына на выхаваньне ў сялянскую сям’ю, а пасьля хлопчык апынуўся ў Мінску, куды яго да сябе забрала родная цётка. Сыстэматычную вучобу Эдуард пачынае ў Мазырскай, а затым у Таганроскай гімназіі. У Таганрозе Эдуард Пякарскі блізка сыходзіцца з рэвалюцыйна настроенай моладзьдзю, узначальваў якую Ісак Паўлоўскі (кватарант Паўла Чэхава, бацькі пісьменьніка). Неабгрунтаваныя, як аказалася насамрэч, падазрэньні сяброў вымусілі Пякарскага перавесьціся з Таганрога ў Чарнігаў, а праз два гады ён пераяжджае ў Харкаў і вырашае паступаць у вэтэрынарны інстытут. Вось як гэтыя часы прыгадвае сам Пякарскі: “У 1877 годзе я паступіў на першы курс Харкаўскага вэтэрынарнага інстытута і адразу ж прыступіў не столькі да вучобы, колькі да знаёмства з маімі новымі сябрамі, і хутка акунуўся ў студэнцкае асяродзьдзе. У большасьці студэнтаў былі прагрэсіўныя і нават рэвалюцыйныя погляды. Такі быў тады агульны настрой моладзі, і мне лёгка было знайсьці таварышаў, блізкіх на духу, тэмпэрамэнту і настрою”.
    Неўзабаве ў вэтэрынарным інстытуце адбыліся хваляваньні, адным з зачыншчыкаў якіх стаў Пякарскі.
    10-11 студзеня 1881 года ў Маскоўскім ваенна-акруговым судзе разглядалася “Справа двараніна Эдуарда Карлавіча Пякарскага”, які абвінавачваўся “у прыналежнасьці да супрацьзаконнай суполкі людзей, што мелі на мэце зьвергнуць існуючы дзяржаўны і грамадзкі лад”. Прысуд быў наступны: “Пазбавіць яго маёмасных правоў і выслаць на катаржныя работы ў руднікі тэрмінам на 15 гадоў... Канчатковае рашэньне было крыху мякчэйшым: ссылка ў Якуцію.
    Летам 1881 года Пякарскі апынуўся ў Краснаярскім астрозе, а ў пачатку лістапада таго ж года ў Якуцку. Пякарскі адбыў у месца прызначэньня ў пасёлак Ігідзейцы (за 230 вёрстаў на ўсход ад горада). Тут Пякарскага прызначылі гаспадаром міждворнай станцыі, дзе сяляне зьбіраліся на сходкі. Першую сваю якуцкую зіму Пякарскі перанясе надзвычай цяжка Сучасьнік Пякарскага, польскі ссыльны пісьменьнік В. Серашэўскі так апісваў якуцкую зіму: вятры тут “настолькі слабыя, што не могуць гайдаць лясы, адзетыя ў тоўстыя шаты сьнегу; лясы гэтыя стаяць цэлую зіму белыя і нерухомыя, нібы застылая марозная пена. Усюды пануе непарушная цішыня, спакой, маўчаньне. Усе замерла, здранцьвела, ператварылася ў лёд, які тут набывае цьвёрдасьць горнай пароды. Нават здаецца, што купал неба таксама вытачаны з лёду”.
    Эдуард Пякарскі даволі хутка пачаў абжывацца: атрымаў участак зямлі, купіў рабочага каня, пабудаваў сабе дом. У лісьце да бацькі ад 14 ліпеня 1890 года Пякарскі напіша: “Наўкола мяне таксама галеча: бедныя не толькі якуты, але і мае таварышы, такія ж ссыльныя палітычныя, як я, іншыя з жонкамі і дзецьмі; ім даводзіцца дапамагаць то тым, то гэтым, ды і знаёмствы мае з тутэйшымі рускімі і якутамі сталі больш шырокія... А сам я жыву вельмі сьціпла, нічога лішняга для сябе не дазваляю: гарэлкі не п’ю, у карты не гуляю, і хаця жыву небагата, але сыты, і апрануты, і пры ўсіх выдатках так-сяк зводжу канцы з канцамі”.
    Пякарскі пачаў вывучаць якуцкую мову, якая аказалася вельмі цяжкаю для вывучэньня: яна захавала шматлікія старажытныя асаблівасьці, на яе значны ўплыў аказалі мангольская і эвенкійская мовы. Але праз паўгода Пякарскі асільвае якуцкую мову, размаўляе на ёй свабодна. І пачынае складаць слоўнік якуцкай мовы. Яму дапамагалі многія, як з простага, так і з вучонага люду. 29 сакавіка 1898 года Пякарскі паведамляе ва Ўсходне-Сыбірскі аддзел геаграфічнага таварыства, што “збор матэрыялаў па слоўніку і фальклёру” поўнасьцю завершаны і складае ён каля 20 тысяч слоў. Картатэка слоўніка склала 15 тысяч картак, сярод фальклёрных запісаў было 26 песень, 225 загадак, 89 прыказак і прымавак. І ў тым жа годзе на сродкі Сыбіракова слоўнік Пякарскага выйшаў у сьвет. У гэты ж час заканчваўся тэрмін ссылкі, і у лісьце бацьку ад 2 мая 1894 года сын піша: “Раней, чым закончыцца друкаваньне слоўніка, мне няма чаго і думаць пра вяртаньне на радзіму, хоць нават і будзе атрыманы на тое дазвол, бо нельга кінуць работу, якой аддадзена трынаццаць гадоў лепшай пары жыцьця”.
    Па хадайніцтву Расійскай Акадэміі навук Пякарскі пасяляецца ў Якуцку, тая ж акадэмія асыгнуе яму штогадовую дапамогу ў памеры 400 рублёў, акадэмік-цюрколяг Карл Германавіч Залеман называе рукапіс Пякарскага “выдатнай працай, якая абяцае стаць сапраўдным укладам у навуку”. Менавіта Акадэмія навук узяла на сябе ўсе выдаткі па друкаваньню слоўніка і ягонай карэктуры.
    У 1900 годзе Пякарскі выдае кароткі руска-якуцкі слоўнік, які вытрымлівае два выданьні. Праз пяць гадоў па хадайніцтву вучоных Акадэміі навук Пякарскага запрашаюць у Пецярбург, дзе ён поўнасьцю аддаецца працы над якуцкім слоўнікам, сумяшчаючы яе са сталаю працай спачатку рэгістратарам калекцый у этнаграфічным аддзеле Рускага музэя, а потым працуе ў Музэі антрапалёгіі і этнаграфіі імя Пятра Вялікага пры Акадэміі навук. У 1907 годзе Акадэмія навук выдае першы выпуск “Слоўніка якуцкай мовы”, за які яе аўтар удастойваецца залатога мэдаля Акадэміі навук. З 1907 па 1918 год пад рэдакцыяй Пякарскага выйшла восем выпускаў трохтомнага выданьня “Узоры народнай літаратуры якутаў”, якія выклікалі значную цікавасьць, асабліва сярод якутаў. Тады Пякарскі за “Слоўнік якуцкай мовы” і першы том “Узораў народнай літаратуры якутаў” атрымлівае залаты мэдаль Рускага геаграфічнага таварыства. Праз усе гады Пякарскі шчыраваў над асноўнай часткай слоўніка, і 29 лістапада 1926 года аднаму са сваіх сяброў ён паведамляе, што закончыў “бясконцы слоўнік”. Такім чынам, за 45 гадоў Эдуардам Пякарскім быў зьдзейсьнены сапраўдны навуковы подзьвіг: у слоўніку было зарэгістравана 60 000 якуцкіх слоў, дадзена іх вычарпальная характарыстыка, побач з лінгвістычнымі прыводзяцца этнаграфічныя, фальклёрныя і міталягічныя зьвесткі.
    Закончыць свае развагі пра вучонага юбіляра я хацеў бы цытатаю з невялічкае кнігі Валянціна Грыцкевіча пра жыцьцё і справу мовазнаўцы: “У Эдуарда Пякарскага - дзьве радзімы. Першая. Беларусь, яго ўзгадавала. Другая, Якуція. прытуліла ў цяжкую часіну жыцьця. Не маючы магчымасьці працаваць на карысьць першай, гэты мужны чалавек прысьвяціў другой сваёй радзіме дзесяткі гадоў нястомнай працы. Прысьвяціў розум і сэрца”.
    /Вечерний Брест. Брест. 26 сентября 2003. С. 5./

                                       СТВАРАЛЬНІК  ЦУДА  “ВЫШЭЙ  ЗА  ПІРАМІДЫ”
    Гляджу на карту Ўсходняй Сыбіры. Вось ён, багаты і суровы край, Якуція. Край “полюса холаду” і вечнай мерзлаты, куды нядаўна накіравалася нацыянальная экспэдыцыя “Палярнае кальцо”. Сярод пакарыцеляў Арктыкі было і нямала нашых суайчыньнікаў, якія пакінулі пасьля сябе добрыя справы. Сярод іх — Эдуард Пякарскі, магілу якога наведалі беларускія палярнікі ў час папярэдняй экспэдыцыі.
    У пачатку лістапада 1881 года ў Якуцк з чарговай партыяй ссыльных прыбыў 23-гадовы Эдуард Пякарскі. Людзі, што разам з ім зьвінелі кайданамі па этапу, ведалі, што ён нашчадак небагатага шляхціца з Мінскай губэрні, асуджаны за ўдзел у нарадавольскім гуртку “Зямля і воля”. Гэту рэвалюцыйна-дэмакратычную арганізацыю на той час добра ведалі. Прайшло ўжо некалькі судовых працэсаў над яе ўдзельнікамі. І многія асуджаныя народнікі знаходзіліся ў Якуціі. Тут таксама адбывалі ссылку пісьменьнікі Мікалай Чарнышэўскі і Уладзімір Караленка.
    Эдуард Пякарскі па першаму прысуду атрымаў 15 гадоў катаргі на рудніках, але потым пакараньне замянілі на высылку.
    Жыцьцё не песьціла яго з малых гадоў – рос без маці, якая рана памерла. Можа, раньняя загартоўка і дапамагла яму выжыць тут, у ссылцы. Дапамаглі і мясцовыя жыхары – якуты. “Каб не якуты, я памёр бы з голаду”. Сам жа ён таксама стараўся дапамагчы ім чым мог. Праз нейкі час пра яго ўжо гаварылі: “Ён для багацеяў як сьмерць, а для нас — як Бог”. Эдуард Карлавіч як народны адвакат беднякоў складаў прашэньні, даваў парады. Расказвалі, што любая справа, за якую ён браўся, завяршалася на карысьць бедняка-якута.
    На зямельным участку, што выдзелілі Пякарскаму для пасяленьня, ён вырошчваў добрыя ўраджаі агародніны, бульбы, зерня, якія потым у значнай колькасьці раздаваў. Завёў і хатнюю жывёлу. Зразумела, гэта патрабавала значных намаганьняў.
    А яшчэ трэба было ведаць мову: наперадзе ж шмат гадоў ссылкі. І ён не проста вывучыў цяжкую і непрывычную для славяніна мову, а вывучыў дасканала. Хто б з яго аднаклясьнікаў па Мінскай ці Мазырскай гімназіi паверыў, што Эдуард заняўся не матэматыкай, да якой меў здольнасьці, а мовай малавядомага народа. А ён не расставаўся з алоўкам і сшыткам: запісваў значэньне слоў, этнаграфічныя зьвесткі, вераваньні, звычаі, паданьні. А начамі сыстэматызаваў, складаў картатэку.
    Асабліва захапляла вусная народная творчасьць. І часта прыгадваўся пачуты ў гады дзяцінства і юнацтва на Палесьсі беларускі фальклёр. А тут яго найбольш зацікавіў незвычайны жанр – гераічны эпас аланхо. Пякарскаму пашанцавала: менавіта тыя мясьціны каля пасёлка Ігідзейка, дзе жыў, здаўна славіліся традыцыямі ў складаньні эпасу, таленавітымі казачнікамі- аланхосутамі.
    Аланхо для якута – і паэзія, і песьня, і вельмі дзейсны і аўтарытэтны сродак адукацыі і выхаваньня. У ім легендарная гісторыя народа, захапляючы расказ пра народных герояў. Аланхосуты запамінаюць велізарныя па аб’ёму тэксты, па-майстэрску валодаюць песеннай тэхнікай. Спеў-пераказ працягваецца некалькі гадзін.
    Не меншым майстэрствам трэба было валодаць, каб дакладна запісаць тэкст, апрацаваць яго, перакласьці і растлумачыць кожнае слова. А запісваць даводзілася ад таленавітага, але непісьменнага выканаўцы.
    Праца Пякарскага здаецца фантастычнай. Але ў 1898 годзе выйшаў першы выпуск яго “Слоўніка якуцкай мовы”. Матэрыяльна дапамог вядомы золатапрамысловец і дасьледчык Сыбіры Аляксандр Сыбіракоў.
    Тым часам тэрмін ссылкі ў Пякарскага закончыўся і можна было думаць аб вяртаньні. Але ён прымае іншае рашэньне: працягваць работу над “Слоўнікам”. З пісьма да бацькі: “Нельга кінуць работу, якой аддадзена трынаццаць гадоў лепшай пары жыцьця”. Вельмі паказальныя словы для характарыстыкі Пякарскага: назваць гады ссылкі “лепшай парой жыцьця” і па сваёй волі заставацца тут дзеля добрай справы.
    Праўда, у Пякарскага ўжо мелася сур’ёзная падтрымка: шмат сяброў і сям’я. Ён ажаніўся з дзяўчынай з простай якуцкай сям’і.
    Акрамя складаньня “Слоўніка”, Пякарскі займаўся і іншымі пытаньнямі па вывучэньні гісторыі, этнаграфіі, статыстыкі Якуціі. Вельмі многа ўвагі надаваў адукацыі якутаў, арганізацыі школ.
    Пакіне ён Якуцію толькі ў 1905 годзе, пражыўшы тут амаль чвэрць стагодзьдзя. Пакіне, каб па запрашэньні Акадэміі навук пераехаць у Пецярбург і там працягваць работу над “Слоўнікам” ды над іншымі праблемамі сыбірскага краю. Мэты, як заўсёды, ставіў з вышэйшымі да сябе патрабаваньнямі. Таму ледзь выкраіў час, каб наведаць родную зямлю, Беларусь. Марыў калі-небудзь пасяліцца ў мястэчку Барбараў на Палессі, дзе жыў у юнацкія гады. Але “Слоўнік” не адпускаў: “Мне цяжка адрывацца нават на перапіску з сябрамі”.
    Нарэшце ў 1926 годзе гэта яго эпапэя, яго гераічны эпас быў у асноўным закончаны. 60 000 слоў... Работа пад сілу толькі вялікаму калектыву. Падзея была адзначана не толькі ў СССР, але і ў іншых краінах, дзе распаўсюджаны цюрскія мовы. Пякарскага называлі вучоным сусьветнага ўзроўню. Акадэмія навук СССР абрала яго сваім ганаровым членам. А ў Якуціі ён ушаноўваўся як нацыянальны герой. Беларуса назвалі “бацькам якуцкай літаратуры”, стваральнікам цуда “вышэй за піраміды”. І наўрад ці было тут перабольшаньне.
    Людміла Трэпет
    /Рэспубліка. Минск. 18 февраля 2004./

                                                   РЭВАЛЮЦЫЯНЭР  І  НАВУКОВЕЦ
    Мала хто ведае, што нашага земляка Э. Пякарскага называлі... айцом літаратуры цэлага народа! Дзіва дзіўнае, — але стаўся ён айцом якуцкай літаратуры, і быў там не Эдуардам Карлавічам, а “Адубар Хаарылабыс “, — менавіта так называлі яго тамтэйшыя сяляне.
    А яшчэ яны гаварылі: «Вы прыбылі ў нашу аддаленую краіну як злачынца, што было няшчасьцем для вас і шчасьцем для нас”.
    Цікава? Аднак пачнём усё па парадку.


                                                                   Вучыцца ці біцца?
    Э. Пякарскі нарадзіўся ў 1858 годзе ў фальварку Пятровічы цяперашняга Смалявіцкага раёна Мінскай вобласьці. Згодна гісторыку В. Грыцкевічу, Эдуард Пякарскі, хлопчык з яўрэйскай сям’і, рана застаўся без маці, і жыў то ў цёткі ў Мінску, то ў дваюраднага брата на Палесьсі, а то й увогуле па чужых людзях. Аднак жа ішоў час, хлопец рос, скончыў Мазырскую гімназію, стаў студэнтам Таганроскага інстытута.
    Тут, у інстытуце Эдуард Карлавіч сышоўся з рэвалюцыянэрамі; праўда, вучобы чамусьці не атрымалася, мусіць надта перашкаджалі сустрэчы з агрэсіўнай моладзьдзю. якая марыла пра тэракты ды забойства першай асобы дзяржавы... Пякарскі спачатку пераяжджае ў Чарнігаў, а пасьля паступае ў Харкаўскі вэтэрынарны інстытут. Тут ён працягвае сваю рэвалюцыйную дзейнасьць, распаўсюджвае газэты адпаведнага зьместу ды падбухторвае на забастоўкі і грамадзянскія выступленьні рамесьнікаў. Вучоба зноў застаецца незавершанай, бо студэнт-недарэка ўцякае на Тамбоўшчыну...
                                                               Пакараньне як узнагарода
    Тут, на Тамбоўшчыне. Эдуард Карлавіч уваходзіць у рады арганізацыі, якая завецца “Зямля і воля”; за плячыма — першы судовы вопыт. згодна прыгавору ён павінен адбываць ссылку на поўначы тэрмінам пяць гадоў. Аднак сам абвінавачваемы на суд не зьявіўся, і таму прыгавор вынесены завочна. Тады як Эдуард Карлавіч мае на руках пашпарт на імя іншага чалавека і адчувае сябе ў адноснай небясьпецы. Але ў 1879 годзе Э. Пякарскі быў затрыманы паліцыяй у Маскве. І пасьля пасяджэньня ваенна-акруговага суда атрымаў “узнагароду” за сваю антыдзяржаўную дзейнасьць: 15 гадоў катаргі, якую замянілі высылкай у аддаленыя мясьціны Сыбіры.
    Па волі лёсу, які сам жа “каваў”, аказаўся юнак у Бутурускім улусе, што знаходзіўся ў 230 кілямэтрах ад Якуцка.
                                                            Сялянскі і... навуковы хлеб
    “Калі б не якуты, я б памёр з голаду”, — так напіша пазьней Пякарскі пра свой прыезд у далёкія мясьціны. Яму давялося вучыцца араць і сеяць, вырошчваць бульбу і зеляніну, даглядаць скаціну. Навучыўся Пякарскі яшчэ й паляваць, лавіць рыбу, будаваць юрту. Гэта і былі ягоныя першыя крокі на карысьць самому і людзям, што акалялі, бо далейшая праца насамрэч была скіраваная ў будучыню.
    Для таго, каб мець зносіны з мясцовымі людзьмі, яму трэба было навучыцца размаўляць на тутэйшай мове. Эдуард Карлавіч пачаў запісваць за мясцовымі жыхарамі незнаёмыя словы, сыстэматызаваць, завучваць, і тым самым — спасьцігаць мову іншага народа. Так ішлі дні, тыдні, месяцы.
    Праз гады ў газэце “Неделя” Пякарскі вычытаў, што ў якуцкай мове налічваецца ўсяго толькі 3 тысячы слоў. Гэтае паведамленьне абурыла яго, бо на той момант ён сам ужо апрацаваў каля 7 тысяч. Яшчэ праміне 11 гадоў, і навуковец-самавук будзе мець рукапісны слоўнік у 20 тысяч слоў! І працаваць на яго будуць памагатыя — мясцовыя людзі, сярод якіх і сьвятар, і студэнты, і настаўнікі, і народныя мудрацы.
    На той час у імпэрыі актыўна працавала Геаграфічнае таварыства, куды ўваходзілі многія знакамітыя творцы. І што цікава: урад выдзяляў немалыя сродкі на розныя экспэдыцыі, у тым ліку і марскія вандроўкі ў розныя краіны, і пры гэтым у каманду бралі таленавітых пісьменьнікаў, якія пасьля павінны былі распавесьці пра тое, што бачылі, як жывуць людзі, якія там традыцыі, звычаі, мова, якая прырода.
    Таму не дзіўна, што пра работу Э. Пякарскага станс вядома Ўсходне-Сыбірскаму аддзелу Геаграфічнага таварыства Расійскай імпэрыі. І так як на той час было нямала фундатараў, якія дбалі пра разьвіцьцё свайго краю, дык знайшоўся чалавек, што прапанаваў грошы на выданьне слоўніка. Там быў золатапрамысловец з адпаведным прозьвішчам А. Сыбіракоў. Калі праца была завершана, унікальны слоўнік выйшаў у Якуцку.
 

    Так, дзякуючы ссылцы, праявіліся таленты Эдуарда Карлавіча; ягоная праца была адзначана навукоўцамі, ды так, што ў 1905 годзе ён праз хадайніцтва Акадэміі навук прыяжджае ў Санкт-Пецярбург і ўжо там выдае тры тамы “Узораў народнай літаратуры якутаў” на якуцкай мове, а таксама асобнымі кніжкамі “Слоўнік якуцкай мовы”. За свае працы ён узнагароджваецца залатымі мэдалямі Акадэміі навук і Рускага Імпэратарскага таварыства. На ўрачыстай вечарыне, прысьвечанай заслугам Э. Пякарскага скажуць такія словы: “Вы стварылі сапраўдную энцыкляпэдыю ўсяго жыцьця якуцкага народа”. І адбудзецца гэта ўжо ў 1926 годзе. А яшчэ праз колькі часу ягоным іменем назвалі школу ў паселішчы Ідыгейцы, дзе адбываў ссылку малады чалавек з фальварка Пятровічы былога Смалявіцкага раёна Мінскай вобласьці...
    Вольга Мешчаракова.
    /Літаратура і Мастацтва. Мінск. 4 лютага 2005. С. 15./

     Штэйнер І. Ф.
                                                   ЮНАЦТВА  СЬВЕТЛЫЯ  ІМЁНЫ
     Шмат таленавітых людзей зьвязалі сваю долю з Мазыром і краем. Згадаем некаторых з іх.
                                                             ЭДУАРД ПЯКАРСКІ.
    Славуты падарожнік, вучоны, які зьдзейсьніў сапраўдны подзьвіг — за 25 гадоў, што ён правёў у выгнаньні, стварыў фундамэнтальны слоўнік якуцкай мовы з апісаньнем быту, вераваньняў, этнаграфіі, культуры наогул вялікага паўночнага народа, які да нашага земляка не меў пісьменнасьці. Хаця Эдуард Пякарскі нарадзіўся ў цяперашнім Смалявіцкім раёне, а дзяцінства правёў у вандроўках па Беларусі (бацька быў арандатарам), сапраўднае ягонае станаўленьне як асобы і будучага рэвалюцыянэра адбылося менавіта ў Мазыры, у мазырскай гімназіі. Бо да гэтага ён толькі вучыўся польскай і рускай грамаце ў сваёй цёткі.
    Як толькі маленькі Эдуард пасталеў, ён пераехаў у Мазыр. У першай палове XIX ст. апошні ўспрымаўся як значны горад на перасячэньні гандлёвых шляхоў з поўдня на поўнач. З Беларусі на Ўкраіну сплаўлялі сосны, вазілі лён, дзёгаць. З Украіны па Прыпяці ўздымаліся караблі з пшаніцаю і сольлю. Ужо тады гэты незвычайны для Палесься горад, дзе замест вуліц былі стромкія пакручастыя яры, а дамы стаялі на маляўнічых узгорках, з якіх адкрываліся незвычайныя краявіды, сталі называць Палескай Швэйцарыяй або Каўказам.
    Любоў да гэтай незвычайнай для ўраджэнца Цэнтральнай Беларусі мясьціны ўзмацнялася яшчэ і тым, што ў недалёкім мястэчку Барбароў, якое таксама стаяла на беразе Прыпяці і паміж імі курсіраваў параход “Леў”, жыў ягоны стрыечны дзед Апошні збудаваў уласны дом у мясьціне, надзвычай прыдатнай для паляваньня і рыбалкі. Станаўленьне таленавітага юнака ў такіх умовах вельмі спрыяла выпрацоўцы сардэчнасьці, спагады ў душы, схільнасьці да ўсяго прыгожага і светлага. Усё гэта абуджала ў ім цікавасьць да жыцьця і жаданьне зьмяніць тое-сёе ў гэтым сьвеце. Якраз у гэты час адбываліся самыя незвычайныя падзеі — утварылася Парыжская камуна, італьянскае войска захапіла Рым, пашыраліся студэнцкія хваляваньні, узьнімаўся рух нарадавольцаў.
    У 1873 годзе Мазырскую гімназію рэарганізавалі ў прагімназію: замест васьмі клясаў у ёй стала шэсьць. За сярэдняй адукацыяй трэба было ехаць у іншы горад. Недзе з паўгода Пякарскі вучыўся ў Мінскай гімназіі. Але калі даведаўся, што былы дырэктар Мазырскай гімназіі Эдмунд Рудольфавіч Рэйтлінгер стаў дырэктарам Таганроскай гімназіі, то разам са сваімі некаторымі сябрамі пераехаў туды. Яны лічылі дырэктара разумным кіраўніком, добрым настаўнікам, цудоўным чалавекам, які добра разумее вучняў. З гэтага часу і пачаліся вандроўкі Эдуарда Пякарскага, якія скончыліся ў далёкай Сыбіры. За ўдзел у рэвалюцыйным руху ён быў сасланы ў Якутыю.
    Выхаваньне Эдуарда Пякарскага шмат у чым паўплывала на далейшае ягонае жыцьцё. Так, ён адносіўся да якутаў не са звыклай пагардай, бо пераканаўся, што гэта мужны народ, які можа перанесьці ўсе нястачы, сам па сабе ён мужны, адважны, вынаходлівы.
    Пякарскі пачаў вывучаць якуцкую мову, якая, як вядома, адносіцца да цюрскіх моў. Прадстаўнікі апошніх народаў маглі вывучыць гэтую мову не менш, чым за паўгода. Славянін Пякарскі змог загаварыць па-якуцку за некалькі месяцаў. Асабліва ён упадабаў мову гераічных былін — аланхо, якая адрозьнівалася яскравасьцю і арнамэнтальнасьцю. (Аланхо — гераічны якуцкі эпас, які  складаўся з легендаў.)
    У 1898 годзе ў Якуцку быў выдадзены слоўнік Пякарскага, у які ўвайшлі 26 песень, 225 загадак, 89 прыказак і прымавак. Да самай сьмерці ў 1934 годзе наш зямляк працаваў над слоўнікам. У яго сталіся дзьве Радзімы, якім ён прысьвяціў свой розум і сэрца. Цікава, што за дзесяць гадоў да сьмерці ён хацеў прыехаць у Беларусь, каб пабываць у Мазыры і Барбарове. Ф. В. Абрамовіч, які быў славутым хірургам у Мазыры ў той час, знайшоў людзей, якія добра ведалі маладзенькага Эдуарда. Чалавека, які і ў далёкай Сыбіры згадваў Прыпяць і Мазыр, не забылі на гэтай зямлі1.
--------
    1 Гл.: Грыцкевіч В. Эдуард Пякарскі. – Мн., 1989.
    /Мазыр 850 год. У трох тамах. Т. 2. Мазыр літаратурны. Гомель. 2005. С. 26-27, 29./

                        25 КАСТРЫЧНІКА - 150 ГАДОЎ З ДНЯ НАРАДЖЭНЬНЯ
                                           Э. К. ПЯКАРСКАГА (1858-1934),
                                    БЕЛАРУСКАГА İ РАСİЙСКАГА ВУЧОНАГА
                                            Ў ГАЛİНЕ ЭТНАГРАФİİ İ ГЕАГРАФİİ,
                                 МОВАЗНАЎЦА, ФАЛЬКЛЯРЫСТА, ЛİНГВİСТА
    Эдуард Карлавіч Пякарскі нарадзіўся ў 1858 г. у фальварку Пятровічы Ігуменскага павета (цяпер Смалявіцкі раён Мінскай вобласьці). Вучыўся ў Мазырскай, Мінскай, Таганроскай і Чарнігаўскай гімназіях. у Харкаўскім вэтэрынарным інстытуце. Вучоба засталася незавершанай. За ўдзел у народніцкім руху ў 1879 г. Э. Пякарскі быў сасланы ў Якуцію. дзе пачаў вывучаць культуру. побыт якуцкага народа. Авалодаў вуснай мовай. выступаў у ролі перакладчыка, вывучаў песенны, былінны фальклёр багатага на культуру старажытнага народа. На аснове сабранага матэрыялу ў Якуцку ў 1898 г. выйшаў першы варыянт “Словаря якутского языка” Э. Пякарскага, які зьмяшчаў 7 тысяч слоў. У 1894-1896 гг. Эдуард Карлавіч удзельнічаў у экспэдыцыі Ўсходне-Сыбірскага аддзяленьня Рускага геаграфічнага таварыства, а ў 1903 г. Э. Пякарскага запрасілі ўдзельнічаць у Аяна-Нельканскай экспэдыцыі. З Якутыяй дасьледчык разьвітаўся толькі тады, калі ў 1905 г. Акадэмія навук Расіі запрасіла яго ў Пецярбург для завяршэньня працы над слоўнікам. Да 1910 г. вучоны працаваў рэгістратарам калекцый у этнаграфічным аддзеле Рускага музэя, а з 1911 г. - у Музэі антрапалёгіі і этнаграфіі імя Пятра Вялікага пры Акадэміі навук.
    Першы выпуск “Словаря якутского языка” пабачыў сьвет у 1907 г. Дасьледчык быў удастоены залатога мэдаля Акадэміі навук. За пэрыяд з 1907 г. па 1930 гг. выйшла 13 выпускаў слоўніка. Э. Пякарскі стварыў не проста слоўнік якуцкай мовы, а сапраўдную энцыкляпэдыю ўсяго ўкладу жыцьця народа, яго матэрыяльнай і духоўнай культуры. У слоўніку зарэгістравана 60 000 якуцкіх слоў з усебаковай іх характарыстыкай. Дасьледчык прывёў шмат зьвестак пра побыт, вераваньні, звычаі якуцкага народа. Тлумачачы значэньне слова, ён адначасова апісваў абрады. прыметы, бытавыя падрабязнасьці. У слоўніку побач з лінгвістычнымі прыводзяцца этнаграфічныя, фальклёрныя і міталягічныя зьвесткі. З 1907 на 1918 г. пад рэдакцыяй Э. Пякарскага выйшла восем выпускаў трохтомнага выданьня “Образцы народной литературы якутов”. За “Словарь якутского языка” і першы том “Образцов народнай литературы якутов” вучонага ўзнагародзілі залатым мэдалём Рускага геаграфічнага таварыства. Э. Пякарскі апублікаваў таксама нямала дасьледаваньняў па этнаграфіі якутаў, працаваў у часопісе “Живая старина”.
    1 лютага 1931 г. Э. Пякарскі быў выбраны ганаровым членам Акадэміі навук СССР, а 21 сьнежня гэтага ж года прэзыдыюм Якуцкага ЦВК узнагародзіў яго граматай за “шматгадовую працу па складаньню якуцкага слоўніка, які зьяўляецца каштоўным укладам у навуку для вывучэньня культуры Якутыі”.
    На працягу ўсяго свайго жыцьця Э. Пякарскі марыў пра Беларусь, але выключная занятасьць не давала магчымасьці наведацца ў родныя мясьціны. Упершыню пасьля ссылкі ён пабываў там у 1906 г. Аднак мара яшчэ раз прыехаць на радзіму так і засталася марай. Не маючы магчымасьці працаваць на карысьць Беларусі, ён прысьвяціў сваёй другой радзіме дзесяткі гадоў нястомнай працы.
-------
     Пякарскі Эдуард Карлавіч // Беларус. энцыкл.: у 18 т. Мінск, 2001. Т. 13. С. 156.
    Грыцкевіч, В. П. Эдуард Пякарскі: біягр. нарыс / Валянцін Грыцкевіч. - Мінск : Полымя, 1989. - 96 с. - (Нашы славутыя землякі).
    Марціновіч, А. А. Ад Волмы і Прыпяці да Лены : Эдуард Пякарскі / Алесь Марціновіч // Хто мы, адкуль мы... : гіст. эсэ, нарысы : у 2 кн. / Алесь Марціновіч. - Мінск. 1998. - Кн. 2. - С. 109-128.
    Мазыр. 850 год. У 3 т. Т. 2. Мазыр літаратурны / [І. Ф. Штэйнер і інш.]: Мазыр. гар. выканаўчы кам., УА “Гомел. дзярж. ун-т імя Ф. Скарыны” : пад агул. рэд. І. Ф. Штэйнера. - Гомель : Сож, 2005. - 215 с. : фат. (Пра Э. Пякарскага гл. на с. 26-27.)
    Карлюкевіч, А. М. Як беларус якутам родную мову вяртаў / Алесь Карлюкевіч // Далёкія і блізкія суродзічы / Алесь Карлюкевіч. Мінск, 1999. С. 20-23.
    /[Даты Беларускага каляндара 2008 кастрычнік. Складальнікі: Т. Я. Мамедава, Н. А. Шашэнька. Рэдактар К. Дз. Варанько.] // Новыя кнігі. Па старонках беларускага друку. № 6. Мінск. 2008. С. 12-14./