четверг, 18 декабря 2014 г.

Эдуард Пякарскі ў перайманьні з Грыцкевіча. Ч. 2. Койданава. "Кальвіна". 2014.


                                            АД  ВОЛМЫ  I  ПРЫПЯЦІ  ДА  ЛЕНЫ
                                                                ЭДУАРД  ПЯКАРСКІ
    Атрымалася, як у прымаўцы, упершыню пачутай ім, здаецца, яшчэ ў гады юнацтва, калі ўлетку адпачываў у стрыечнага дзеда ў мястэчку Барбароў. Яна гучала прыкладна так: “Калі шанцуе, дык і Хвілімон танцуе!”.
    Кідацца ў скокі і сапраўды было ад чаго. Праўда, яшчэ колькі часу назад Эдуард Карлавіч і падумаць не мог, што ўсё павернецца да яго гэтак спрыяльна. А пачалося з весткі, якая, не сказаць, каб надта ўзрадавала, аднак тым не менш і не магла прайсьці незаўважанай Пякарскім. Нехта з дзяцей гаспадара, ускочыўшы ў юрту, што ёсьць моцы крыкнуў: “У насьлег [Насьлег — радавая, а пазьней сельская абшчына ў якутаў] сьвяшчэньнік завітаў!”
    Гэтая вестка не магла асабліва ўзрадаваць Эдуарда Карлавіча па той прычыне, што ён не належаў да тых, хто адносіў сябе да шчырых вернікаў, хоць ніколі і не выказваў адкрытага незадавальненьня служыцелямі культу. Яны ж, у чым меў магчымасьць неаднойчы пераканацца, да палітычных ссыльных ставіліся насьцярожана. Ва ўсякім разе на асаблівыя кантакты з імі не ішлі. Трымаліся на адлегласьці.
    А што вестка не прайшла незаўважанай, таксама няма чаму зьдзіўляцца. У тамашніх мясьцінах зьяўленьне прыежджага чалавека — заўсёды падзея і яно не можа быць непрыкметным. Тым больш, калі гэта сьвяшчэньнік. Людзям не стае новых кантактаў, уражаньняў, дый паспавядацца, адвесьці душу ніколі не лішне. Як-ніяк, а наўкола бясконцая тундра, і толькі мясьцінамі, быццам тыя невялікія астраўкі пасярод бязьмежнага мора, раскінуліся на вялікай адлегласьці адзін ад аднаго якуцкія паселішчы, уперамежку з якімі знаходзяцца і пасяленьні ссыльных.
    Юрты карэннага насельніцтва і будыніны прыежджых ці сасланых сюды, у край палярнага зьзяньня, доўгіх бясконцых начэй, не ставяцца побач. У лепшым выпадку за вярсту пабудова ад пабудовы, а то і болей. Такія мясцовыя звычаі, а “прыйшоўшы” ў госьці, свае парадкі ўсталёўваць не будзеш. У лепшым выпадку не зразумеюць. Таму і Пякарскі, калі будаваўся, звычай не парушыў. Упадабаў сабе мясьціну акурат за вярсту ад суседа-якута. І пачаў менавіта будавацца, а не ставіць юрту.
    Хоць і нялёгка даводзілася з матэрыяламі, не мог адмовіць сабе ў задавальненьні мець дом, няхай і не прасторны, і не дыхтоўны, але хоць вонкава падобны на тыя, што на далёкай радзіме. Сам выбіраў таўстыя дрэвы... Сам валіў іх... Сам абчэсваў... І толькі тады, калі ўзводзіў сьцены, паклікаў ужо на дапамогу якутаў. Затым з абчасаных старанна, быццам абгабляваных, плашак зрабіў падлогу. Крыху танчэйшыя выкарыстаў для нараў. Тут жа, побач з домам, праз некаторы час зьявіўся і сьвіран.
    Да суседа ж наведваўся, калі надаралася вольная хвіліна. Гэта было найчасьцей зімой, калі работы — толькі па гаспадарцы ўправіцца. Трымаў чатырох кароў, быка, некалькі цялят. Ды і каня меў. Неяк жа жыць трэба, на чужую дапамогу асабліва разьлічваць не выпадае. Як кажуць, што зробіш, тое і зьясі. Летам ва ўсю шчыраваў. Да стомы ў суставах, да поўнай зьнямогі. Не да адпачынку. Яно ж кароткае. Нейкія два з паловай месяцы. Іх і трэба выкарыстаць як мага лепей.
    Пад шчодрымі промнямі трава расьце хутка, што, здаецца, уважлівей прыгледзься, і заўважыш, як цягнуцца сьцябліны да сонца. Ды няма часу любавацца гэтым хараством. А прыгажосьць наўкола такая, што вочы не адвесьці. Быццам вялізны дыван нехта на зямлі разаслаў. Быццам не ў Якуціі знаходзісься, а дзе-небудзь у Беларусі. І не верыцца, што пройдзе крыху часу і нечакана рэзка пахаладае, неба завалакуць хмары, з дня ў дзень будуць ісьці бесьперапынныя, нудныя дажджы і ўсё неба ператворыцца ў сіта, з якога імжыць і імжыць... Не пасьпеў сена ўбраць, можаш ні з чым застацца. Памокне, згіне... Таму ў гэтыя месяцы кожная сям’я днюе і начуе на сенакосе.
    Не адставаў ад іншых і Пякарскі. Праўда, рупнасьць не заўсёды прыносіла жаданы плён. Нядаўна апынуўся ў вельмі цяжкім становішчы. Зіма толькі пачалася, а скаціну не было чым карміць. Сена назапасіў усяго нейкіх дванаццаць з паловай вазоў ды і тое згніло. Балазе, сьвет не без добрых людзей. Кіраўніцтва насьлега пайшло насустрач, аказалі дапамогу, выдзелілі для падтрымкі пяць вазоў добрага сена. Яго Пякарскі перамяшаў з гнілым і неяк пратрымаў сваю жывёлу да канца зімы.
    Дарэчы, падобная узаемадапамога ў якутаў была нормай, і сам Эдуард Карлавіч, калі наступалі лепшыя гады, ахвотна падтрымліваў іншых. А тады, навучаны горкім вопытам, усё наступнае лета правёў на сваім участку. Каб не марнаваць дарма час, зрабіў шалаш, у якім і адпачываў, і начаваў. А яшчэ адмовіўся ад касы-гарбушы, якой карысталіся якуты. Была яна прымацавана да крывой і кароткай ручкі, таму даводзілася замахвацца над галавой, нібы шабляй, а ў выніку трава не касілася, а секлася. І цяжка, і не прадукцыйна. Іншая рэч традыцыйная літоўка, якую, хоць і з цяжкасьцю, удалося прыдбаць. І працуецца ў ахвоту, і вынік адразу відаць. Хоць усё адно нямала поту пральеш, пакуль скосіш надзел. Ён жа немалы, калі абысьці ўвесь, тая ж вярста атрымаецца.
    А што вярста, не менш, упэўніўся, калі пачаў агароджу ставіць. Столькі жэрдак спатрэбілася! Як падумаеш, ажно страшна становіцца. Затое — выгода відочная. Можна быць упэўненым, што трава застанецца цэлай. А падобная перасьцярога зусім не лішняя. У якутаў жывёлу ніхто і ніколі не пасьвіў. Улетку і пад восень, пакуль зямля не пакрыецца сьнегам, а таксама раньняй вясной каровы і коні на самавыпасе, ходзяць дзе ўздумаецца... І на лузе, і ў лесе. Толькі глядзі ва ўсю, каб скаціна не пашкодзіла сенакос.
     Улетку работы хапала. А зімой... Зімой вольнага часу хапае. Адно кепска — мароз сіберны ды і палярная ноч доўгая. Але ж не першы год ён у Якуціі, да многага, калі не да ўсяго, прывык. Таму, як ні лютаваў мароз, як ні сваволіла мяцеліца, а да суседзяў рэгулярна завітваў. Асабліва да якута, які жыў за якую вярсту. Быў ён немалады ўжо, меў дружную сям’ю. Жыў, праўда, бедна. Як пераканаўся Эдуард Карлавіч, сярод якутаў часта назіраецца тое, што і ў іншых народаў. Глядзіш: бядняк-бедняком, а душа шчодрая! Многія заможныя толькі пазайздросьціць могуць і шчырасьці такой і адкрытасьці.
    Таму і цягнула Пякарскага да суседа, які даўно стаў яму блізкім. Аб чым толькі яны ні гаварылі, што ні абмяркоўвалі! Найбольш падабалася Эдуарду Карлавічу слухаць розныя мясцовыя гісторыі, а яшчэ якуцкія песьні — доўгія, працяжныя. Спачатку яны былі Пякарскаму незразумелыя, а калі асвоіўся ў якуцкай мове, пераканаўся, што ў гэтай манатоннасьці, у якой, як здаецца, на першы погляд, пераважаюць толькі самотлівыя, тужлівыя матывы, свая прывабнасьць. То сама душа якута спавядаецца, прамаўляючы пра цяжкае жыцьцё-быцьцё і знаходзячы някідкія словы, каб перадаць рэдкую радасьць, якая напаткоўвае чалавека сярод холаду, цемры, нястачы.
    Аднак гэтым разам завітаць у знаёмую юрту выпала іншая нагода. Нечакана захварэла суседава дачка. А Пякарскі пасьпеў зарэкамэндаваць сябе сярод якутаў добрым лекарам, таму да яго часта зьвярталіся за дапамогай. Іён заўсёды ахвотна ішоў насустрач, бо разумеў, як цяжка даводзіцца гэтым сумленным людзям.
    І цяпер, параіўшы, як лепей глядзець за хворай, сядзеў Эдуард Карлавіч ціха ля цяпельца, пакуль і не вывеў яго з засяроджанасьці гэты крык: “У насьлег сьвяшчэньнік завітаў!”
    ...Здрыгануўся, быццам засьпелі за нечым недазволеным, але хутка супакоіўся. Толькі падумалася: “Няхай і прыехаў, а мне якая справа да гэтага прыезду?”. Хоць, папраўдзе кажучы, сьвяшчэньніка Эдуард Карлавіч ведаў. Гэта быў Дзімітрыян Дзімітрыянавіч Папоў з суседняга пасяленьня Ытык-Кёль. Праўда, асабіста пазнаёміцца ім не выпала. Па ўжо вядомай прычыне, што служкі культу не вельмі цікавіліся ссыльнымі, а апошнія, у сваю чаргу, на “сяброўства” і не напрошваліся.
    Магчыма, і гэтая выпадковая сустрэча нічым не розьнілася з шэрагу падобных ёй, калі б праз некаторы час Пякарскі не апынуўся разам з айцом Дзімітрыянам у суседнім, як тут казалі, рускім доме. Гаспадар яго не прамінуў прывеціць у сябе саноўнага госьця, а да Пякарскага даўно меў прыязьнь. Але хоць і апынуліся Эдуард Карлавіч з Паповым амаль поруч, Пякарскі, каб не трапіць у незайздроснае становішча, калі айцец не адкажа на ўзаемнасьць узаемнасьцю, размовы не пачынаў.
    Першым крок насустрач усё ж зрабіў Папоў. Ён узяў чайнік, у якім ускіпела вада, і зьвярнуўся да Эдуарда Карлавіча, які цішком сядзеў воддаль ад стала:
    — Ці не жадаеце, шаноўны, папіць чайку са сьвяшчэньнікам?
    Пякарскі адмаўляцца не стаў. Падзякаваўшы за запрашэньне, прысеў бліжэй.
    Сама атмасфэра вымагала шчырасьці. Ініцыятыву ўзяў айцец Дзімітрыян:
    — Кажаце, Пякарскі — ваша прозьвішча? — запытаўся быццам для большай пэўнасьці, калі Эдуард Карлавіч назваў сябе.
    Адчувалася, што Папову хочацца пагаварыць.
    — З няблізкіх адсюль краёў няйначай? — ён вялікімі глыткамі адпіваў чай і нельга было не заўважыць, што пры гэтым айцец Дзімітрыян атрымлівае асалоду нават не столькі ад таго, што можа наталіць смагу, колькі ад магчымасьці пагаварыць з чалавекам, з якім пазнаёміўся і які, калі знайсьці да яго адпаведны падыход, пра многае зможа расказаць, бо ён нарэшце і сам даўно душэўна спакутаваўся ад адсутнасьці субяседніка, які б па-сапраўднаму мог зразумець яго.
    — З няблізкіх? — Эдуард Карлавіч адсунуў у бок кубак, пры гэтым на яго твары застыла дзіўная ўсьмешка. Цяжка было вызначыць, чаго больш у ёй — іроніі ці ўсё ж прыемнасьці ад таго, што ёсьць падстава хоць згадаць аб сваім перажытым, бо па непрыхаванай цікаўнасьці айца Дзімітрыяна Пякарскі зразумеў, што той — сама ўвага, гатовы слухаць, якой бы доўгай гэтая споведзь ні была. Але разумеў Пякарскі і іншае — ні ў якім разе нельга злоўжываць даверам чалавека. Таму і гаварыў толькі пра самае істотнае, што, як неўзабаве высьветлілася, мае непасрэднае дачыненьне і да Папова.
    Калі ўжо чайнік стаў пусты і налілі яго зноў, высьветлілася, што і айцец Дзімітрыян, як і Эдуард Карлавіч, працуе над складаньнем слоўніка якуцкай мовы. Больш таго, Папоў паабяцаў свае запісы перадаць яму.
    У такі нечаканы падарунак спачатку не хацелася верыць. Але Дзімітрыян Дзімітрыянавіч адразу ўнёс пэўнасьць:
    — Не аднеквайцеся, шаноўны пане Эдуард. — Ён уважліва паглядзеў на Пякарскага. — Прабачце, што вось так, ледзь не адразу, пачаў называць вас па імені. Даруйце... Але я ж стары чалавек ужо, значна старэйшы за вас, таму і дазволіў... А паколькі старэйшы, дык і мушу клапаціцца, каб пачатая мною справа была даведзена да канца. А вы акурат той, хто гэта і можа зрабіць. Так што цягнуць доўга не буду. Што сам перадам, а што праз дачку...
    Пасьля разьвітаньня з Паповым і прыгадалася Эдуарду Карлавічу прымаўка, упершыню пачутая ім, здаецца, яшчэ ў гады юнацтва, калі ўлетку адпачываў у стрыечнага дзеда ў мястэчку Барбароў. — “Калі шанцуе, дык і Хвілімон танцуе!”.
    А яму шанцавала... Яшчэ як шанцавала! Таму і хацелася кідацца ад радасьці ў скокі.
    Праўда, па вяртаньні дамоў гэтае жаданьне ўступіла месца іншаму. Штуршок жа яму таксама быў дадзены пры сустрэчы з айцом Дзімітрыянам, калі той запытаўся: “З няблізкіх адсюль краёў няйначай?”.
    За кубкамі гарачага, духмянага чаю Пякарскі толькі збольшага ўспомніў сваё колішняе жыцьцё. Толькі збольшага...
    Цяпер жа, слухаючы за вакном завываньне ветру, ён доўга варочаўся на нарах, якія чамусьці нечакана падаліся надта цьвёрдымі і мулкімі. Разумеў, што сон не прыходзіць ад таго, што столькі перажываньняў і асацыяцый выклікала гаворка з Паповым... Таму мяккія мятлікі чароту, сабраныя на возеры, якое знаходзілася не так і далёка ад пасяленьня, і пакладзеныя на нары замест матраца, не давалі ўтульнасьці, што адчувалася раней.
    Але яшчэ ён, гэты сухі чарот, нечакана пачаў пахнуць чымсьці даўно вядомым. Чым канкрэтна, зразумеў не адразу. І толькі тады, калі стаміўся, варочаючыся на нарах, урэшце рэшт зразумеў: прыкладна так пахне і аер! Аер, сабраны ў забалочаных мясьцінах Волмы, Прыпяці... Хоць пра Волму падумаў дарма, тады быў вельмі малы, каб нешта асабліва запомніць. А наконт Прыпяці — так. Сястра яго стрыечнага дзеда Рамуальда Пякарскага бабуля Валасецкая часам прыносіла сьцябліны аеру ў хату. Бабулю ён, праўда, не любіў ды і яна таксама не вельмі радавалася яго прысутнасьці ў доме.
    Ды Бог з ёй, з бабуляй Валасецкай! Столькі часу мінулася з гадоў знаходжаньня ў Барбарове! Але нішто не забываецца і нішто не праходзіць бясьсьледна. Раптоўна ўсплыве ў памяці, прытым выкліча дзіўныя асацыяцыі. Каб і сіліўся прыдумаць, наўрад ці можна паяднаць падобнае. Пах аеру з берагоў Прыпяці з пахам чароту з возера, што загубілася ў якуцкай тундры... Хоць, а што тут дзіўнага? Гэта ж усё часьцінка тваёй біяграфіі, першы адлік у якой зроблены гадоў дваццаць пяць назад. Калі ж будзе пастаўлена апошняя кропка — аднаму Богу ведама...
    ...Нарадзіўся Эдуард Пякарскі 25 кастрычніка 1858 года ў колішнім фальварку Пятровічы. Тады гэта быў Ігуменскі павет, а цяпер Смалявіцкі раён. Хлопчык стаў першынцам у сям’і Карла і Тарэзы Пякарскіх. Хоць бацька Эдуарда і належаў да старадаўняга шляхецкага роду, але не жыў у дастатку. Арандатарская праца, якой ён сябе прысьвяціў, не прыносіла ні славы, ні багацьця. Хіба што новых уражаньняў хапала з-за частага пераезду з месца на месца.
    Уражаньні ўражаньнямі, ад іх яшчэ ніхто сытым не быў. Ды і з жонкай не пашанцавала. Калі Эдуард толькі пачаў падрастаць, яна нечакана памерла. Давялося аддаць хлопчыка на выхаваньне ў сялянскую сям’ю. А праз некаторы час зжалілася родная цётка, якая жыла ў Мінску, і забрала пляменьніка да сябе. Дзякуючы ёй, Эдуард авалодаў граматай, навучыўся пісаць і па-польску, і па-руску.
    Сама час было думаць аб вучобе. Бацька накіраваў сына ў Мазырскую гімназію. Тады і пазнаёміўся Эдуард са стрыечным дзедам і яго сястрой, якія жылі ў палескім мястэчку Барбароў. Хлопца вабілі маляўнічыя мясьціны, але з-за дзедавай скупасьці (не кажучы ўжо пра скупасьць бабулі Валасецкай), з-за яго пастаяннага незадавальненьня ўсім і ўсімі, ён адчуваў сябе ў сваякоў вельмі няўтульна. Нарэшце, вырашыў праявіць прынцыповасьць. Загадзя параіўшыся з бацькам на канікулы застаўся ў Мазыры, а каб мець якую капейчыну на харчы, займаўся рэпэтытарствам з адстаючымі вучнямі. Яны паходзілі з багатых сем’яў і бацькі не шкадавалі грошай “настаўніку”, каб даць сваім недаросткам хоць якія веды.
    У 1873 годзе Пякарскі разьвітаўся з Мазыром і перабраўся ў Мінск. Рэч у тым, што гімназію рэарганізавалі ў прагімназію і ў ёй нельга было атрымаць сярэднюю адукацыю. Але і ў Мінскай гімназіі правучыўся нядоўга, усяго паўгода. Бацька даведаўся, што дырэктарам Таганроскай гімназіі стаў колішні дырэктар Мазырскай, і накіраваў туды сына. Благаславіў на вучобу ўнука і дзед.
    Вучоба ў Таганрогу стала для Пякарскага пачаткам рэвалюцыйнай дзейнасьці. Але гурток, у які ён уваходзіў, неўзабаве быў разагнаны ўладамі. Пачалі пагаворваць, што ўсіх выдаў правакатар. Падазрэньне пала на Пякарскага, таму ён, пакрыўджаны недаверам, пасьля завяршэньня навучальнага года перавёўся ў Чарнігаўскую гімназію. Ад працягу рэвалюцыйнай дзейнасьці не адмовіўся. Уладкаваўся ў шавецкую майстэрню, каб лепей было весьці прапагандысцкую работу сярод рамесьнікаў, рабочых.
    Нягледзячы на тое што гэта займала шмат часу, у гімназіі вучыўся добра, аднак, не знайшоўшы паразуменьня з асобнымі выкладчыкамі, падаў заяву аб адлічэньні. Гэтым разам занепакоенасьць праявіў Эдуардаў дзед Рамуальд Пякарскі. Як высьветлілася, яму зусім неабыякавы лёс унука. Паразумеліся на тым, што Эдуард даў слова працягваць вучобу і паступіў у Харкаўскі вэтэрынарны інстытут. Праўда, пры гэтым меў сваю мэту. Дзеду хацелася, каб унук стаў вэтэрынарным урачом. Унуку жадалася як мага хутчэй апынуцца ў самым цэнтры рэвалюцыйнага руху. А што цэнтар яго у вэтэрынарным інстытуце, катэгарычна сьцьвярджалі навучэнцы Чарнігаўскай гімназіі. І былі недалёка ад ісьціны.
    Што гэта і на самай справе так, на схіле свайго жыцьця Пякарскі прызнаваўся ў сваіх “Урыўках з успамінаў”, што ў 1924 годзе друкаваліся на старонках часопіса “Каторга и ссылка”. У іх ёсьць і такое сьведчаньне: “У 1877 годзе я паступіў на першы курс Харкаўскага вэтэрынарнага інстытута і адразу ж далучыўся не столькі да вучобы, колькі да знаёмства з маімі новымі сябрамі, і хутка акунуўся ў студэнцкае асяродзьдзе. У большасьці студэнтаў былі прагрэсіўныя і нават рэвалюцыйныя погляды. Такі быў тады агульны настрой моладзі, і мне лёгка было знайсьці таварышаў, блізкіх па духу, тэмпэрамэнту і настрою. Дзейнасьць студэнцкіх гурткоў цалкам захапляла чалавека, у якога былі хоць нейкія грамадзкія інстынкты, і я адразу ж пасьля паступленьня ў навучальную ўстанову — адну з самых свабодных, і, так сказаць, радыкальных для таго часу — аказаўся ў коле агульных студэнцкіх інтарэсаў, не пазбаўленых значнага рэвалюцыйнага адценьня”.
    Асаблівую актыўнасьць Пякарскі праявіў, уваходзячы ў гурток, які ўзначальваў студэнт мэдыцынскага факультэта Дзьмітрый Буцынскі. На фарміраваньне яго сьвядомасьці вялікі ўплыў аказалі тагачасныя палітычныя падзеі і, у першую чаргу, так званыя працэсы “50-ці” і “193-х”, калі царызм жорстка расправіўся з народнікамі. Лепшыя з іх сталі сапраўднымі народнымі героямі, у іх бок кідала позірк уся прагрэсіўная Расія. Найбольшая вядомасьць прыйшла да Пятра Аляксеева, з якім лёс і зьвёў Пякарскага ў Якуціі. А тады, у гады студэнцтва, ён, як і многія іншыя, не хаваў свайго захапленьня гэтым мужным чалавекам.
    Адбыліся хваляваньні і ў самім Харкаўскім вэтэрынарным інстытуце. Тых, каго ўлады палічылі зачыншчыкамі, арыштавалі. Да іх, безумоўна, адносіўся і Пякарскі, але яму ўдалося схавацца. Ужо знаходзячыся на нелегальным становішчы, ён даведаўся, што выключаны з інстытута без права паступленьня ў якую-небудзь іншую вышэйшую навучальную ўстанову. Акрамя таго, Э. Пякарскага завочна прысудзілі да пяці гадоў адміністрацыйнай ссылкі ў Архангельскую губэрню.
    Бунтаўшчык праз некалькі месяцаў “усплыў” у якасьці пісара Княжа-Багародзіцкага валаснога ўпраўленьня Тамбоўскага павета Івана Кірылавіча Пякарскага. Імя і імя па бацьку памяняў, каб не вельмі вылучацца сярод мясцовага насельніцтва. Эдуардаў, прытым Карлавічаў дагэтуль там ніхто не сустракаў. А ад рэвалюцыйнай дзейнасьці па-ранейшаму адмаўляцца не зьбіраўся. У хуткім часе зблізіўся з аграномам Міхаілам Дзевелем, памешчыкам Міхаілам (Гаціным, пісьмаводам, у якога пачаў працаваць з чэрвеня 1879 года, увайшоў у рэвалюцыйнае таварыства “ямля і воля”.
    Калі ж паліцыя выйшла на сьлед рэвалюцыянэраў, Пякарскі зноў пайшоў у падпольле, атрымаўшы з дапамогай сяброў пашпарт на імя мешчаніна Мікалая Палуніна. Хаваўся некаторы час у Смаленскай губэрні, але, паколькі ім зацікавіўся станавы прыстаў, перабраўся ў Маскву. На той час гэта былі так званыя Пятроўскія Выселкі, якія знаходзіліся даволі далёка ад цэнтра горада. Але Эдуарда Карлавіча і тут высачылі. І арыштавалі...
    Справа Пякарскага разглядалася 10-11 студзеня 1881 года ў Маскоўскім ваенна-акруговым судзе. Яго прызналі вінаватым у тым, што “належаў да тайнага таварыства, якое ставіла мэтай зьвергнуць шляхам насільля існуючы дзяржаўны лад”, а таксама, што “жыў пад чужым пашпартам”, а ў выніку “асудзілі да пазбаўленьня ўсіх маёмасных правоў і высылкі на катаржныя работы на пятнаццаць гадоў”. Праўда, адначасова “суд пастанавіў хадайнічаць перад Маскоўскім генэрал-губэрнатарам зьмякчыць Пякарскаму пакараньне на высылку на катаржныя работы на заводах на чатыры гады. П. (Пан.— А. М.). Маскоўскі губэрнатар, прыняўшы пад увагу маладосьць, легкадумства, хваравіты стан” падсуднага, прыняў канчатковае рашэньне — “выслаць Пякарскага замест катаржных работ на пасяленьне ў аддаленыя мясьціны Сыбіры”.
    Наперадзе была доўгая і цяжкая дарога... Наперадзе чакала невядомасьць, і ад гэтага на сэрцы станавілася самотліва. Ды наўрад ці выпадала ў гэтым вініць некага. На шлях рэвалюцыйнай барацьбы станавіўся сьвядома і ведаў, да чаго гэта можа прывесьці.
    У лютым 1881 года Пякарскага перавялі ў Вышневалоцкі палітычны астрог Цьвярской губэрні. Па вясьне ў арыштанцкім вагоне павезьлі ў Ніжні Ноўгарад. А пасьля давялося і на баржах плыць, і пехам ісьці, і на фурманках ехаць. А ў выніку апынуўся ў Краснаярску, а адтуль ужо дарога ляжала ў Іркуцк, у які трапіў 27 верасьня 1881 года з кайданамі на нагах і з запаленьнем лёгкіх, бо па дарозе захварэў.
    Далейшы лёс залежаў ад генэрал-губэрнатара Усходняй Сыбіры. Ён распарадзіўся адправіць Пякарскага 8 кастрычніка ў тагачасную Якуцкую губэрню. У Якуцк разам з канваірамі дабраўся толькі 2 лістапада. Яно і ведама, якая дарога! І берагам Лены ехалі, і па лёдзе... Прыняў Эдуарда Карлавіча сам якуцкі губэрнатар. Месцам пасяленьня для яго выбраў Першы Ігідзейскі насьлег Бутурускага ўлуса (па цяперашняму адміністрацыйнаму падзелу Аляксееўскі раён Рэспублікі Саха), а гэта нейкіх 230 вёрстаў на паўночны ўсход ад самога Якуцка.
    Па прыезьдзе ў Ігідзейцы Эдуарда Карлавіча прызначылі так званым гаспадаром міжводнай станцыі. Як быццам і добра. На станцыі праводзіліся розныя сходкі і можна было заўсёды знаходзіцца сярод людзей. А калі сходак не было, то заставаўся адзін. Падобная адзінота Пякарскага спачатку не гняла, наадварот, радавала, бо дазваляла мець шмат вольнага часу. Але праходзілі дні, тыдні і Эдуард Карлавіч пераканаўся, што тое, чаму ён так радаваўся, не задавальняе. Хацелася, каб поруч знаходзіўся нехта, з кім можна знайсьці агульную мову. А такі чалавек, на яго думку, жыў у суседнім Другім Балугурскім насьлезе. Гэта быў адміністрацыйны ссыльны Мікалай Кузьняцоў, з якім Пякарскі пасьпеў пазнаёміцца.
    З просьбай аб магчымым пераезьдзе зьвярнуўся да якуцкага акружнога спраўніка. Праўда, пакуль улады вырашалі, даваць згоду ці адмовіць у просьбе, даведаўся, што Кузьняцова там ўжо няма, яго перавялі на радзіму ў Томск. Але ад свайго першапачатковага рашэньня Эдуард Карлавіч не зьбіраўся адступаць. Ён чарговы раз настойвае аб пераезьдзе. Матывуе гэта тым, што ў Другім Балугурскім насьлезе жывуць рускія перасяленцы, якія пасьпяхова займаюцца земляробствам, а яму і самому хацелася б заняцца гэтым. На жаль, пераезд не дазволілі, таму і давялося Пякарскаму разьлічваць толькі на свае сілы.
    Спакваля справы пайшлі на лад. Але Эдуард Карлавіч рыхтаваўся не толькі выжыць у гэтых суровых і ў многім непрымальных для эўрапейскага чалавека ўмовах, а і жыць... А каб жыць (жыць, а не проста існаваць!), трэба было абавязкова знайсьці паразуменьне з мясцовым насельніцтвам. Дасягнуць жа гэтага куды прасьцей, калі авалодаць мясцовай гаворкай.
    Нездарма ж кажуць: мова — душа народа. А яму хацелася зазірнуць у гэту душу, адчуць усю яе глыбіню багацьце. А яшчэ вывучыць і палюбіць мясцовыя звычаі і традыцыі. А калі якуты, у сваю чаргу, адчуюць і зразумеюць, што ён зусім не чужы ім і не проста звычайны “прышлы”, можна будзе і прымаць захады, каб абудзіць гэты народ ад векавога сну, паступова далучаць яго да цывілізацыі.
    Значна пазьней Пякарскі прызнаецца: “Я думаў, што ўвесь якуцкі народ — гэта ёсьць частка расійскага народа, і я буду працягваць рабіць тое, што я рабіў у Расіі, гэта значыць весьці прапаганду”.
    Захопленасьць справай, якую хацелася працягваць, апантанасьць хутка прынесьлі першыя жаданыя посьпехі. Праз якія паўгода Эдуард Карлавіч не толькі мог размаўляць па-якуцку з карэнным насельніцтвам, а пры неабходнасьці прыходзіў на дапамогу насьлежнаму начальству, калі яму трэба было павесьці якія-небудзь перамовы з рускімі пасяленцамі.
    Першым настаўнікам Пякарскага ў авалодваньні якуцкай мовай (яна адносіцца да цюрскай групы і вельмі цяжкая для ўспрыманьня эўрапейскага чалавека, паколькі ёсьць гукі, якія можна правільна ўзнаўляць толькі пасьля доўгай трэніроўкі) стаў сьляпы бацька ўтрымальніка той міждваровай станцыі, дзе Эдуард Карлавіч працаваў некалькі месяцаў па прыезьдзе ў Ігідзейцы. Стары Ачокун (дарэчы, так яго называе сам Пякарскі, хоць у асобных публікацыях сустракаецца і імя Пачэкун) паказваў яму асобныя прадметы і тлумачыў, як іх назва гучыць па-якуцку. Падобным чынам ён знаёміў Эдуарда Карлавіча з гаспадарчымі прыладамі, часткамі цела. Як відаць, авалодваньне мовай адбывалася праз яе ўжытковае значэньне. Аднак не толькі...
    Пякарскі даведаўся, што ў 1858 годзе выйшла “Кароткая граматыка якуцкай мовы”, складзеная эпіскапам Дзіянісіем (Дзімітрыем Хітровым). Словы ў ёй былі пісаны лацінкай. Гэтая “Граматыка” стала для яго таксама свайго роду дапаможнікам. Акрамя таго, у рукі Пякарскага трапілі і некаторыя іншыя выданьні, выпушчаныя на якуцкай мове місіянэрскім таварыствам, — “Эвангельле”, “Дзеяньні апосталаў”, “Псалтыр”... З гэтых кніг ён выпісваў пэўныя якуцкія словы, каб затым знайсьці ім рускія адпаведнікі.
    Прыйшоў насустрач Эдуарду Карлавічу і П. Аляксееў, з якім яны пасябравалі і неаднаразова сустракаліся. А зрабіць гэта было не так і цяжка. Аляксееў таксама быў высланы ў Бутурускі улус і жыў за 18 вёрст ад Пякарскага. А паколькі абодва мелі коней, то, па неабходнасьці, лёгка дабіраліся адзін да аднаго. Аляксееў падарыў сябру рукапісную кнігу, прывезеную з Карыйскай крэпасьці, дзе ён перад гэтым адбываў пакараньне на залатых прыісках. Яе Аляксееву, у сваю чаргу, перадаў князь Тыцыянаў, што праходзіў па працэсу «50-ці» і знаходзіўся з Аляксеевым у таварыскіх адносінах.
    Падораную кнігу Пякарскі таксама выкарыстоўваў для запісаў. Ды і свой сшытак завёў. Так паступова праца рухалася. У кнізе занатоўваліся рускія словы з перакладам на якуцкую мову, у сшытку — якуцкія, пераўвасобленыя па-руску.
    Цяпер гэтая сустрэча з айцом Дзімітрыянам. І абяцаньне падтрымкі.
    “Шанцуе ўсё ж табе, Пякарскі! — падумалася, калі, нарэшце, прыйшоў сон. — Шанцуе».
    А Папоў стрымаў слова. Як і дамовіліся, пачаў перадаваць свае запісы. Часам іх прывозіла яго дачка. Пакрысе колькасьць сабраных якуцкіх слоў склала больш за тры тысячы. Эдуард Карлавіч не хаваў задавальненьня, што справа пасьпяхова зрушылася з месца і вынікі яе відавочныя. Але для гэтага была і іншая і, бадай, больш важная падстава.
    Як даведаўся Пякарскі з публікацыі ў газэце “Неделя” за 1885 год, у час аднаго з пасяджэньняў Маскоўскага таварыства аматараў прыродазнаўства, антрапалёгіі і этнаграфіі знайшоўся выступоўца, які катэгарычна сьцьвярджаў, што якуцкая мова вельмі бедная і налічвае ўсяго тры тысячы слоў. Тады Эдуард Карлавіч, які ўжо змог пераканацца ў слоўным багацьці мясцовай гаворкі, не мог унутрана з гэтым пагадзіцца. Ды зьявілася і яшчэ адно пацьвярджэньне, што ён мае рацыю. Пякарскі змог пазнаёміцца з “Якуцка-нямецкім слоўнікам», складзеным пецярбургскім вучоным Ота Бёрлінгам. Два экзэмпляры яго аказаліся ў ссыльнага тэрарыста Мікалая Цютача. Адзін з іх ён падарыў Эдуарду Карлавічу. Хоць слоўнік О. Бёрлінга і быў і быў далёкі ад дасканаласьці, ён уключаў у сабе больш чатырох з паловай тысяч слоў.
    Значыць, Пякарскі не памыліўся. Багатая якуцкая мова! Таму трэба і надалей працаваць. І ён працаваў, хоць і даводзілася ўсё рабіць у вельмі цяжкіх умовах. На складаньне слоўніка ў асноўным ахвяраваў зіму. Не ставала грошай, не хапала самага неабходнага. Пазьней прызнаваўся, вяртаючыся ў гэтыя гады: «Часта не было пісьмовых прылад, даводзілася карыстацца кожнай васьмушкай паперы, у якой адзін бок чысты. Не было сьвечак і даводзілася чытаць, а калі-нікалі і пісаць, пры сьвятле камінка, рызыкуючы сапсаваць сабе вочы».
    Яшчэ цяжэй стала, калі ў 1896 годзе памёр айцец Дзімітрыян. На шчасьце, былі ўжо і новыя памочнікі, а сярод іх найперш ссыльныя, якія, апынуўшыся ў Якуціі, лічылі яе, як і Пякарскі, сваёй другой радзімай. Ананій Арлоў, Мікалай Віташэўскі, Марк Натансон ахвотна прапаноўвалі Эдуарду Карлавічу Пякарскаму свае пераклады якуцкіх слоў на рускую мову. А ссыльны Усевалад Іёнаў, як высьветлілася, некалькі гадоў займаўся складаньнем руска-якуцкага слоўніка. Свае матэрыялы ён перадаў Эдуарду Карлавічу, а работу па далейшаму збору ўжо працягваў пад яго непасрэдным кіраўніцтвам.
    Нарэшце, першы варыянт «Слоўніка якуцкай мовы» быў завершаны. Ён зьмяшчаў сем тысяч слоў. Вестка пра гэтую унікальную працу дайшла ажно ў Парыж. Вядомы мовазнаўца П. Якабі прыслаў Пякарскаму ліст, у якім пытаўся, калі гэты слоўнік убачыць сьвет і як набыць яго. Адначасова Якабі даваў шэраг парад. Эдуард Карлавіч мусіў прымаць захады па выданьню слоўніка. Як высьветлілася, зрабіць гэта было не так і проста. Паспрабаваў зьвязацца з М. Цютчавым, калі даведаўся, што таго зьбіраюцца адправіць на радзіму. Меркаваў, у Казані Цютчаў пра ўсё дамовіцца з вядомым усходазнаўцам Мікалаем Ільмінскім. Аднак, як стала неўзабаве вядома, Цютчава з Сыбіры выпускаць не зьбіраліся. Яго накіравалі на пасяленьне ў Краснаярск.
    І ўсё ж Цютчаў ад пісьмовай просьбы Пякарскага не адмовіўся. Ведаючы, што наглядчыкам Іркуцкага астрога зьяўляецца адзін з членаў Усходне-Сыбірскага аддзела Рускага геаграфічнага таварыства і пад яго непасрэдным кіраўніцтвам ажыцьцяўляецца ўся навуковая работа ў гэтым рэгіёне Расіі, ён перадаў яму ліст Эдуарда Карлавіча. Ды наглядчык аказаўся звычайным бюракратам і пісьмо-просьба аказалася на стале Іркуцкага генэрал-губэрнатара А. Ігнацьева. Апошні, каб ва ўсім разабрацца, зрабіў запыт якуцкаму губэрнатару Сьвятліцкаму. А вось ён з разуменьнем паставіўся да справы і загадаў падначаленым зьвязацца з Пякарскім, каб той перадаў рукапіс ва Усходне-Сыбірскі аддзел геаграфічнага таварыства. Праўда, з-за далейшай валакіты гэтыя матэрыялы трапілі туды ў пачатку 1890 года.
    Працуючы над слоўнікам, Эдуард Карлавіч адначасова дасьледаваў побыт якутаў, іх звычаі, матэрыяльную культуру. І ў гэтым кірунку знаходзіў аднадумцаў, з якімі працавалася лягчэй і спарней. Напрыклад, разам ссыльным рэвалюцыянэрам Георгіем Асмалоўскім напісаў артыкул “Якуцкі род да і пасьля прыходу рускіх», што быў зьмешчаны ў “Памятной книжке Якутской губернии” ў 1896 годзе, а напісаны ён трыма гадамі раней. У згаданым штогодніку былі і іншыя публікацыі Пякарскага.
    І ўвогуле, нягледзячы на заканчэньне тэрміну ссылкі, ён пакідаць Якуцію пакуль не зьбіраўся. Пра гэта напісаў і ў лісьце бацьку 2 мая 1894 года: «Раней, чым закончыцца друкаваньне слоўніка, мне няма чаго і думаць пра вяртаньне на радзіму, хоць нават і будзе атрыманы на тое дазвол, бо нельга кідаць работу, якой аддадзена трынаццаць гадоў лепшай пары жыцьця». (Цытуецца па кніце В. Грыцкевіча «Эдуард Пякарскі», выпушчанай выдавецтвам «Полымя» ў 1989 годзе.)
    У 1894-1896 гадах Пякарскі ўдзельнічаў у экспэдыцыі Усходне-Сыбірскага аддзела Рускага геаграфічнага таварыства, якую праводзіў кіраўнік спраў аддзела ссыльны народнік Дзьмітрый Клеменц. Ён не мог не разумець, што значыць для разьвіцьця навукі дзейнасьць Пякарскага. Вось што ўспамінаў наконт гэтага сам Эдуррд Карлавіч: “Мой слоўнік якуцкай мовы Клеменц назваў тым канём, на якім можна будзе выехаць у тым выпадку, калі экспэдыцыя не дасьць чаканых вынікаў. Адзін толькі слоўнік можа пакрыць выдаткі на экспэдыцыю. У гэтым сэнсе Клеменц, відаць, вёў перагаворы з Сыбіраковым. Таму Сыбіракоў асыгнаваў на экспэдыцыю 10 000 рублёў і на выданьне слоўніка 2000 рублёў”.
    Дзякуючы матэрыяльнай падтрымцы Сыбіракова слоўнік выйшаў у Якуцку ў 1898 годзе. Усяго ж Пякарскім на той час было запісана каля 20 тысяч слоў, а яго картатэка налічвала 15 тысяч картак. Эдуардам Карлавічам зацікавілася Расійская Акадэмія навук і па яе хадайніцтву Пякарскі змог у канцы 1899 года пасяліцца ў Якуцку. Акадэміяй яму была назначана дапамога памерам 400 рублёў у год. Але гэтага не ставала, каб неяк пратрымацца, таму ўладкаваўся на працу ў канцылярыю акруговага суда, а таксама шукаў пабочныя заробкі. І, вядома ж, даводзіў да ладу матэрыялы слоўніка. Акрамя таго, у 1900 годзе знайшоў памочнікаў, склаў “Кароткі руска-якуцкі слоўнік», які выходзіў двойчы.
    На 1903 год прыпадае ўдзел Пякарскага ў рабоце Нелькана-Аянскай экспэдыцыі. Яго задачай было дасьледаваньне побыту эвенкаў, а ў выніку зьявілася дасьледаваньне “Нарысы быту прыаянскіх тунгусаў”, якое для свайго часу стала сапраўдным навуковым адкрыцьцём, ды і па сёньняшні дзень не страціла свайго значэньня.
    Нарэшце настаў дзень разьвітаньня з якуцкай зямлёй. Эдуард Карлавіч не хаваў радасьці, што зможа цалкам прысьвяціць сябе навуцы — яго запрасіла Акадэмія навук у Пецярбург, каб завяршыў працу над слоўнікам. Разам з тым і сумна было — столькі гадоў аддадзена гэтаму суроваму краю, так шмат сяброў і знаёмых пакідае тут.
    У сталіцу Пякарскі прыбыў 14 верасьня 1905 года. На працягу пяці гадоў быў рэгістратарам калекцый у Этнаграфічным аддзеле Рускага музэя, а пасьля працаваў у Музэі антрапалёгіі і этнаграфіі імя Пятра Вялікага пры Акадэміі навук.
    Першы выпуск “Слоўніка якуцкай мовы” выйшаў у Пецярбургу ў 1907 годзе. А ўсяго іх было 13. Апошні пабачыў сьвет ужо ў 1930-ым. 1907 годам пазначаны першы том запісаных ім “Узораў народнай літаратуры якутаў” (заключны, трэці том выдадзены ў 1918 годзе). За першы выпуск слоўніка Пякарскі быў удастоены залатога мэдаля Акадэміі навук. А яшчэ за гэты выпуск і першы том “Узораў народнай літаратуры якутаў” атрымаў залаты мэдаль Рускага геаграфічнага таварыства.
    Працам была дадзена высокая ацэнка і выдатнейшымі вучонымі свайго часу. Вядомы цюрколяг В. Радлоў выказаўся наступным чынам: “Якуцкі слоўнік Эдуарда Карлавіча Пякарскага не толькі зьяўляецца цудоўным дапаможнікам для вывучэньня якуцкай мовы і для разуменьня якуцкіх тэкстаў, але дае нам цэласную карціну разумовага жыцьця народа, закінутага лёсам на далёкую поўнач Азіі, настолькі яна адлюстроўваецца ў багацейшай яго мове. Я не ведаю... ніводнай мовы, у якой не было пісьменнасьці, якая мова магла параўняцца па паўнаце сваёй і дэталёвасьці апрацоўкі з гэтай...”
    І сапраўды — якое багацьце адкрылася, дзякуючы слоўніку! 60 000 слоў! Але гэта не толькі слоўнік пэўнай мовы ў яго традыцыйным разуменьні. Э. Пякарскі не проста прыводзіў пэўныя словы ў алфавітным парадку, а і не абыходзіў увагай побыт, звычаі, вераваньні якутаў, расказваў пра народныя абрады... Як тут не пагадзіцца з той высокай ацэнкай, якую дае зробленаму нашым земляком В. Грыцкевіч: “За 45 гадоў быў зьдзейсьнены подзьвіг. Пякарскі стварыў не проста слоўнік якуцкай мовы, а сапраўдную энцыкляпэдыю ўсяго ўкладу жыцьця народа, яго матэрыяльнай і духоўнай культуры”.
    А што значыў слоўнік для самога Пякарскага, добра відаць з артыкула вядомага фальклярыста М. Азадоўскага “Э. К. Пякарскі”, што зьявіўся ў часопісе “Советская этнография” (1934, № 5) адразу пасьля сьмерці вучонага (не стала Эдуарда Карлавіча 29 чэрвеня 1934 года). М. Азадоўскі прыгадвае, як хацеў прыцягнуць Пякарскага да працы над адным калектыўным навуковым дасьледаваньнем, дзе б яго веды асабліва спатрэбіліся. Але Пякарскі толькі даваў каштоўныя парады, а ад непасрэднага ўдзелу ў рабоце адмаўляўся: «Ведаеце, жыць мне засталося няшмат, і я павінен у што б там ні стала закончыць “Слоўнік”,— я не маю права браць свой час на што-небудзь іншае”.
    Той жа М. Азадоўскі ўспамінае і аб рабоце Пякарскага сакратаром часопіса “Живая старина”: “Часопіс працаваў на зусім іншых асновах, чым любы навуковы орган цяпер. Ні рэдактар, ні сакратар, ні рэцэнзэнты, ні члены рэдакцыйнай калегіі, ні самі супрацоўнікі не атрымлівалі ні капейкі ганарару — усё было выключна грамадзкай справай, і ў той жа час і рэдкалегія, і часопіс працавалі абсалютна бесьперапынна, строга захоўваючы ўсе тэрміны і падтрымліваючы акуратна сувязь са шматлікімі супрацоўнікамі, якія былі раскіданы па ўсёй краіне”.
    А кожны, хто больш-менш вядомы з газэтнай, журналісцкай дзейнасьцю, ведае, што штаб любой рэдакцыі — сакратарыят, а сакратар — свайго роду начальнік гэтага штаба. Калі ж сакратарыят прадстаўлены ў адной асобе, тым больш вельмі шмат у рэдакцыі залежыць ад канкрэтнага чалавека.
    На жаль, пастаянная занятасьць Пякарскага пасьля вяртаньня з ссылкі не дазваляла яму падтрымліваць цесныя сувязі з Бацькаўшчынай. На любай яго сэрцы Беларусі, як сьведчыць В. Грыцкевіч, Эдуард Карлавіч пабываў толькі ў маі ў 1906 года. Тады ў Пінску ён пабачыўся з мачахай, братам і сястрой. Яны жылі ў нястачы, таму праз хадайніцтва В. Радлова давялося ўладкаваць брата Восіпа на службу ў акцызнае ведамства. Паездка ж, заплянаваная ў 1924 годзе, не адбылася — увесь час забірала праца над слоўнікам: да апошніх дзён жыцьця ён працягваў сыстэматызаваць матэрыялы, і ў выніку зьявілася дадатковая картатэка з 15 тысяч адзінак.
    Куды цясьнейшымі былі сувязі Пякарскага з Якуціяй, у якой яго добра ведалі і памяталі, адкуль ён пастаянна атрымліваў жаданыя весткі і дзе яго інакш. як Адубар Хаарылабыс (Эдуард Карлавіч), не называлі... А адзін з пачынальнікаў якуцкай літаратуры Аляксей Елісеевіч Кулакоўскі яшчэ ў 1912 годзе пісаў Пякарскаму: “У нас не было літаратуры, а ваш слоўнік павінен паслужыць падмуркам для яе стварэньня... Вы сапраўды заслугоўваеце імя “бацька якуцкай літаратуры”. Без вас не знайшлося б асобы, у якой хапіла б дзёрзкасьці ўзяць на сябе такую каласальную працу, як ваш слоўнік”.
    “Слоўнік якуцкай мовы” Пякарскага і па сёньняшні дзень служыць высакароднай справе збліжэньня літаратур, збліжэньня народаў. Нездарма ў 1959 годзе зьявілася яго стэрэатыпнае выданьне. Зацікавіліся гэтай працай і ў Турцыі, дзе ў 1945 годзе ў перакладзе выйшла яго першая частка, што ахоплівае слоўны матэрыял у межах літар А—М.
    У Рэспубліцы Саха нашаму выдатнаму земляку прысьвечаны дзесяткі публікацый, а да 100-годдзя з дня яго нараджэньня ў 1958 годзе ў Якуцку пабачыла сьвет кніга “Эдуард Карлавіч Пякарскі”, у якой сабраны ўспаміны і артыкулы пра навуковую дзейнасьць. Мы ж упершыню па-сапраўднаму ўспомнілі пра свайго слаўнага сына дзякуючы В. Грыцкевічу. Дык, як кажуць, лепш позна, чым ніколі.
    /Алесь Марціновіч А.  Хто мы, адкуль мы... Гістарычныя эсэ, нарысы ў 3 кнігах. Кн. 2. Мінск. 2008. С. 340-359./

                                                 ЭДУАРД  КАРЛОВИЧ  ПЕКАРСКИЙ
    В один из пасмурных октябрьских дней настоятелю Смиловичского парофиального костёла нужно было ехать к тяжело больной пани с соседнего поместья. Органист, который всегда сопровождал ксёндза, подготовил уже и святое причастие, когда совсем неожиданно возле костёла остановилась бричка. Из неё вышла пара кумовьёв с ребёнком на руках. Они приехали из Петровичей, чтобы окрестить первенца бедной шляхты - Карла и Терезы Пекарских. Мальчику было всею две недели. Родился он очень болезненным, и поэтому с крестинами пришлось спешить.
    Недовольный из-за задержки, ксёндз быстренько отбыл обряд. Органист же внес в метрическую книгу следующую запись (сохранилась в фонде Эдуарда Пекарского в архиве Ленинградского отделения Академии наук СССР): «1858 года октября 28 дня в Смиловичском римско-католическом парофиальном костёле с сохранением всех обрядов таинства окрещен ребенок по имени Эдуард ... высокородных Карла и Терезы, до замужества Домашевичевны, Пекарских, законных отца и матери сын, рожденный 13 дня этого месяца вечером в этой же парофии в фольварке Петровичей».
    Деревня Петровичи, в которой тогда было около тридцати домов, и фольварочек под этим же названием находился неподалёку от Смиловичей, на берету илистой речки Волмы в то время Игуменском повете (теперь это Смолевичский район Минской области). Когда-то Петровичи принадлежали князьям Радивилам, а в XIX веке перешли в руки Витгенштейнов. Хозяйничать магнатам было некогда, поэтому они сдавали фольварк в аренду. В середине XIX столетия следующим арендатором был Карл Иванович Пекарский, отец Эдуарда.
    Относились Пекарские к старинному и довольно известному шляхетскому роду. Еще в XVI столетии некто, Станислав Ролич-Пекарский. прибыл с низовьев р. Вислы в Брест и получил от Великою князя Литовского Сигизмунда II Августа имение Тришина (в наше время Тришина вошло в границы города Бреста, однако след от него остался в названии Тришинского кладбища). Со временем этот род вошел в историю славянских народов. Один из Пекарских, Михаил, был в 1620 году наказан за попытку покушения на польского короля Сигизмунда (Жигимонта) III. Пётр Пекарский стал академиком, известным исследователем русской культуры.
    Но постепенно гонарливый шляхетский род обеднел, и, когда родился Эдуард, у Карла Ивановича, несмотря на его 33-летний возраст не было, как говорят, ни кола, ни двора. Себе на хлеб он зарабатывал арендаторством. А это был нелегкий, горький хлеб, особенно для совестливого человека, который оказался как бы между молотом и наковальней. С одной стороны, пан требовал, чтобы фольварк давал большой доход, для чего эконом должен был выжимать из крестьян последнюю копейку; с другой стороны, такое угнетение вызывало натуральное сопротивление крепостных, которое сосредотачивалось часто не на помещике - он жил где-то далеко, а на экономе, который находился рядом каждый день и являлся виновником всех несчастий.
    После отмены крепостного права взаимоотношения между деревней и фольварком слишком изменилось: крестьянина уже нельзя было купить, продать, гнать на панщину. Но поскольку земля, кик и прежде, оставалась в основном в руках панов, крестьяне, как и раньше, зависели от тех, у кого земля, потому что он то давал, то не давал работу. Одни все больше наживались, другие все больше беднели. Так было на территории всей Белоруссии, так было и в Петровичах.
    Архивные документы говорят о том, что до 1872 года недоимки в Смиловитской волости достигли огромных размеров. Крестьяне отказывались платить налоги, потому что год был неурожайный, и не было что везти на продажу. Тогда в волость прибыла полиция и стала описывать скот Крестьяне стали сопротивляться и послали в Петербург ходаков. Узнав об этом, минский губернатор послал в Смиловичи солдат. В Петровичах их остановила толпа крестьян. Началась бойня. Чтобы защитить деревню, крестьяне разобрали мост через Волму. Тогда в Петровичи послали целый батальон Но на этот раз деревенские спрятались в лесу. Известно, с помощью солдат местные власти добились своего: крестьян утихомирили, а скот распродали, чтобы покрыть недоимки...
    Детские и юношеские годы Эдуарда Пекарского прошли в мытарствах. Отцу приходилось переезжать с места на место, с помощью документов доказывать свое дворянское происхождение. Семья Пекарских принадлежала к тому слою, из которого вышли Кастусь Калиновский, Франтишек Богушевич, и другие революционеры демократы. Несмотря на некоторые социальные привилегии мелкая шляхта жила во многом так же, как и крестьяне, неудивительно, что Карл Пекарский похоронив жену, отдал сына-первенца на воспитание в семью белорусского крестьянина.
    Родная тётка, которая потом взяла к себе мальчика, жила в Минске, в скромном домике, на доходы от сада и огорода. Подвал тетка отдавала солдатам на постой. Эдуард часто спускался к ним: ему нравилось наблюдать за тем, как они чистили и собирали оружие. Играл мальчик вместе с детьми бедняков-соседей. Потом он напишет в дневнике, что чувствовал к ним особенное расположение, потому что они «не ограничивали его в дружбе всякими рамками».
    Вечерами тетка рассказывала Эдуарду про восстание 1863 года, про легендарного Кастуся Калиновского, про то, как жестоко власть расправилась с восставшими. Мальчика захватывали эти рассказы о стремлении к свободе, о борьбе за счастье народа, о мужестве. Он с уважением присматривался к тетке. Его удивляло то, что тетка, учившая ею молитвам, выбрасывала из них слова-прошения о здравии царя, однако быстро усвоил, что нельзя молиться за человека, слуги которого вешали восстававших, за одно только сочувствие им выселяли в Сибирь целые деревни. Также тетка учила Эдуарда русскому и польскому языкам. Длинными зимними вечерами он учил на память романтичные баллады Мицкевича, его стихи.
    Как только Эдуард подрос, его отдали учиться в Мозырскую гимназию, которая славилась на весь Минский округ.
    В первой половине XIX столетия Мозырь был значительным торговым центром. Сюда по Припяти приплывали с Украины корабли, груженные пшеницей и солью. Назад шли стройные белорусские сосны для корабельных мачт, лён, дёготь, сушеные полесские вьюны. Располагался город на красочных холмах, с которых открывался красивый вид на Припять и полесские равнины. Глубокие, крутые овраги между холмами заменяли улицы. Увидевшие свет люди сравнивали местный пейзаж с Кавказом, а еще и со Швейцарией. Со временем город менял вид, строился. Но в 1864 году его сильно опустошил большой пожар.
    На каникулы Эдуард обычно ехал в полесское местечко Барбаров к деду Рамуальду Пекарскому. Местечко тоже находилось на берегу Припяти вниз по реке от Мозыря. Здесь причаливал пароход со звучным названием «Лев», который курсировал между Киевом и Мозырем.
    Ромуальд Пекарский долгие годы управлял панским имением Клесин, а потом, накопивши денег, построил на панской земле свой дом. Вокруг простирались богатые дичью бескрайние леса, в Припяти и ее притоке Салакуче водилось много рыбы. Ромуальд Пекарский был заядлым охотником и рыболовом. Но с годами он становился все скупее и каким-то странным. Целыми днями сидел с трубкой в зубах в своей неприбранной комнате, злился, когда кто-то не соглашался с ним. Все должны были слушать его, и делать все как он приказывал. При нем умолкала даже его престарелая сестра пани Валасетская, которая вела все дела по дому.
    У деда мальчику было нелегко. Сын барбаровского писаря Франц Абрамович (позже известный белорусский хирург) вспоминал: «Состояние Эдуарда Карловича как воспитателя скупого дела и странной, надоедливой своими воспитательными приёмами его сестры было очень нелегким. Это видно оттого, что соседи и знакомые часто жалели незлобивого весёлого и умного гимназиста, который пробуждал у них симпатию, и пересказывали нехорошие эпизоды воспитательных приёмов, которые сводились к упрекам в неблагодарности, неуважении, отсутствии религиозности и так далее».
    Тайные жалобы чувствуются в письмах Эдуарда адресованные отцу. В одном из них, поблагодаривши за присланные три рубля, которые пошли на карандаши и бумагу, мальчик с сожалением дополняет:
    «На каждую покупку мне неприятно просить у дедушки. Пусть папка будет ласковый и пришлет мне несколько рублей, тогда я справил бы себе костюм на лето».
    А вот выписка из письма отправленного из Мозыря, несколькими годами позже: «Больше все противно, что бабушка Валасетская настаивает, чтобы папа сам отвозил меня в гимназию. Как она мне надоела, все время, делая выговоры, что дедушка на меня гратит много денег, а на неё ничего. Одним словом мне легче оставатъся в Мозыре, чем ехать в Барбаров на праздник или каникулы, а всё из-за бабушки».
    Оставаясь в городе. Эдуард подрабатывал себе на жизнь тем, что помогал готовиться к занятиям отстающим ученикам из богатых семей.
    И все же, несмотря на все невзгоды, годы, проведенные в Мозыре и Барбарове юноша слушал рассказы, как оно было при панщине, как надрывались крестьяне, возводя для пана Хорвата дворец, славившийся на всю губернию своей роскошью. В Барбарове мало, что изменилось после отмены крепостного права. Особенно тяжело работалось наемникам на местных смолокурнях, которые белорусский писатель Александр Ельский называл «фатальным промыслом». Смолу и дёготь тут гнали во въедливом дыму и тяжелом запахе. За работу платили совсем мало...
    Пекарский рано понял, что вокруг твориться большая несправедливость, что народ страдает от социального и национального угнетения Но как воевать с несправедливостью, юноша еще не знал. Передовые идеи доходили в барбаровскую глушь с большим опозданием Газеты приходили с очередным рейсом парохода «Лев» только для пана Хорвата.
    А в мире происходили огромные перемены: после франко-прусской войны образовалась Парижская коммуна: итальянские войска захватили папский Рим: в состав Российской империи вошел Туркестан; ширились студенческие волнения: движение народовольцев. Но местную шляхту интересовало только то, какую цену платили за зерно на мозырском да речицком базарах, за какого паныча вышла замуж соседская панна да какое приданное она с собою принесла...
    Эдуард видел ограниченность провинциального окружения, мечтал вырваться на широкие просторы, где жили и сражались мужественные люди, почти его ровесники...
    И такое время наконец-то пришло. В 1873 году Мозырскую гимназию реорганизовали в прогимназию: вместо 8-ми классов в ней стало шесть. Чтобы получить среднее образование, Эдуарду нужно было ехать в другой город. С полгода Пекарский проучился в Минской гимназии. Но в начале 1874 года, когда в Минск дошло известие, что Таганрогскую гимназию возглавил бывший директор Мозырской гимназии Эдмонд Рудольфович Рейтлинтер, человек довольно таки консервативный, но в общем справедливый и поэтому популярный среди учеников, юноша перевелся туда, переехали в Таганрог учиться сын барбаровского садовника Евгений Ёгенсон и другие друзья Пекарского по Мозырской тимназии. На расставание Эдуард попросил у деда на дорогу 50 рублей, пообещав, что больше обращаться к нему за помощью никогда не будет.
    Таганрог был, известно, не ровня Мозырю. Сюда пришвартовывались корабли из Греции, Турции, Италии. Они привозили апельсины, вино, табак, прованское масло, вывозили же шкуры, зерно, икру. Тихими летними вечерами Эдуарду нравилось ходить по побережью, читая экзотические названия: «Агияс Николаус», «Мелуди-Бахры», «Сан-Антония». Парусные корабли легко покачивались на волнах, скрипели натянутыми снастями. В гавани хорошо мечтало о далёких краях, будущее.
    В Таганроге он учился с Чеховым, после шестого класса он переезжает доучиваться в Чернигов. поближе к родным местам. Вместе с Ёгенсоном он поселился за две версты от Чернигова, на хуторе.
    В это время несколько передовых интеллигентов под воздействием гимназистов создали в городе новую общественную библиотеку: казенная не могла уже удовлетворить потребности местной молодежи. К организации библиотеки привлекли Пекарского. Он передал туда свои книги, комплекты журналов «Современник» и «Русское слово» с артикулами Чернышевского и Писарева. Эдуард Карлович поздней вспомнил - что вокруг этой библиотеки «образовался целый кружок очень преданных... людей, а нас, как мне передавали, прозвали «красными».
    В феврале 1877 года Пекарский ушел из гимназии, написав заявление об уходе. Дед Ромуальд потребовал, чтобы он приехал в Барбаров. С тем, что внук бросил гимназию, дед примирился только тогда, когда тот пообещал, что поступит в Харьковский ветеринарный институт. Он туда поступил и учился определенное время и там же начал заниматься революционной деятельностью, за что был взят под стражу и осужден.
    10 и 11 января 1881 года в Московском военно-окружном суде, который размещался в Хамовницких казармах, рассматривалось «Дело дворянина Эдуарда Карловича Пекарского», которого обвиняли «в принадлежности к противозаконной принадлежности людей, что имели на примете свергнуть существующий государственный и общественный строй, а также в том, что находился в преступных отношениях с государственными преступниками Гартманом и Черниговским».
    Приговор гласил «Лишить его материальных прав и выслать на каторжные работы в рудники сроком на 15 лет». Конечное решение было немного мягче: ссылка в Якутию.
    2 ноября 1881 года Эдуард Пекарский и его конвоиры наконец-то увидели окраины Якутска. Шел снсг. Возок промчатся через деревянные дома и «балаганы», остановился около тюрьмы. Он пробыл здесь две недели, а затем его отправили на место поселения. Тут Пекарскому предстояло прожить многие годы...
    В 1883 году у Пекарского уже было свое хозяйство - четыре коровы, бык и пара телят. Правда, пять голов скота пришлось зимой убить, потому что нечем было кормить; все лето шли дожди, которые снесли в реку накошенное сено.
    6 декабря 1883 года он писал отцу: «Сена у меня было всего 12,5 воза, да и то сгнило... Мои соседи (якутское общество) дали мне в помощь хорошего сена пять возов, вот я и перемешиваю его с гнилым и как-нибудь надеюсь прокормить (скот) до весны. На следующее лето буду косить сам, - как смогу».
    В 1884 году он построил себе дом. Он все учился делать сам.
    Подружившись с якутским народом, Пекарский начал учить якутский язык. Язык относится к тюркским языкам, и был довольно таки тяжелым для обучения.
    Эдуард Пекарский преодолел его в течение полугода. И начал составление словаря якутского языка.
    В 1889 году должны были отпустить Тютчева, и Пекарский просит его встретиться в Казани с Николаем Ивановичем Ильменским, и попросить у него посодействовать изданию якутского словаря. Они вели переписку между собой.
    В 1898 году в Якутске на деньги Сибирякова словарь Пекарского вышел в свет. Но работа не останавливалась. Он все время что-то добавлял.
    Кончилось время ссылки. После 14-летнего нахождения в Якутии Пекарский собирался возвратиться в европейскую часть России. Но это пока откладывалось, он хотел, чтобы были напечатаны его труды и смог переехать на жительство в Якутск. Жизнь в Якутске Эдуард Пекарский подробно характеризовал в письме к мачехе Анне Иосифовне (26 февраля 1902 года). Он писал, что при суде работает библиотекарем и переводчиком с якутского языка, еще принимает почту, и еще много побочной работы. А платят совсем мало. Но он продолжает работу над словарем якутского языка.
    В 1900 году якутский врач П. Сокольников предложил Эдуарду Карловичу составить краткий русско-якутский словарь. Пекарский отредактировал и дополнил словарь, который выдержат два издания.
    Но, продолжая работу над словарем, Эдуард Карлович хорошо понимал, что без консультаций специалистов, которые находились в Петербурге, она затянется на долгие годы.
    Друзья, как могли, так и помогали всеми силами ему. Он еще должен был получить разрешение от властей на приезд в столицу. В 1905 году по ходатайству Академии наук с Пекарского было снято ограничение в переездах. Известный тюрколог В. Радлов и другие востоковеды столицы, которые редактировали новое, академическое, издание его словаря, добились приглашения ученого в Петербург, чтобы там он смог успешно работать над словарем.
    В Якутии остались друзья, связи с ними Пекарский не разрывал до конца своей жизни... 6 августа 1905 года с борта парохода «Громов», который навсегда увозил Пекарского из Якутии, исследователь писал своему брату Иосифу, что в каюте он продолжает обрабатывать словарь - от буквы «С» до «Я».
    За «Словарь якутского языка» и первый том «Разнообразия народной литературы якутов» Пекарского наградили Золотой медалью Русского географического общества. Основную часть работы по изучению якутского языка Эдуард Пекарский сделал до Октябрьской революции. После революции он более усердно работал над словарем.
    Исключительная занятость не давала Пекарскому возможности приехать в родные места. Впервые после ссылки он находился там, в мае 1906 года. Съездил тогда в Минск, повидался с мачехой и братом Иосифом, сестрой. Родные его жили очень бедно, и Пекарскому пришлось просить академика Радлова помощи по устройству Иосифа на службу в акцизное ведомство.
    В 1924 году Пекарский снова надумал побывать в Белоруссии. Францу Викентьевичу Абрамовичу, сыну бывшего служащего в Барбаровском поместье, который со временем стал известным хирургом и работал тогда в Мозыре, Эдуард Карлович послал письмо письмо с просьбой узнать, можно ли на лето нанять в Барбарове дачу.
    Выполняя просьбу, Абрамович съездил в Барбаров и затем ответил Пекарскому, что там еще остались люди, которые помнят внука старого Ромуальда, - братья Евгений и Яков Золотаренко, бывший садовник Евстрат и его знакомый Нодельман.
    Эдуард Карлович обрадовался, получив такое известие. Он писал Абрамовичу:
    «Когда получиться вам побывать еще в Барбарове, очень прошу вас передать мой искренний привет людям, которые меня помнят, я же помню хорошо только Нодельмана, со слов которого записал в детстве драматичную сценку об Омане на польско-еврейском жаргоне».
    Однако мечты еще раз побывать на родине так и остались мечтами. Приехать он не смог из-за занятости.
    Работа над основной частью словаря закончилась только в 1926 году. Бывшему народовольцу, своему другу по якутской ссылке, этнографу Ёхельсону Эдуард Кирлонич нпиишет: «29 ноября окончил «бесконечный словарь».
    За 45 лет был сотворен подвиг. Пекарский создал не просто словарь якутского языка, а настоящую энциклопедию всего уклада жизни народа его материальной и духовной культуры.
    Окончание работы над словарем было отпраздновано общественностью Ленинграда и Якутии.
    Через четыре года 1 февраля 1931 года Эдуард Пекарский был избран почетным членом Академии наук СССР.
    Помнил ученый и про школу, которая носила его имя. Сохранилась переписка Пекарского с ее учениками.
    29 июня 1934 года Эдуард Карлович Пекарский умер. Некролог поместили многие газеты, а также научные журналы Советского Союза, Венгрии, Польши. Правительство Якутской АССР увековечило память ученого, установив две стипендии его имени.
    У Эдуарда Пекарского - две родины. Первая, Беларусь, его вырастила. Вторая, Якутия, пригрела в тяжелое время жизни. Не имея возможности работать на первую, этот мужественный человек посвятил второй своей родине десятки лет неутомимого труда Посвятил ум и сердце.
    Во времена СССР Кола Бельды (Николай Иванович) - заслуженный артист Якутской АССР, эстрадный певец, который объездил с гастролями почти весь мир. Переехав на постоянное место жительства в Москву, приехал на гастроли в Мозырь, посмотреть на родину Эдуарда Карловича, так как учился в школе Якутии, носящей имя Э. К. Пекарского, и из его биографии знал о Мозырщине.
    Литература:
    Грыцкевіч, В. П. Эдуард Пякарскі: біяграфічны нарыс / Валянцін Пятровіч Грыцкевіч - Мн.: Полымя, 1989. - 96 с.
    Янушкевіч, Я. Я. У прадчуванні знаходак: (з адной вандроўкі ў архівы Варшавы, Вроцлава, Кракава) / Язэп Яээпавіч Янушкевіч. - Мн.: Маладосць, 1994. - 94 с.
    Оконешников, Е. И.  Э. К. Пекарский как лексикограф. / Е. И. Оконешников. - Новосибирск. 1982.
    Эдуард Карлович Пекарский: К столетию со дня рождения. - Якутск, 1958.
    Armon W.  Polscy badacze kultury Jakutow. Wroclaw, 1977.
    Анна Булаш – библиотекарь
    городской филиал № 12, Мозырской РЦБС
    (25. 05. 2009 г.)

                                           САГА  О  «РУССКО – ЯКУТСКОМ  СЛОВАРЕ»
    Ссыльные белорусы «другой волны изгнания» — конца XIX столетия — внесли более существенный вклад в изучение этнографии сибирских народов. Среди них: Э. К. Пекарский (1858-1934) — автор многотомного «Словаря якутского языка», почетный академик АН СССР (1931); В. И. Иохельсон (1855-1937) -выдающийся исследователь народов Крайнего Севера, побывавший в экспедициях на Колыме, Камчатке, Аляске и островах северной части Тихого океана; Ф. Я. Кон (1864-1941) — первый исследователь этнографии народов Тувы и другие.
    Выдающийся путешественник и естествоиспытатель — географ, лингвист и этнограф Эдуард Карлович Пекарский сделал культуру и язык якутов достоянием мировой науки. Он родился в имении Петровичи Игуменского уезда Минской губернии (ныне Смолевичский район Минской области), в семье разоренных дворян. За пропаганду народнических идей среди студенческой молодежи Московский военно-окружной суд приговорил его к 15 годам каторжных работ на рудниках; однако генерал-губернатор, принимая во внимание «молодость, легкомыслие и болезненное состояние» подсудимого, заменил приговор ссылкой «на поселение в отдаленные места Сибири с лишением всех прав и состояния». С клеймом «государственного преступника» молодой Пекарский был отправлен в Якутию, в захолустный Игидейский наслег Ботурусского улуса Якутского края (1881), где прожил более 20 лет.
    Неожиданные перемены в жизни не сломили его волю — Пекарский быстро приспособился к непривычным для него тяжелым условиям ссылки и сдружился с местными жителями, со временем его стали считать полноправным гражданином наслега. Вместе с бедняками-якутами он ходил на охоту и рыбалку, женился на якутке из бедной семьи, имел детей и благодаря постоянному общению с местным населением быстро овладел якутским языком. Самое близкое его знакомство с бытом якутов началось с того времени, когда он сам стал заниматься огородничеством и разведением скота (1885). Он держался независимо от местных богачей, и те его побаивались, считая не подчинившимся даже самому «белому царю».
    Среди простого народа Пекарский пользовался таким авторитетом и влиянием, какого не имели старосты и старшины. Бедняки любовно и уважительно называли его Карлович.
    Почти сразу же по прибытии в Якутию Пекарский начал исследовать этнографию, фольклор и язык якутского народа, составлять якутский словарь. В Иркутске обратили внимание на его первую этнографическую работу «Якутский род до и после прихода русских» (1895; совместно с политическим ссыльным белорусом Г. Осмоловским) и на критическую Статью по «Верхоянскому сборнику» И. А. Худякова (1890). Как признанный знаток материальной и духовной культуры якутов, Пекарский был привлечен Восточно-Сибирским отделением Русского географическою общества к Якутско-Сибиряковской экспедиции 1894-1896 годов (Якутская экспедиция на средства золотопромышленника И. М. Сибирякова) для изучения Якутии в экономическом, юридическом и бытовом отношениях; он разработал «Программу для исследовании домашнего и Семейного быта якутов» из 10 разделов, которая использовалась участниками экспедиции и была опубликована в 1897 году.
    С 1900 года Пекарский жил в Якутске и работал и местном окружном управлении. Спустя три года, будучи членом Нелькано-Аянской экспедиции В. Е. Попова, Пекарский изучал жизнь и быт приаянских тунгусов (эвенков) и собрал этнографические коллекции для Этнографического отдела Русского музея в Петербурге (около 400 экспонатов); результаты этих исследований были сначала опубликованы в Казани как отчет (1904), а затем вышли отдельной книгой в Петербурге (1913).
    В 1904 году председатель Русского комитета по изучению Средней и Восточной Азии В. В. Радлов принял первый полный «Словарь якутского языка», составленный Пекарским (1899), и в распоряжение вверенного ему комитета и в связи с необходимостью его издания смог добиться освобождения Пекарского из якутской ссылки и его переезда в Петербург. С осени 1905 года Пекарский — в Петербурге, работает сначала в этнографическом отделе Музея им. Александра III (ныне Русский музей), а с 1911 года — в Музее антропологии и этнографии Академии наук; в 1915-1920 годах он — секретарь Отделения этнографии Русского географического общества, редактировал журнал «Живая старина». В последние годы жизни он работал в Институте востоковедения Академии наук СССР в Ленинграде.
    Э. К. Пекарский — автор научных трудов по географии, этнографии, лингвистике и фольклористике обширного Якутского края; список опубликованных ученым книг и статей включает более 100 наименований. Кроме того, он был редактором 12 книг, а литература о нем включает десятки наименований, и это не случайно — «Словарь» Пекарского служит абсолютно надежным источником для любых филологических, этнографических и исторических изысканий по Якутии, поскольку создан в тех условиях, когда якутский народ не имел своей гражданской письменности. Но помимо «Словаря» круг тем, интересовавших Пекарского, был весьма широк: «К вопросу о происхождении слова «тунгус», «Якутская детская сказка», «К организации суда у якутов», «Земельный вопрос у якутов», «Кочевое или оседлое племя якуты?», «Образцы народной литературы якутов», «Плащ и бубен якутского шамана», «Приаянские тунгусы», «Предания о том, откуда произошли якуты», «Песня о сотворении вселенной» и др. И все эти работы печатались в центральных научных журналах, изданиях Академии наук. Кроме того, он отредактировал якутские географические названия для «Карты Якутии», которая вышла в свет при его жизни.
    «Словарь якутского языка, выпуски 1-13», составленный Пекарским в течение 50 лет (1881-1930) и изданный в Петербурге при содействии Академии наук (1899-1930; в 3 томах), занимает особое место не только в якутской, но и вообще в тюркской двуязычной лексикографии; В. В. Радлов назвал «Словарь» капитальным, вкладом в лингвинистическую литературу. «Я не знаю ни одного языка, не имеющего письменности, — писал Радлов, — который может сравниться по полноте своей и тщательности обработки с этим истинным thesaurus linguae Jakutorum, да и для многих литературных языков подобный словарь, к сожалению, остается еще надолго pium desiderium».
    Непременный секретарь Академии наук академик С. Ф. Ольденбург в предисловии к последнему, 13-му выпуску «Словаря» (1930) писал: «Заканчивается большое научное дело, имеющее и широкое практическое применение — якутский народ получает прекрасный, вполне научно обработанный словарь, достигающий объема 25 000 слов. По своей концепции «Словарь» Пекарского близок к «Толковому словарю живого великорусского языка» В. И. Даля. Немного народов Востока имеют еще такие словари». Кроме того, Пекарский подготовил и краткий русско-якутский словарь, который дважды выходил в Якутске (1905, 1916). Вторым крупным трудом Пекарского является академическое издание «Образцов народной литературы якутов» на якутском языке, состоящее из произведений якутского эпоса, собранных самим автором.
    За заслуги в области филологического и этнографического изучения якутов Пекарский был избран почетным членом Русского географического общества (1909), Восточно-Сибирского отделения этого общества (1927) и награжден Большой золотой медалью Географического общества (1911) за труды «Словарь якутского языка» и «Образцы народной литературы якутов»; он — член-корреспондент Академии наук СССР и почетный академик АН СССР, действительный член Императорского общества любителей естествознания, антропологии и этнографии, Польского общества востоковедов; состоял членом около 20 научных и краеведческих обществ и организаций.
    Э. К. Пекарский похоронен в Петербурге, а в далекой Якутии его имя до сих пор вспоминают с любовью и признательностью местные жители.
    Пекарский прожил в Якутии почти четверть века — с ноября 1881 по август 1905 года. Еще в 1932 году Игидейский наслег был переименован в Пекарский наслег, а в 1926 году правительство Якутской АССР присвоило имя Э. К. Пекарского Игидейской начальной школе; теперь эта старейшая школа стала передовой средней школой республики. Под контролем Пекарского в адрес школы регулярно высылались книги из книгохранилищ Академии наук СССР, Центрального бюро краеведения и из его личной библиотеки. Одна из центральных улиц Якутска названа в честь Э. К. Пекарского.
    /Валерий Ермоленко.  Белорусы и Русский Север. Минск. 2009. С. 201-206./

                           25 КАСТРЫЧНІКА - 150 ГАДОЎ З ДНЯ НАРАДЖЭНЬНЯ
                                              Э. К. ПЯКАРСКАГА (1858-1934),
                                        БЕЛАРУСКАГА İ РАСİЙСКАГА ВУЧОНАГА
                                                 Ў ГАЛİНЕ ЭТНАГРАФİİ İ ГЕАГРАФİİ,
                                       МОВАЗНАЎЦА, ФАЛЬКЛЯРЫСТА, ЛİНГВİСТА
    Эдуард Карлавіч Пякарскі нарадзіўся ў 1858 г. у фальварку Пятровічы Ігуменскага павета (цяпер Смалявіцкі раён Мінскай вобласьці). Вучыўся ў Мазырскай, Мінскай, Таганроскай і Чарнігаўскай гімназіях. у Харкаўскім вэтэрынарным інстытуце. Вучоба засталася незавершанай. За ўдзел у народніцкім руху ў 1879 г. Э. Пякарскі быў сасланы ў Якуцію. дзе пачаў вывучаць культуру. побыт якуцкага народа. Авалодаў вуснай мовай. выступаў у ролі перакладчыка, вывучаў песенны, былінны фальклёр багатага на культуру старажытнага народа. На аснове сабранага матэрыялу ў Якуцку ў 1898 г. выйшаў першы варыянт “Словаря якутского языка” Э. Пякарскага, які зьмяшчаў 7 тысяч слоў. У 1894-1896 гг. Эдуард Карлавіч удзельнічаў у экспэдыцыі Ўсходне-Сыбірскага аддзяленьня Рускага геаграфічнага таварыства, а ў 1903 г. Э. Пякарскага запрасілі ўдзельнічаць у Аяна-Нельканскай экспэдыцыі. З Якутыяй дасьледчык разьвітаўся толькі тады, калі ў 1905 г. Акадэмія навук Расіі запрасіла яго ў Пецярбург для завяршэньня працы над слоўнікам. Да 1910 г. вучоны працаваў рэгістратарам калекцый у этнаграфічным аддзеле Рускага музэя, а з 1911 г. - у Музэі антрапалёгіі і этнаграфіі імя Пятра Вялікага пры Акадэміі навук.
    Першы выпуск “Словаря якутского языка” пабачыў сьвет у 1907 г. Дасьледчык быў удастоены залатога мэдаля Акадэміі навук. За пэрыяд з 1907 г. па 1930 гг. выйшла 13 выпускаў слоўніка. Э. Пякарскі стварыў не проста слоўнік якуцкай мовы, а сапраўдную энцыкляпэдыю ўсяго ўкладу жыцьця народа, яго матэрыяльнай і духоўнай культуры. У слоўніку зарэгістравана 60 000 якуцкіх слоў з усебаковай іх характарыстыкай. Дасьледчык прывёў шмат зьвестак пра побыт, вераваньні, звычаі якуцкага народа. Тлумачачы значэньне слова, ён адначасова апісваў абрады. прыметы, бытавыя падрабязнасьці. У слоўніку побач з лінгвістычнымі прыводзяцца этнаграфічныя, фальклёрныя і міталягічныя зьвесткі. З 1907 на 1918 г. пад рэдакцыяй Э. Пякарскага выйшла восем выпускаў трохтомнага выданьня “Образцы народной литературы якутов”. За “Словарь якутского языка” і першы том “Образцов народнай литературы якутов” вучонага ўзнагародзілі залатым мэдалём Рускага геаграфічнага таварыства. Э. Пякарскі апублікаваў таксама нямала дасьледаваньняў па этнаграфіі якутаў, працаваў у часопісе “Живая старина”.
    1 лютага 1931 г. Э. Пякарскі быў выбраны ганаровым членам Акадэміі навук СССР, а 21 сьнежня гэтага ж года прэзыдыюм Якуцкага ЦВК узнагародзіў яго граматай за “шматгадовую працу па складаньню якуцкага слоўніка, які зьяўляецца каштоўным укладам у навуку для вывучэньня культуры Якутыі”.
    На працягу ўсяго свайго жыцьця Э. Пякарскі марыў пра Беларусь, але выключная занятасьць не давала магчымасьці наведацца ў родныя мясьціны. Упершыню пасьля ссылкі ён пабываў там у 1906 г. Аднак мара яшчэ раз прыехаць на радзіму так і засталася марай. Не маючы магчымасьці працаваць на карысьць Беларусі, ён прысьвяціў сваёй другой радзіме дзесяткі гадоў нястомнай працы.
-------
     Пякарскі Эдуард Карлавіч // Беларус. энцыкл.: у 18 т. Мінск, 2001. Т. 13. С. 156.
    Грыцкевіч, В. П. Эдуард Пякарскі: біягр. нарыс / Валянцін Грыцкевіч. - Мінск : Полымя, 1989. - 96 с. - (Нашы славутыя землякі).
    Марціновіч, А. А. Ад Волмы і Прыпяці да Лены : Эдуард Пякарскі / Алесь Марціновіч // Хто мы, адкуль мы... : гіст. эсэ, нарысы : у 2 кн. / Алесь Марціновіч. - Мінск. 1998. - Кн. 2. - С. 109-128.
    Мазыр. 850 год. У 3 т. Т. 2. Мазыр літаратурны / [І. Ф. Штэйнер і інш.]: Мазыр. гар. выканаўчы кам., УА “Гомел. дзярж. ун-т імя Ф. Скарыны” : пад агул. рэд. І. Ф. Штэйнера. - Гомель : Сож, 2005. - 215 с. : фат. (Пра Э. Пякарскага гл. на с. 26-27.)
    Карлюкевіч, А. М. Як беларус якутам родную мову вяртаў / Алесь Карлюкевіч // Далёкія і блізкія суродзічы / Алесь Карлюкевіч. Мінск, 1999. С. 20-23.
    К. Д. Варанько,
    вядучы бібліёграф Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі.
    /Геаграфія: праблемы выкладання. № 2. Мінск. 2010. С. 64./

                                                        ПЯКАРСКІ ЭДУАРД КАРЛАВІЧ

    Мовазнаўца, этнограф. 3 1927 - член-карэспандэнт АН СССР, з 1931 - акадэмік. Спэцыяліст па якуцкай мове. Склаў “Слоўнік якуцкай мовы” (1907-1930 г. г.). Надрукаваў звыш 100 прац, у т. л. фальклорныя матэрыялы.
    Нарадзіўся на хутары Пятровічы Ігуменскага павета Мінскай губэрні. Вучыўся ў Мінскай і Мазырскай гімназіях. У 1877 годзе паступае у Харкаўскі вэтэрынарны інстытут. Але, як часта бывае ў юнацтве, Эдуард Пякарскі памыліўся у выбары прафэсіі, ён не меў схільнасьці да вэтэрынарыі. Можа студэнт і давучыўся б на вэтурача, але падзеі, што адбываліся ў краіне, крута зьмянілі яго лёс. За удзел у народніцкім руху Э. Пякарскі адміністратыўным парадкам быў высланы ў Якуцію. Менавіта там, у зносінах з мясцовым насельніцтвам, выявіліся яго выдатныя лінгвістычныя здольнасьці. Карпатлівая і настойлівая праца прынесла свой плён. У 1899 годзе ў Якуцку выдадзены першы выпуск слоўніка якуцкай мовы. Зьяўленьне гэтай кнігі стала значнай вяхой у культурным жыцьці Якуціі.
    Вучоны сьвет Расіі цаніў Пякарскага за розум, эрудыцыю, бліскучыя веды дыялектаў, звычаяў якутаў і эвенкаў. Ён стаў незаменным чалавекам у экспэдыцыях Усходне-Сыбірскага аддзяленьня Рускага геаграфічнага таварыства (1894-1986 г. г.), у Аяна-Нельканскай экспэдыцыі.
    Калегі з Акадэміі навук Расіі ў 1903 годзе хадайнічалі аб вяртаньні са ссылкі апальнага вучонага, адзначаючы яго вялікі ўклад у рускую навуку. І дабіліся дазволу.
    Вярнуўшыся у Пецярбург, Эдуард Карлавіч пачаў актыўную навуковую і грамадзкую дзейнасьць. Выйшлі у сьвет яго працы па этнаграфіі якутаў і эвенкаў на рускай і польскай мовах. З 1914 па 1917 г. г. Пякарскі — рэдактар часопіса “Жывая старына”.
    Да самай сваёй канчыны ў 1934 годзе Пякарскі вёў вялікую і рознабаковую работу у інстытуце Ўсходазнаўства АН СССР. Акрамя канчатковага варыянта слоўніка якуцкай мовы ў трох тамах, выдадзенага сумесна з лінгвістамі Д. Д. Паповым і В. М. Іонавым, ён стварыў нямала цікавейшых прац па фальклярыстыцы, лінгвістыцы і геаграфіі. Гэта узбагаціла савецкую навуку новымі ведамі і зьвесткамі аб якуцкім краі. Навуковая дзейнасьць Эдуарда Карлавіча Пякарскага паставіла яго у адзін рад з буйнейшымі вучонымі-этнографамі нашай плянэты.
    У Эдуарда Пякарскага дзьве радзімы: першая - Беларусь, яго узгадавала. Другая, Якуція, прытуліла ў цяжкую часіну жыцьця. Не маючы магчымасьці працаваць на карысьць першай, гэты мужны чалавек прысьвяціў другой сваёй радзіме дзесяткі гадоў нястомнай працы, прысьвяціў розум і сэрца.
    /Славутыя і знакамітыя Ігуменшчыны. Чэрвень. 2010. С. 10-11./


                                            ЛІТАРАТУРНЫЯ МЯСЬЦІНЫ БЕЛАРУСІ
                                                         КРАЯЗНАЎЧЫ ДАВЕДНІК
                                                                СМАЛЯВІЦКІ РАЁН
    Вёска Пятровічы, цэнтар сельсавета
    Пякарскага Эдуарда (13. 10. 1858 — 29. 6. 1934), мовазнаўца, фальклярыста, этнографа і географа, радзіма. Яго маці рана памерла, і дзіця выхоўвалася ў сям’і селяніна. Затым хлопчык жыў у цёткі ў Мінску, у стрыечнага дзеда ў палескім маёнтку Барбароў. Вучыўся ў Мазырскай гімназіі і адначасова зарабляў сабе на жыцьцё рэпэтытарствам. Пазьней пераехаў вучыцца ў Таганроскую, затым Чарнігаўскую гімназіі. У 1877 г. паступіў у Харкаўскі вэтэрынарны інстытут. Калі пачаліся студэнцкія хваляваньні, а затым і арышты, Пякарскі здолеў схавацца. Завочна быў прыгавораны да 5 гадоў ссылкі на Поўнач. Працаваў на Тамбоўшчыне пісарам. У канцы 1878 г. стаў членам рэвалюцыйнага таварыства “Зямля і воля”. У канцы 1880 г. арыштаваны ў Маскве і прыгавораны да 15 гадоў катаржных работ. Катаргу замянілі ссылкаю. У 1881 г. сасланы ў міжрэчча Таты і Алдана ў Якуціі. Складальнік слоўніка якуцкай мовы (1899), трох тамоў «Прыкладаў народнай літаратуры якутаў» на якуцкай мове. У 1905 г. пераехаў у Пецярбург. Памёр у Ленінградзе.
     Дзьмітрый Крывашэй, Адам Мальдзіс
    /Маладосць. № 7. Мінск. 2011. С. 124./

     Алесь Мартинович
                            СЕРДЦЕМ  — С  БЕЛАРУСЬЮ,  ДУШОЙ — С  ЯКУТИЕЙ
                                                        От Волмы и Припяти до Лены


    Получилось как в пословице, впервые услышанной им, кажется, еще в годы юности, когда летом отдыхал у своего двоюродного дедушки в местечке Барборов. Она звучала примерно так: «Калі шанцуе, дык і Халімон танцуе!»
    Танцевать и в самом деле было отчего. Эдуард Карлович и подумать не мог о том, что внезапно все повернется так благоприятно.
    Начало же всему положила весть. Кто-то из детей хозяина, вскочив в юрту, во весь голос крикнул: «В наслег священник пожаловал!»
    В здешних местах появление приезжего человека всегда событие, и оно не может не заинтересовать. Тем более, если это священник. Людям не хватает общения, впечатлений, а затеяв нехитрый разговор, отвести душу никогда нелишне. Как-никак, вокруг бесконечная тундра, и только местами, словно те небольшие островки среди безбрежного моря, расположились на большом расстоянии одно от другого якутские селения, вперемежку с которыми находятся и поселения ссыльных.
    Юрты коренного населения и строения приезжих или сосланных сюда не ставятся рядом. В лучшем случае за версту друг от друга, а то и больше. Таковы местные обычаи, а «придя» в гости, свои порядки устанавливать не будешь. Поэтому и Пекарский, когда строился, обычай этот не стал нарушать. Понравилось ему место как раз за версту от соседа-якута. И начал строиться именно там. Именно строиться, а не просто ставить юрту.
    Хоть и нелегко приходилось с материалами, не мог отказать себе в удовольствии иметь дом, пускай и не просторный, но хотя бы внешне похожий на те, которые ставят на его далекой родине.
    Сам выбирал толстые деревья...
    Сам валил их...
    Сам обтесывал...
    И только тогда, когда возводил стены, позвал на помощь якутов, затем с обтесанных старательно, будто обструганных, плашек сделал пол. Те, которые были потоньше, использовал для нар. Рядом с домом через некоторое время появился амбар, служивший одновременно и сараем.
    К соседу наведывался только тогда, когда случалось вольное время. Чаще это было зимой. Ведь в это время работы той — только по хозяйству управиться. Держал четырех коров, быка, нескольких телят. Да и коня имел. Как-то ведь жить нужно, на чужую помощь рассчитывать не приходилось. Как говорят, что заработаешь, то и съешь. Летом вовсю старался. До боли в суставах, до полной утомленности. Не до отдыха было. Здешнее лето совсем короткое. Каких-то два с половиной месяца. Их и нужно было использовать как можно лучше, с наибольшей пользой, чтобы спокойно зимовать.
    Под щедрыми лучами солнца трава растет так быстро, что, кажется, приглядись лучше — и заметишь, как тянутся ее ростки вверх. Однако некогда любоваться этой красотой. А она вокруг такая, что глаз не отвести. Словно огромный ковер кто-то на земле разостлал. Будто и не в Якутии находишься, а где-нибудь в родной Беларуси. Даже не верится, что пройдет немного времени, неожиданно резко похолодает, небо затянется тучами, день за днем будут идти непрерывные дожди и небо превратится в сито, с которого моросит и моросит. Не удастся сено своевременно убрать — можешь ни с чем остаться. Промокнет, сгниет. Поэтому в эти месяцы каждая семья все время находится на сенокосе.
    Не отставал от других и Пекарский. Правда, его старания не всегда приносили желаемый результат. Год назад оказался в очень тяжелом положении. Зима только началась, а скот уже нечем было кормить. Сена собрал всего каких-то двенадцать с половиной возов, да и оно сгнило. К счастью, свет не без добрых людей. Руководство наслега пошло навстречу. Оказали помощь, выделили пять возов хорошего сена. Его Пекарский перемешал с подгнившим и как-то продержал своих животных до конца зимы.
    Кстати, подобная взаимопомощь у якутов была нормой, и сам Эдуард Карлович, когда наступали лучшие годы, охотно поддерживал других. А пережив тот, не лучший для него год, наученный горьким опытом, все следующее лето провел на своем участке. Чтобы экономить время, сделал шалаш. В нем не только отдыхал днем, но и ночевал. А еще отказался от косы-горбуши, которой пользовались якуты. Была она приделана к кривой и короткой ручке, поэтому приходилось замахиваться над головой, словно саблей, а в результате трава не косилась, а ссекалась. И тяжело, и непродуктивно. Иное дело традиционная литовка, которую, хоть и с трудом, но удалось достать. И работаешь с удовольствием, и результат сразу виден. Правда, все равно немало пота прольешь, пока скосишь весь участок. А он немалый — если обойти весь по окружности, верста получится.
    А что именно верста, и не меньше, убедился, когда начал забор ставить. Столько жердей понадобилось! Как подумаешь, даже страшно становится. Зато польза заметная. Можно быть спокойным, что трава останется целой. А подобная осторожность нелишняя. У якутов домашний скот никто не пасет. Летом и ближе к осени, пока земля не покроется снегом, а также ранней весной, коровы и кони предоставлены сами себе. Ходят где им заблагорассудится. И на лугу, и в лесу, только смотри, чтобы не нанесли тебе вреда.
    Летом работы было с избытком. А зимой... Зимой хватало свободного времени. Одно плохо — мороз сильнейший. Да и полярная ночь долгая. Однако же не первый год он в Якутии, ко многому успел привыкнуть. Поэтому, несмотря на то, что от мороза дыхание перехватывало, к соседям часто ходил. Особенно любил бывать у якута, жившего от него за версту. Был тот немолодой уже, имел дружную семью. Жил, правда, бедно. Но, как убедился Эдуард Карлович, среди якутов часто наблюдается то, что и среди других народов. Смотришь: бедняк-бедняком, а душа у него щедрая, открытая!
                                                                 Человек человека ищет
    Поэтому и тянуло Пекарского к соседу. О чем только они не говорили, что не обсуждали! Больше всего нравилось Эдуарду Карловичу слушать разные местные истории, а еще якутские песни — длинные, протяжные. Сначала они были Пекарскому непонятны, а когда немного освоился с якутским языком, убедился, что и этой монотонности, в которой, как кажется на первый взгляд, преобладают только тоскливые, грустные мотивы, есть своя красота.
    Однако на этот раз пойти в знакомую юрту была иная причина: заболела дочь соседа. А Пекарский успел зарекомендовать себя хорошим доктором, поэтому к нему часто обращались за помощью. И теперь, посоветовав, как лучше ухаживать за больной, сидел Эдуард Карлович тихо у огня, пока и не вывел его из задумчивости этот крик: «В наслег священник пожаловал!»
    Священника Эдуард Карлович знал. Это был Димитриян Димитриянович Попов с соседнего селения Ытык-Кёль. Правда, лично с ним еще не познакомился.
    Возможно, этой случайной встречей все и окончилось бы, если бы через некоторое время Пекарский не оказался с отцом Димитрияном в соседнем, как говорили в здешних местах, русском доме. Хозяин его не преминул приветить у себя такого гостя, а с Пекарским у него давно были хорошие отношения. Однако, хотя и очутился Эдуард Карлович с Поповым почти рядом, хотя они сразу и узнали друг друга, но пока батюшка не обратился к нему, разговора сам не начинал.
    Первым шаг навстречу сделал отец Димитриян. Он взял чайник, в котором вскипела вода, и обратился к Эдуарду Карловичу, тихо сидевшему на некотором отдалении от стола:
    - Не соизволите ли, уважаемый, попить чайку со священником?
    Пекарский отказываться, конечно, не стал. Поблагодарил за приглашение, сел ближе к столу.
    Сама атмосфера располагала к искренности. Инициативу в свои руки взял отец Димитриян:
    - Говорите, Пекарский ваша фамилия? — спросил он словно для большей убедительности, когда Эдуард Карлович представился ему
    Чувствовалось, что Попову хочется поговорить.
    - Родом из неблизких отсюда краев, не иначе? Он большими глотками отпивал чай. Трудно было не заметить, что отец Димитриян получает удовольствие даже не столько от чая, сколько от возможности поговорить с человеком.
    Когда чайник опустел и его наполнили водой вторично, выяснилось, что и отец Димитриян, как и Эдуард Карлович, работает над составлением словаря якутского языка. Более того, батюшка пообещал свои записи передать Пекарскому.
    Такому неожиданному подарку поначалу не хотелось верить. Однако Димитриян Димитриянович сразу внес ясность:
    - Не отказывайтесь, уважаемый господин Эдуард, — при этом он внимательно посмотрел на Пекарского. — Извините, что вот так, едва не сразу, начал называть вас по имени. Простите... Но я уже старый человек, намного старше вас, поэтому и позволил... А поскольку старше вас, то и могу беспокоиться, чтобы начатое мною дело было доведено до конца. А вы как раз тот, кто это и может сделать. Так что тянуть долго не буду. Что сам передам вам, а что через свою дочь...
    После прощания с Поповым и вспомнилась Эдуарду Карловичу пословица: «Калі шанцуе, дык і Хвілімон танцуе!»
    А ему повезло... Еще как повезло! Поэтому и хотелось от радости танцевать.
    Правда, по возвращении домой это чувство уступило место иному: «С неблизких отсюда краев не иначе?»
    За кружкой горячего, ароматного чая Пекарский только малость вспомнил о своей прежней жизни. Только самую малость...
    Теперь же, слушая за окном завывание ветра, он долго ворочался на нарах, которые неожиданно стали слишком твердыми. Понимал, что сон не приходил из-за того, что так много переживаний и воспоминаний вызвал у него разговор с Поповым. Потому мягкие мятлики камыша, собранные на озере, находящемся не так и далеко от его дома, и положенные на нары вместо матраса, не создавали уютности, как это было раньше.
    А еще он, этот сухой камыш, пахнул чем-то давно знакомым. Чем конкретно, Эдуард Карлович понял не сразу. И только тогда, когда устал, ворочаясь на нарах, наконец-то вспомнил: примерно так пахнет и аир! Аир, собранный в заболоченных местах Волмы, Припяти... Хотя о Волме вспомнил зря, тогда был слишком мал, чтобы что-то запомнить. А насчет Припяти — правильно. Сестра его двоюродного деда Ромуальда Пекарского бабушка Волосецкая часто приносила аир в хату. Бабушку он, правда, не любил, да и она не слишком радовалась его пребыванию в доме.
    Да бог с ней, с бабушкой Волосецкой! Сколько времени прошло со дня его нахождения в Барборове! Но ничто не забывается и ничто не проходит бесследно. Внезапно всплывет в памяти, притом вызовет странные чувства. Если бы и старался, вряд ли можно было соединить подобное. Запах аира с берегов Припяти и запах камыша с озера, затерявшегося в якутской тундре. Хотя, а что здесь странного?
                                                        Тяжела дорога к справедливости
    Родился Эдуард Пекарский 25 октября 1858 года в фольварке Петровичи. Тогда это был Игуменский уезд, а ныне Смолевичский район Минщины. Мальчик был первенцем в семье Карла и Терезы Пекарских. Хотя отец Эдуарда и принадлежал к древнему шляхетскому роду, но не сказать чтобы жил в достатке. Арендаторский труд, конечно же, не приносил ни славы, ни богатства. Разве что новых впечатлений хватало из-за частых переездов с места на место.
    Впечатления впечатлениями, однако ими сыт не будешь. Вскоре умерла мать. Пришлось отдать мальчика на воспитание в крестьянскую семью. А через некоторое время родная тетя Эдуарда, которая жила в Минске, забрала племянника к себе. Благодаря ей он овладел грамотой, научился писать по-польски и по-русски.
    Самое время было подумать о дальнейшей учебе. Отец направил сына в Мозырскую гимназию. Тогда и познакомился Эдуард со своими двоюродными дедом и бабушкой, жившими в полесском местечке Барборов. Юноше понравились эти прекрасные места, но из-за дедовой скупости (не говоря уже о скупости бабушки Волосецкой), из-за его постоянного недовольства всем и всеми он чувствовал себя у родственников не очень уютно. Наконец решил проявить принципиальность. Заранее посоветовавшись с отцом, на каникулы остался в Мозыре, а чтобы иметь хоть какие-то деньги, занимался репетиторством с отстающими гимназистами.
    В 1873 году Пекарский переехал в Минск. Однако и в Минской гимназии Эдуард проучился недолго, всего полгода Отец узнал, что директором Таганрогской гимназии стал бывший директор Мозырской, и направил туда сына. Благословил на учебу внука и дед.
    Учеба в Таганроге стала для Пекарского началом его революционной деятельности. Правда, кружок, в который он входил, власти вскоре разогнали. Пошли слухи, что всех выдал провокатор. Подозрение пало на Эдуарда, поэтому он, обиженный, после завершения учебного года перевелся в Черниговскую гимназию. Однако от продолжения революционной деятельности не отказался. Устроился в сапожную мастерскую, чтобы удобнее было вести пропаганду среди ремесленников, рабочих.
    Несмотря на то, что революционная деятельность отнимала много времени, учился хорошо. Но не найдя взаимопонимания с некоторыми преподавателями, подал заявление об отчислении. На этот раз забеспокоился дед Эдурда Ромуальд Пекарский. Эдуард дал слово продолжать учебу и поступил в Харьковский ветеринарный институт. Деду хотелось, чтобы внук стал ветеринарным врачом. Внук же желал как можно быстрее очутиться в самом центре революционного движения. А что центр его находится в ветеринарном институте, категорично утверждали ученики Черниговской гимназии. И они были недалеки от истины.
    Что это и в самом деле так, на склоне своей жизни Пекарский признался в своих «Отрывках из воспоминаний», которые в 1924 году печатались на страницах журнала «Каторга и ссылка».
    Произошли волнения в Харьковском ветеринарном институте. Зачинщиков арестовали. К ним, безусловно, относился и Пекарский, однако ему удалось скрыться. Уже находясь на нелегальном положении, он узнал, что исключен из института без права поступления в какое-либо другое высшее учебное заведение. Кроме того. Пекарского заочно присудили к пяти годам административной ссылки в Архангельскую губернию.
    Бунтовщик через несколько месяцев «всплыл» в качестве писаря Княже-Богородского волостного управления Тамбовского уезда Ивана Кирилловича Пекарского. Имя и отчество поменял для того, чтобы не слишком выделяться среди местного населения. Эдуардов, притом Карловичей, доселе никто там не встречал. Вскоре сблизился с агрономом Михаилом Девелем. помещиком Михаилом Сатиным, письмоводителем, у которого начал работать с июня 1879 года, вошел в состав революционного общества «Земля и воля».
    Когда же полиция вышла на след революционеров. Пекарский снова ушел в подполье, получив с помощью друзей паспорт на имя мещанина Николая Полунина. Прятался некоторое время в Смоленской губернии, но поскольку им заинтересовался становой пристав, перебрался в Москву. Однако Эдуарда Карловича и здесь выследили. И арестовали...
    Дело Пекарского рассматривалось 10-11 января 1881 года в Московском военно-окружном суде. Его признали виновным в том, что «принадлежал к тайному обществу, ставившему целью свергнуть путем насилия существующий государственный строй», а также в том, что «жил под чужим паспортом», в результате его осудили на пятнадцать лет каторги. Правда, одновременно суд постановил ходатайствовать перед Московским генерал-губернатором смягчить Пекарскому наказание. В конце концов губернатор, принимая во внимание молодость Пекарского, его болезненное состояние, каторгу заменил ссылкой на поселение «в отдаленные места Сибири с лишением всех прав и состояния».
    Впереди была долгая и тяжелая дорога...
    В феврале 1881 года Пекарского перевели в Вышневолоцкий политический острог Тверской губернии. Весной в арестантском вагоне повезли в Нижний Новгород. А потом пришлось и на баржах плыть, и пешком идти, и на телегах ехать. В результате оказался в Красноярске, а оттуда его дорога лежала в Иркутск, в котором очутился 27 сентября 1881 года с кандалами на ногах и с воспалением легких, поскольку в дороге заболел.
    Дальнейшая его судьба зависела от генерал-губернатора Восточной Сибири. Тот отдал распоряжение отправить Пекарского 8 октября в Якутскую губернию. В Якутск вместе с конвоирами добрался только 8 ноября. Оно и понятно, какая дорога! И берегами Лены ехали, и по льду... Принял Эдуарда Карловича сам якутский губернатор. Местом поселения для него выбрал Первый Игидейский наслег Ботурусского улуса (по нынешнему административному делению Алексеевский район Республики Саха) — 230 верст на северо-восток от Якутска
    По приезде в Игидейцы Эдуарда Карловича назначили хозяином межводной станции.
                                                        Познать народ – изучить его язык
    Постепенно дела наладились. Но Пекарский хотел не только выжить в этих суровых условиях, но и жить... А чтобы жить (жить, а не просто существовать!), нужно было обязательно найти взаимопонимание с местным населением. Достигнуть же этого куда проще, если овладеешь местным говором.
    Не случайно говорят: язык — душа народа. А ему хотелось заглянуть в эту душу, почувствовать всю глубину ее и богатство. А еще изучить местные обычаи и традиции.
    Значительно позже Пекарский признается: «Я думал, что весь якутский народ — это есть часть российского народа, и я буду продолжать делать то, что я делал в России, то есть вести пропаганду».
    Воодушевленность делом, которое хотелось продолжать, вскоре принесла ему первые желаемые успехи. Через каких-то полгода Эдуард Карлович не только мог разговаривать по-якутски, но и при необходимости приходил на помощь начальству наслега, если ему нужно было провести с русскими переселенцами какие-либо переговоры.
    Первым учителем Пекарского в овладении якутским языком (он относится к тюркской группе и очень тяжел для восприятия европейцами, поскольку есть звуки, которые можно правильно передать только после долгой тренировки) стал слепой отец содержателя той станции, где Эдуард Карлович работал несколько месяцев по приезде в Игидейцы. Старик Очокун (в отдельных публикациях встречается и вариант Почекун) показывал ему отдельные предметы и называл их по-якутски.
    Эдуард Карлович узнал, что в 1858 году вышла «Краткая грамматика якутского языка», составленная епископом Диянисием (Дмитрием Хитровым). Слова в ней передавались латынью. Эта «Грамматика» стала для него также своего рода учебником. Кроме того, в руки Пекарского попали и некоторые другие издания, выпущенные на якутском языке миссионерским обществом, — «Евангелие», «Деяния апостолов», «Псалтырь»... Из этих книг он выписывал отдельные якутские слова, чтобы затем найти их русское соответствие.
    Пришел Эдуарду Карловичу на помощь и Петр Алексеев, с которым они подружились и неоднократно встречались. А сделать это было не так и трудно. Алексеев также был выслан в Ботурусский улус и жил в 18 верстах от Пекарского. А поскольку оба имели лошадей, то, по необходимости, легко добирались друг к другу. Алексеев подарил другу рукописную книгу, привезенную им из Корийской крепости, где он перед этим отбывал наказание на золотых приисках. Ее Алексееву, в свою очередь, передал князь Тыцианов, который проходил по «процессу 50-ти» и находился с Алексеевым в дружеских отношениях.
    Эту книгу Пекарский также использовал для записей. Да и свою тетрадь завел. Так понемногу и работал. В книгу записывал русские слова с переводом на якутский язык, в тетрадь — якутские, перевоплощенные по-русски.
    И вот теперь эта встреча с отцом Димитрияном. И обещание поддержки.
    «Везет все же тебе. Пекарский! — подумалось ему, когда, наконец-то, начал приходить сон. — Везет».
    Попов сдержал слово. Как и договорились, начал передавать свои записи. Иногда привозила их его дочь. Постепенно количество собранных якутских слов составило больше трех тысяч. Эдуард Карлович не прятал своей радости от того, что дело сдвинулось с мертвой точки и результаты стали ощутимы. Однако для этого была и другая, и, скорее всего, более важная причина.
    Как узнал из публикации в газете «Неделя» за 1885 год, во время одного из заседаний Московского общества любителей природоведения, антропологии и этнографии нашелся выступающий, который утверждал, что якутский язык очень беден и насчитывает всего три тысячи слов. Эдуард Карлович, который уже смог убедиться в словарном богатстве местных говоров, не мог внутренне с этим согласиться. Да и появилось еще одно подтверждение, что правда находится на его стороне. Пекарский познакомился с «Якутско-немецким словарем», составленным петербургским ученым Отто Бёрлингом. Два экземпляра его оказались у ссыльного террориста Николая Тютчева. Один из них он подарил Эдуарду Карловичу. Хотя этот словарь и был далек от совершенства, он, тем не менее, включал в себя более четырех с половиной тысяч слов.
    Значит, не ошибся. Богат якутский язык! Еще как богат! Поэтому нужно и дальше работать в этом направлении. И Эдуард Карлович работал, хотя и приходилось все делать в очень тяжелых условиях. Составлением словаря в основном занимался зимой. Не хватало денег, не было самого необходимого. Позже он признавался: «Часто не было письменных принадлежностей, приходилось пользоваться каждой осьмушкой бумаги, у которой одна сторона чистая. Не было свечей, и приходилось читать, а иногда и писать, при свете камина, рискуя испортить себе глаза».
    Еще тяжелее стало, когда в 1896 году умер отец Димитриян. К счастью, были уже и новые помощники, а среди них в первую очередь ссыльные. Ананий Орлов, Николай Виташевский, Марк Натансон охотно предлагали свои переводы якутских слов на русский язык. А ссыльный Всеволод Ионов, как выяснилось, сам несколько лет занимался составлением русско-якутского словаря. Свои материалы он передал Пекарскому, а работу по дальнейшему сбору уже продолжал под его непосредственным руководством.
                                         Дело первопроходца — дело нужное
    Наконец, первый вариант «Словаря якутского языка» был завершен. Он состоял из семи тысяч слов. Весть об этой уникальной работе дошла даже в Париж. Известный языковед П. Якоби прислал Пекарскому письмо, в котором спрашивал, когда этот словарь увидит свет и как его можно будет приобрести. Одновременно Якоби давал советы. Эдуард Карлович вынужден был прилагать усилия по изданию словаря. Как выяснилось, сделать это не так и просто. Попробовал связаться с Николаем Тютчевым, когда узнал, что того собираются отправить на родину. Считал, что в Казани Тютчев обо всем договорится с известным востоковедом Николаем Ильминским. Однако, как стало вскоре известно, Тютчева выпускать из Сибири не собирались. Его направили на поселение в Красноярск.
    И все же Тютчев просьбу Пекарского не забыл. Зная, что надзирателем Иркутского острога является один из членов Восточно-Сибирского отдела Русского географического общества и под его непосредственным руководством осуществляется вся научная работа в этом регионе России, он передал ему письмо Эдуарда Карловича. К сожалению, этот надзиратель оказался обычным бюрократом, и письмо-просьба легло на стол Иркутского генерал-губернатора А. Игнатьева. Последний, чтобы во всем разобраться, сделал запрос якутскому губернатору К. Светлицкому. А вот тот заинтересованно отнесся к делу. Он приказал своим подчиненным связаться с Пекарским и попросить его передать рукопись в Восточно-Сибирский отдел Географического общества.
    Работая над словарем, Эдуард Карлович одновременно исследовал быт якутов, их обычаи, материальную культуру. И в этом направлении нашел единомышленников, с которыми было трудиться легче и плодотворнее. Например, вместе со ссыльным революционером Георгием Осмоловским написал статью «Якутский род до и после прихода русских», которая была помещена в «Памятной книжке Якутской губернии» в 1896 году, а написана тремя годами раньше. В этом же ежегоднике появлялись и другие публикации Пекарского.
    И вообще, несмотря на завершение срока ссылки, он оставлять Якутию пока не собирался. Об этом написал в письме отцу 2 мая 1894 года: «Раньше, чем окончится печатание словаря, мне нечего и думать о возвращении на родину, хотя даже и будет получено на это дозволение, потому что нельзя бросать работу, которой отдано тринадцать лет лучшей поры жизни».
    В 1894-1896 годах Пекарский участвовал в экспедиции Восточно-Сибирского отдела Русского географического общества, которую проводил руководитель делами отдела ссыльный Дмитрий Клеменц. Он не мог не понимать, что значит для развития науки деятельность Пекарского. Вот что воспоминал на этот счет сам Эдуард Карлович: «Мой словарь якутского языка Клеменц назвал тем конем, на котором можно будет выехать в том случае, если экспедиция не даст желаемых результатов. В этом смысле Клеменц, видимо, вел переговоры с Сибиряковым. Поэтому Сибиряков ассигновал на экспедицию 10 000 рублей и на издание словаря 2 000 рублей».
    Благодаря материальной помощи Сибирякова, словарь вышел в Якутске в 1898 году. Всего же Пекарским на то время было записано около 20 тысяч слов, а его картотека насчитывала 15 тысяч единиц. Эдуардом Карловичем заинтересовалась Российская Академия наук, и благодаря ей Пекарский смог в конце 1899 года поселиться в Якутске. Академией ему была назначена помощь размером 400 рублей в год. Но этого не хватало, поэтому он устроился в канцелярию окружного суда, а также искал другие заработки. И конечно же, доводил до завершения работу над словарем. Кроме того, в 1900 году нашел помощников, составил «Краткий русско-якутский словарь», который издавался дважды.
    На 1903 год приходится участие Пекарского в работе Нелькано-Аянской экспедиции. Его задачей было изучение быта эвенков, в результате чего появилось исследование «Очерки быта приянских тунгусов», ставшее для своего времени настоящим научным открытием и не утратившее своего значения по сегодняшний день.
                                                               Результат всей жизни
    Наконец настал день прощания с якутской землей. Эдуард Карлович не скрывал радости, что сможет полностью посвятить себя науке — его пригласила Академия наук в Петербург, чтобы завершить работу над словарем. Вместе с тем и грустно было — столько лет отдано суровому краю, так много друзей и знакомых оставлял в Якутии.
    Первый выпуск «Словаря якутского языка» вышел в Петербурге в 1907 году. А всего их было 13. Последний увидел свет уже в 1930-м. 1907 годом помечен первый том записанных им «Образцов народной литературы якутов» на якутском языке (заключительный, третий, издан в 1918 году). За первый выпуск словаря Пекарский был удостоен золотой медали Академии наук. А еще за этот выпуск и первый том «Образцов народной литературы якутов» получил золотую медаль Русского географического общества
    Трудам Эдуарда Карловича была дана высокая оценка и выдающимися учеными своего времени. Известный тюрколог Василий Радлов отметил, что словарь Пекарского не только является чудесным пособием для изучения якутского языка, но и дает целостную картину жизни этого народа Он признавался: «Я не знаю ни одного языка, не имеющего письменности, который может сравниться по полноте своей и тщательности обработки с этим истинным сокровищем якутского словаря, да и для многих литературных языков подобный словарь, к сожалению, остается еще надолго желаемой недоступностью».
    И в самом деле, какое богатство открылось благодаря словарю! 60 000 слов! Однако это не только словарь отдельного языка в его традиционном понимании. Пекарский не просто приводил слова в алфавитном порядке, но и не обходил вниманием быт, обычаи, верования якутов, знакомил с их народными обрядами. Как в данном случае не согласиться с оценкой, данной Валентином Грицкевичем: «За 45 лет был совершен подвиг. Пекарский создал не просто словарь якутского языка, а настоящую энциклопедию всего уклада жизни народа, его материальной и духовной культуры».
    А что значил словарь для самого Пекарского, хорошо видно из статьи известного фольклориста М. Азадовского, помешенной в журнале «Советская этнография» (1934, № 5) сразу после смерти ученого (не стало Эдуарда Карловича 29 июня 1934 года). Азадовский вспоминал, как хотел привлечь Пекарского к работе над одним коллективным исследованием, где его знания особенно пригодились бы. Однако Эдуард Карлович только давал ценные советы, а от непосредственного участия в работе отказался: «Знаете, жить мне осталось немного, и я должен, во что бы то ни стало, окончить «Словарь», — я не имею права брать свое время на что-нибудь другое».
    К сожалению, постоянная занятость Пекарского после его возвращения из ссылки не позволяла ему поддерживать тесные связи с родной Беларусью. Побывать на земле своего детства он смог только в 1906 году. Тогда в Пинске встретился с мачехой, братом и сестрой. Поездка же, запланированная в 1924 году, не состоялась — все время забирала работа над словарем. До последних своих дней он продолжал систематизировать материалы, и в результате появилась дополнительная картотека из 15 тысяч единиц.
    Куда более тесными были связи Пекарского с Якутией, в которой его хорошо знали и помнили и где иначе, как Адубар Хаарылабыс (Эдуард Карлович), не называли. А один из основателей якутской литературы Алексей Елисеевич Кулаковский еще в 1912 году писал Пекарскому: «У нас не было литературы, а ваш словарь должен послужить краеугольным камнем для ее создания... Вы поистине заслуживаете звания «отца якутской литературы». Без вас не нашлось бы лица, у которого хватило бы дерзости принять на себя такой колоссальный труд, как ваш словарь».
    Такую же высокую оценку дал в своей статье «Мысли о якутской литературе», опубликованной в 1925 году, и еще один известный якутский писатель Серафим Кулачиков-Элляй: «В деле изучения якутского языка огромную пользу принесет «Словарь якутского языка», составленный Э. К. Пекарским. Этот словарь должен служить настольной книгой каждого литератора».
    По-прежнему помнят этого выдающегося сына белорусской земли в Якутии. Еще в 1958 году в связи со 100-летием со дня его рождения там вышла книга «Эдуард Карлович Пекарский», в которой собраны воспоминания и статьи, рассказывающие о его жизненном пути и научной деятельности. Да и поныне в Республике Саха чтят память о том, кто, по сути, первым открыл богатство якутского языка.
    /Нёман. № 8. Минск. 2011. С. 205-213./


          “ТРЭБА  ЛЮБІЦЬ  І  ШАНАВАЦЬ  РОДНУЮ  МОВУ,  РОДНУЮ  КУЛЬТУРУ”


    Аб гэтым ён сказаў падчас наведваньня Смалявіцкага раёна на гэтым тыдні, у сераду. Яго сустракалі і суправаджалі намеснік старшыні райвыканкама Аляксандр Віктаравіч Шлыкаў, начальнік аддзела культуры Галіна Іванаўна Харламава і старшыня Драчкаўскага сельсавета Марына Уладзіміраўна Гнедчык. На прыём грамадзян, які Павел Латушка правёў у вёсцы Драчкава, прыйшлі людзі з рознымі просьбамі і прапановамі. Напрыклад, жыхарку вёскі Заямнае турбуе адсутнасьць дастатковай колькасьці аўтобусных маршрутаў, каб неяк дабрацца да горада Мінска, дзе многія працуюць. На што Павел Паўлавіч паабяцаў направіць неабходныя звароты ў адпаведныя інстанцыі, якія займаюцца пытаньнямі транспарту, каб вырашыць гэту праблему.
    А вось настаўніца беларускай мовы і літаратуры сярэдняй школы №3 горада Мінска, ураджэнка вёскі Зарэчча, Тацьцяна Мікалаеўна Апацкая прыйшла з прапановай. Яна доўгі час займаецца вывучэньнем творчай дзейнасьці беларускага літаратурнага дзеяча, паэта-перакладчыка Язэпа Семяжона, які нарадзіўся ў вёсцы Пятровічы. У гэтай справе ёй дапамагаюць і мясцовыя жыхары, і родзічы знакамітага земляка. Сабралася дастаткова матэрыялаў, па гэтаму, на яе думку, неабходна стварыць у вёсцы Пятровічы куток імя Язэпа Семяжона. А яшчэ прапанавала на будынку школы, дзе ён вучыўся, павесіць мэмарыяльную дошку. Тацьцяна Мікалаеўна нагадала, што ў Пятровічах нарадзіўся яшчэ адзін знакаміты чалавек — Эдвард Пякарскі, беларускі этнограф, фальклярыст. Памяць аб якім таксама неабходна ўшанаваць.
    Уважліва выслухаўшы, Павел Латушка падтрымаў прапанову і запэўніў, што Міністэрства культуры не застанецца ў баку, акажа неабходную дапамогу.
    Пасьля прыёму грамадзян Павел Паўлавіч наведаў Драчкаўскі сельскі клюб і клюб ў вёсцы Пятровічы, дзе меў магчымасьць пагутарыць з мясцовымі жыхарамі і ўдзельнікамі мастацкай самадзейнасьці, выслухаць іх просьбы і заўвагі, адказаць на пытаньні.
    М. Меркуль.
     На здымках: Прыём грамадзян вядзе П.П. Латушка 
    Фота А. Валадзько.
    /Край Смалявіцкі. Смалявічы. 3 верасня 2011. С. 2./

                              Праект – ляўрэат VII Нацыянальнага конкурсу друкаваных СМІ
                                                                  “Залатая Ліцера
                                                            СЛОВА  КРАЯЗНАЎЦЫ

    Ганна Булаш з Мазыра распавядае празнакавых асоб у іісторыі рэгіёна:
    —Мінуўшчына Мазырскага раёна цікавая і неардынарная. Яна значна адрозьніваецца ад гісторыі іншых раёнаў, бо наш горад заўсёды знаходзіўся на мяжы розных дзяржаў. Ён існаваў яшчэ напрыканцы VIII ст. (пра гэта сьведчыць палова манэтнага двара Аль-Мухамедзія), але афіцыйна годам першага ўпамінаньня Мазыра лічыцца 1153 год — у “Аповесьці мінулых гадоу”. Але, думаецца, гісторыю горада ў многім твораць яго жыхары.
    Да такіх асоб можна сьмела аднесьці вядомага ў часы Рэчы Паспалітай смаленскага ваяводу, шляхціца Піліпа Абуховіча, які восеньню 1654 года здаў рускаму войску Смаленск, увайшоў не толькі ў ваенную гісторыю, але і стаўся героем палітычнай сатыры. Многім вядомы “Ліст да Абуховіча”, складзены мазырскім шляхціцам Іванам Камунякам (Камуненькам). Іван Мялешка, палітычны дзеяч Рэчы Паспалітай, таксама жыў і працаваў на Мазыршчыне, удзельнічаў у дзяржаўным зьезьдзе як прадстаўнік Мазырскага павета.
    Яшчэ адным з яркіх публіцыстаў эпохі Асьветніцтва зьяўляецца памешчык і землямер Іосіф Яленскі, які напісаў “Благавесьць да Ісраіля Расійскага” У сваёй працы ён прапаноўвае стварыць аб’яднаньні-абшчыны, у якіх асноўныя інструмэнты працы, зямля і вынікі працы заставаліся б у агульнай уласнасьці народа. Адукацыю лічыў абавязковай для ўсіх членаў абшчыны. Таму і У. Ленін наведваў Мазыр, бо чытаў работы Яленскага і ў некаторай ступені ўзяў іх за аснову сваёй тэорыі сацыялізму.
    А ў другой палове ХІХ стагодзьдзя з Мазырскай гімназіі ў Таганрог ад’яжджае завяршыць вучобу ў гімназіі Эдуард Пякарскі, у будучым складальнік фундамэнтальнага слоўніка якуцкай мовы. У 1912 годзе за працы “Слоўнік якуцкай мовы” і “Узоры народнай літаратуры якутаў” Э. Пякарскі ўзнагароджаны Вялікім залатым мэдалём Імпэратарскага Рускага Геаграфічнага таварыства. Яшчэ пры жыцьці навукоўцы яго імя стала насіць сярэдняя школа ў Якуціі. У Якуцкім унівэрсытэце і сёньня ёсьць дзьве стыпэндыі імя Э. Пякарскага, у цэнтры Якуцка яго імем названа вуліца.
    Яшчэ адна яркая асоба — заснавальнік Інстытута мэханізацыі сельскай гаспадаркі, акадэмік Міхаіл Мацэпура, які нарадзіўся ў вёсцы Барбароў, што на Мазыршчыне. Увайшоў у гісторыю горада і Мікалай Пушкар, заслужаны дзеяч мастацтваў БССР, мастак і народны ўмельца. Яго вучні і цяпер сваімі работамі ствараюць казку на вуліцах нашага горада.
    /Літаратура і Мастацтва. Мінск. 16 верасьня 2011. С. 6./

                                                      БЕЛОРУС  НА  КРАЮ  СВЕТА


               [На здымку замест Эдуарда Пякарскага выява Вацлава Серашэўскага – А. Б.]
    Помните, как Владимир Короткевич в «Колосьях под серпом твоим» описывает обряд «дядькованья»: в знатных семьях старшего сына отдавали на несколько лет на воспитание в крестьянскую семью, чтобы вырос неизбалованным, узнал цену хлеба и полюбил свою землю. Это не красивая легенда — обряд существовал, во всяком случае, шляхтич Карл Пекарский, потеряв жену, своего старшего сына Эдуарда отдал на воспитание крестьянам.
    Правда, объясняли это не столько приверженностью традициям, как бедностью семьи.

                                                             Детство революционера
    Потом мальчика взяла к себе тетя. Она жила в скромном домике в Минске. Жила тем, что выращивала в саду и огороде, да еще сдавала подвал на постой солдатам. Так что шляхетский сын Эдуард вырос во вполне демократической среде... К тому же тетя рассказывала ему о восстании Кастуся Калиновского, давала читать поэмы Адама Мицкевича, а когда молилась, пропускала слова–прошения о здоровье русского царя. Понятно, какие установки возникли у мальчишки.


                                               Здание бывшей мужской гимназии в Мозыре.

                                                                    Фото Елены Барсук.

    Затем его отправили учиться в Мозырскую гимназию, а жил он в свободное время в усадьбе Барбарово двоюродного деда Ромуальда Пекарского. Жилось гимназисту там несладко, жена деда все время упрекала того, что тратится на мальчишку. Когда Мозырскую гимназию превратили в шестилетку, Эдуард доучивался в Минске, затем вместе с несколькими одноклассниками перевелся в Таганрогскую гимназию, где назначили директора с хорошей репутацией...
    В Таганрог юный Эдуард Пекарский приехал уже с явными революционными задатками. Но подпольщиков арестовывают... Самое неприятное, что в предательстве подозревают Пекарского. Это так поразило Эдуарда, что он уезжает из Таганрога в Чернигов. Здесь становится участником кружка В. Варзара, помимо учебы в гимназии, устраивается в сапожную мастерскую и ведет пропагандистскую работу. А в гимназии распространяет нелегальные издания. В общем, гимназист из него был не очень... Хотя в математике способности обнаружил выдающиеся.
                                                                Студент–бунтовщик
    Эдуард поступает в Харьковский ветеринарный институт и работает в кружке Дмитрия Буцинского. В любом учебном заведении есть преподаватели талантливые и не очень, прогрессивные и консерваторы... Против неугодных профессоров студенты бунтовали. Пекарский с друзьями воевали с преподавателем сравнительной анатомии Журавским. Выливалось это в бойкоты лекций, митинги, вплоть до банальных потасовок. Разумеется, под все подводилась политическая подкладка. Бунтовщиков стали арестовывать. Пекарский становится нелегалом. На какое–то время устраивается писарем в Княже–Богородицкое управление Тамбовского уезда, затем перебирается в Смоленскую губернию, затем — в Москву. Здесь молодого революционера выследили и арестовали.
    Говорят, никому не даются испытания, которые он не сможет вынести... Более того — там, где, казалось бы, жизнь заканчивается, судьба ломается, может начинаться нечто новое. 12 января 1881 года Московский военно–окружной суд приговорил «государственного преступника» Э. Пекарского вместе с лицами, имевшими отношение к убийству агента полиции Н. Рейнштейна, к 15 годам каторжных работ. «Принимая во внимание молодость, легкомыслие и болезненное состояние» Пекарского, каторгу заменили ссылкой на поселение «в отдаленные места Сибири с лишением всех прав и состояния».
                                                                В якутской глуши


                                                                        Якутск
                                 Фото из архивов Якутского краеведческого музея

                                      В этом доме в Якутске жил Н. Чернышевский
                 /На самой справе гэты дом знаходзіўся ў акруговым м. Вілюйск – А. Б./



                                                                  Семья шамана
                                               фото KOROLENI.LIVEJORNAL.COM.
                     /На самой справе гэтае фота ня мае ніякіх адносінаў да Якуцкай вобласьці:
                                       «Сибирь. Северная полоса Туруханский окр.
                                              Енисейцы (семья шамана). Эвенки.»
                                   Новосибирский государственный краеведческий музей. – А. Б./

    Тогда 23–летнему Эдуарду Пекарскому, наверное, казалось, что жизнь закончена. Он оказался в Якутии, в поселке Игидейцы. В первую зиму чуть не умер от голода и холода — спасали якуты. А с весны пришлось браться за непривычную работу: ссыльному выделили кусок земли, который он должен был обрабатывать. Пришлось учиться косить траву, пахать, сеять. Вскоре у Пекарского было уже четыре коровы, бык, пару телят, конь... Эдуард построил дом из обтесанных бревен. Наверное, более слабый, менее духовно устремленный человек решил бы, что и существующих занятий достаточно... Но Эдуард Пекарский хочет занять работой — настоящей, тяжелой — и свой ум. Он учит якутский язык, его увлекает местный фольклор, завораживают якутские песни. В одной из статей Эдуард Пекарский прочитал, что в якутском языке всего три тысячи слов. Но он понимал, что это не так, якутский язык значительно богаче. И начинает работу по составлению словаря. Этот огромный труд занял 45 лет.
    Приходилось писать на обрывках бумаги, на оборотных сторонах использованных листов. Даже свечек не было — долгую зиму он вынужден был читать и писать при огне печурки. Но этот тяжелый труд был и спасительным. Многие ссыльные не выдерживали, ломались. Сошел с ума и умер краевед Иван Худяков, который тоже пытался собирать якутский фольклор. Та же участь постигла ссыльного Алексея Сиракова. Александр Павлов, петербургский рабочий, застрелился. Товарищ Пекарского по харьковскому кружку А. Бовбельский повесился. А ссыльного Петра Алексеева, который жил в 18 верстах от Пекарского, убили соседи.
    Но в больших делах человек не бывает одинок.
    Однажды революционер Эдуард Пекарский познакомился с необычной личностью — православным священником Димитрианом Поповым. Тот тоже составлял словарь якутского языка. На момент их знакомства отец Димитрий собрал более тысячи слов, в то время как Пекарский успел записать только четыре сотни. Отец Димитриан передал молодому человеку все свои наработки и впоследствии помогал с материалами.
                                                                   Рождение слов
    Пекарскому стали помогать в сборе материалов и другие ссыльные. В 1896 году он в соавторстве с Асмоловским написал свою первую статью «Якутский род до и после прихода русских». Статья была, как ни странно, достаточно верноподданническая: в ней доказывалось, что вхождение в Российскую империю было благотворным для якутов. На публикацию обратил внимание петербургский губернатор, заинтересовались власти и словарем, составленным ссыльным. Лингвист–самоучка налаживает связь с Восточно–Сибирским отделом Географического общества и высылает туда первую редакцию своего словаря, в котором около 20 тысяч слов и много фольклорных записей. Наверное, юношеский максимализм Пекарского поубавился, во всяком случае, в 1898 году его словарь был издан на средства сибирского золотопромышленника А. Сибирякова, то есть «классового врага».
    Эдуард Пекарский провел в Сибири 14 лет. Теперь он мог вернуться в европейскую часть империи — правда, не в столичные города. Но ученый пишет отцу: «Ранее окончания печатания словаря мне нечего и думать о возвращении на родину, если даже и будет получено на то разрешение, ибо нельзя бросить работу, на которую потрачено тринадцать лет лучшей поры жизни».
    Пекарскому разрешили поселиться в Якутске, от Академии наук он получал небольшую ежегодную стипендию в 400 рублей. Эдуард служит в канцелярии окружного суда, заведует библиотекой–читальней, входит в совет сельскохозяйственного общества. Когда в 1902 году состоялся съезд якутской интеллигенции, именно Пекарский готовил к печати его материалы.
                                                                   После ссылки
    Только в 1905 году по ходатайству Академии наук с Эдуарда Пекарского сняли ограничение в переездах и он оказывается в Петербурге. Здесь бывшего ссыльного устраивают в этнографический отдел Русского музея, затем — в музей антропологии и этнографии при Академии наук. Пекарский продолжает работу над якутским словарем, выходят новые его редакции, а также восемь выпусков трехтомного издания «Образцы народной литературы якутов». Ученый получает Золотую медаль Русского географического общества. Он ратует за создание школ на якутском языке, утверждает, что якутская культура богата и самобытна...
    В Белоруссию Пекарский вернулся в 1906 году. Повидался с родней, устроил бедствующего брата Осипа на работу в акцизное ведомство. Когда–то от опасного родственника открещивались, теперь он мог благодетельствовать. Вновь Пекарский решил поехать в Белоруссию только в 1924 году, захотел навестить имение деда Барбарово. Но эта поездка из–за огромной занятости ученого не удалась.
    В Якутии белоруса Эдуарда Пекарского помнят и чтут. Как–то он получил оттуда письмо: «Дорогой Одубар Хаарылабыс! (Так на своем языке звали Пекарского якуты.) Вы прибыли, считаясь преступником, в нашу отдаленную и несчастную страну, что было несчастьем для Вас и счастьем для нас...» Похоронен «отец якутской литературы», член–корреспондент Академии наук СССР, белорус из Игуменского уезда Эдуард Пекарский на Смоленском кладбище в Санкт–Петербурге.

    Людмила Рублевская
    /Советская Белоруссия. [СБ Беларусь сегодня] Минск. 7 декабря 2011. С. 13./


                                                          ГЭТА  НАША  ГІСТОРЫЯ
    “Усё гэта – наша з вамі гісторыя, корань нашай радаслоўнай, слава нашай зямлі і нашага народа ў мінулым,” – пісаў ураджэнец вёскі Пятровічы, беларускі паэт-перакладчык, ляўрэат Дзяржаўнай прэміі БССР імя Янкі Купалы (1982) Язэп Семяжон сваім землякам у 1977 годзе і клапаціўся аб захаваньні памяці акадэміка Эдуарда Пякарскага на яго радзіме ў той жа вёсцы Пятровічы.
    Пятровічы разьмешчаны на рацэ Волма каля 25 кілямэтраў ад Мінска. Працягласьць вёскі каля 1,3 кілямэтра. Разьдзелена на дзьве часткі ракой. На адным беразе – Пятровічы, на другім – Зарэчча, якое зьявілася ў пачатку дваццатага стагодзьдзя, а раней гэта быў хутар Пякарскіх.
    Эдуард Карлавіч Пякарскі (1858-1934) – вядомы этнограф, лінгвіст, географ, член-карэспандэнт Акадэміі навук СССР. За ўдзел у рэвалюцыйным руху ў 1881 годзе быў высланы ў Якуцкую вобласьць. Склаў першы поўны “Слоўнік якуцкай мовы”. Аўтар шматлікіх навуковых прац па этнаграфіі, лінгвістыцы, фальклярыстыцы і геаграфіі.
    Язэп Семяжон расказваў: “Мне памятаецца, нашы дзяды і бацькі хутар Пякарскіх называлі па-мясцоваму Дворным полем. Месца, дзе ў той далёкі час стаяў фальварковы двор Караля Пякарскага (так мясцовыя жыхары звалі бацьку вучонага). Я гэта памятаю па ўспамінах майго бацькі, які будучы яшчэ хлапчуком, часта хадзіў на заработкі ў гэты двор”.
    У біяграфіі Э. Пякарскага значыцца, што нарадзіўся ён менавіта ў Пятровічах. Пасьля Кастрычніцкай рэвалюцыі гэтая палова вёскі пачала актыўна засяляцца жыхарамі і з суседніх вёсак. А ў 70-80 гады сюды перанесьлі ўсе адміністрацыйныя і культурныя аб’екты, пачалі будаўніцтва шматкватэрных дамоў. Так Зарэчча на картах Смалявіцкага бюро інвэнтарызацыі стала значыцца асобным населеным пунктам. Але і сёньня ў шэрагу выпадкаў ён называецца Пятровічамі – аўтобусны прыпынак “Пятровічы”, у размовах мясцовых жыхароў – зноў жа Пятровічы. Калі на рацэ Волма ў другой палове дваццатага стагодзьдзя будавалася Пятровіцкае вадасховішча, у Пятровічы былі зьнесены вёскі Бароўка, Чырвоны Бераг, Смыкі, частка Слабады. У вёсцы ўтварыліся вуліцы Цэнтральная, Зарэчанская, Узбарожская, Садовая, завулак Клубны, вуліца Слабадзкая, Набярэжная, Школьная. Насельніцтва вёскі на 2007 год складала ў Зарэччы 668 чалавек, з якіх 231 – працаздольны. Моладзі было 111 чалавек.
    Калі была заселена тэрыторыя вёскі Пятровічы, сказаць дакладная цяжка. Аднак вялікія валуны і легенды аб узгорках, назвы вёсак у акрузе даюць падставу меркаваць, што першыя пасяленьні былі да прыняцьця хрысьціянства. Да раньняга жалезнага веку адносяць суседняе Драчкава, вёскі Малыя Ляды і Волма. У гэтых мясьцінах захаваліся рэшткі ўмацаваных паселішчаў-гарадзішчаў.
    Помнікамі старажытнасьці з’яўляюцца камяні-валуны, якія авеяны народнымі паданьнямі і носяць назву Божых. Такі камень знаходзіўся і на ўскраіне Пятровічаў, каля ракі Волмы. Гэта быў вялікі валун, на якім было паглыбленьне ў выглядзе сьледа ад нагі. Камень ляжаў каля крынічкі, ваду з якой людзі лічылі гаючай. Але пасьля мэліярацыйных работ, праведзеных колькі гадоў назад, каменя не стала.
    Існавала і легенда пра Княжовую гару, якая знаходзілася на паўднёвай ускраіне Пятровічаў (потым яе амаль зраўнялі, капаючы там жвір). Быццам бы, некалі князеў маёнтак быў у тых мясьцінах. Але і пра легенду з часам забыліся, і мала хто яе ведае.
    У гістарычных дакумэнтах 1621 і пазьнейшых гадоў значыцца, што ў Пятровічах тады быў 41 двор, у 1623 годзе – ужо 80 двароў. Згодна са зьвесткамі 1621 года, сяло Пятровічы далучана да Смалявіцкага маёнтка яшчэ ў 1612 годзе. У 1558 годзе ўладальнікам прылеглых зямель быў Пётр Андрэевіч Кадышэвіч, у 1559 годзе – Пётр Мінбулатовіч. Магчыма, адсюль і назва – Пятровічы.
    У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай у 1793 годзе Пятровічы, як частка маёнтка Смалявічы Дамініка Радзівіла, увайшлі ў Ігуменскі павет. У пачатку дваццатага стагодзьдзя ў Пятровічах было 160 двароў і 1028 жыхароў. У 1907 годзе тут было адкрыта народнае вучылішча, у якім вучыліся 53 хлопчыкі і 4 дзяўчынкі. Па зьвестках больш позьняга часу настаўнікамі ў вучылішчы працавалі І. Шарупіч і Л. Сасноўская. Пасьля заканчэньня грамадзянскай вайны народнае вучылішча было пераўтворана ў працоўную школу першай ступені. Для яе быў пабудаваны спэцыяльны будынак у 1924 годзе. У тым жа годзе была адкрыта хата-чытальня з бібліятэкай. І яшчэ ў тым жа годзе Пятровічы становяцца цэнтрам Пятровіцкага сельсавета. У пачатку трыццатых гадоў у вёсцы быў створаны калгас “Перамога”, працавалі кузьня, вадзяны млын. У 1931 годзе пасьля скасаваньня Смілавіцкага раёна, у складзе якога знаходзіліся Пятровічы, вёска аказалася на тэрыторыі Смалявіцкага раёна.
    У перадваенны час у Пятровічах было 46 двароў, амаль усе яны за час акупацыі былі зьнішчаны. У гады Вялікай Айчыннай вайны ў вёсцы разьмясьціўся добра ўмацаваны паліцэйскі гарнізон, які праіснаваў да сярэдзіны мая 1944 года, калі быў разьбіты партызанамі. Нямецка-фашысцкія захопнікі нанесьлі гаспадарцы і насельніцтву вёскі вялікія страты, разбурылі ці спалілі дамы, вывезьлі жывёлу, чынілі зьдзекі над насельніцтвам, разрабавалі калгас.
    Пасьля вызваленьня пачалося аднаўленьне гаспадаркі. Пачала працаваць школа. Спачатку школьныя клясы разьмяшчаліся ў некалькіх сялянскіх хатах: у Ціта Шчуркі, Лідзіі Процька. Працавалі і вучыліся пры газоўках. У першыя пасьляваенныя гады ў школе ў Пятровічах працавалі настаўнікі Любоў Майсееўна Онгейберг, Аляксандр Васільевіч Ванзонак, Іван Мітрафанавіч Мазанік, Віктар Іванавіч Салтанаў і іншыя. Дырэктарам школы да 1954 года працаваў Павел Іосіфавіч Баранчык, яго зьмяніў на пасадзе Вячаслаў Васільевіч Данілаў, пры якім пачалося будаўніцтва двухпавярховага будынка школы.
    Народны быт, колішняе жыцьцё, заняткі, абрады, правядзеньне вольнага часу складаюць асноўную частку этнаграфіі Пятровіцкага краю, што вылучае яго сярод іншых. А многія зьвесткі аб гэтым можна знайсьці ў школьным этнаграфічным музэі.
    На тэрыторыі краю было пашырана кавальства – выраб з жалеза сякер, косаў, вілаў, секачоў і іншых прылад працы. Сапраўднымі майстрамі ў гэтай справе былі В. А. Зелянкевіч, М. С. Анцілеўскі. Многія жыхары майстравалі вырабы з лыка. ракітніку, лазы. Лепшыя кошыкі плёў Д. В. Семіжон. Конную збрую ўмела вырабляў У. А. Петрыкевіч. Не простую булку або праснак, а сапраўдны вясельны каравай, упрыгожаны кветкамі, птушкамі, рознымі цацкамі, магла сьпячы Ульяна Ігнатаўна Семіжон. А такога печніка, як Мікалай Міхайлавіч Пархімчык, і сёння не знойдзеш. Сапраўдным майстэрствам ткачыхі валодае З. М. Сітнік.
    Каб не зьнікла фальклёрная песьня, захавалася для нашчадкаў, зьбіраюцца мясцовыя жанчыны ў Пятровіцкім Доме культуры, сьпяваюць у ансамблі народнай песьні “Рэчанька”.
    Крынічным краем з гаючай вадой можна назваць вёску Пятровічы і суседнія тэрыторыі. На рэчцы Волма ў 70-я гады мінулага стагодзьдзя было пабудавана Пятровіцкае вадасховішча, а потым і водазаборная станцыя, якія ўжо шмат гадоў забясьпечваюць пітной вадой Заводзкі раён і мікрараён Чыжоўка горада Мінска. А берагі ракі і вадасховішча сталі месцам адпачынку жыхароў і прыежджых гасьцей.
    За сваю многавяковую гісторыю Пятровічы перажывалі нямала цяжкасьцей, але пераадольвалі іх і працягвалі разьвівацца. І сёньня вёска сутыкнулася з новымі эканамічнымі і сацыяльнымі праблемамі: не стала працы многім рукам рабочым. Аднак жа едуць з блізкага Мінска дзеці і ўнукі вяскоўцаў, узводзяць дыхтоўныя загарадныя дамы ў два паверхі, пад чарапіцай, газ па вуліцах праводзяць. Значыць, спадзяюцца на лепшую будучыню сяла. Дык няхай яно так і будзе, як некалі марыў Язэп Семяжон, стане ж некалі гэтая старажытная мясьціна прыгожым і пасьпяховым культурным цэнтрам.
    Тацьцяна АПАЦКАЯ,
    былая выпускніца Пятровіцкай школы,
    настаўніца беларускай мовы і літаратуры СШ №43 г.Мінска.
    /Край Смалявіцкі. Смалявічы. 5 мая 2012. С. 10./



                                              У ГОНАР ЗНАКАМІТАГА ЗЕМЛЯКА


    Вёска Пятровічы адметная тым, што з’яўляецца радзімай Язэпа Семяжона, паэта-перакладчыка, члена Саюза пісьменьнікаў з 1954 года, выкладчыка замежных моў, грамадзкага дзеяча, публіцыста і фальклярыста, ляўрэата Дзяржаўнай прэміі БССР імя Янкі Купалы. Язэп Ігнатавіч таксама прайшоў вогненнымі дарогамі Вялікай Айчыннай вайны і быў узнагароджаны двума ордэнамі Чырвонай Зоркі, ордэнам Айчыннай вайны першай ступені, ордэнам польскага ўрада і шматлікімі мэдалямі. У мірны час быў адзначаны ордэнам Працоўнага Чырвонага Сьцяга і ордэнам Дружбы народаў. Язэп Семяжон перакладаў творы з 33 моў сьвету. Яго мастацкія пераклады напісаны жывой непаўторнай мовай, але з захаваньнем калярыту таго народа, з мовы якога быў зроблены пераклад. З лацінскай мовы ён пераклаў славутую паэму Міколы Гусоўскага “Песьня пра зубра”, з польскай мовы – паэму Адама Міцкевіча “Пан Тадэвуш”. Менавіта ў яго перакладах чытаюць гэтыя і іншыя творы вучні ў сучаснай школе.
    Як даніна памяці і ўдзячнасьці свайму знакамітаму земляку, зусім нядаўна ў Пятровіцкім сельскім Доме культуры адбылася вечарына “На роднай зямлі” з нагоды Года кнігі і ўрачыстага адкрыцьця кутка паэта-перакладчыка. Арганізавалі гэтае мерапрыемства былая выпускніца Пятровіцкай сярэдняй школы, а цяпер настаўніца беларускай мовы і літаратуры школы №43 горада Мінска Тацьцяна Мікалаеўна Апацкая і бібліятэкар Пятровіцкай сельскай бібліятэкі Ніна Уладзіміраўна Лукашонак.
    Да гэтай падзеі была праведзена карпатлівая работа: сабрана каля 500 экзэмпляраў матэрыялаў. Гэта – фотаздымкі, копіі рукапісаў перакладаў аўтара, кнігі паэта і яго аўтографы, успаміны, пісьмы. Сабраны тут таксама відэаматэрыялы, аўдыязапісы ўспамінаў, матэрыялы перапіскі з беларускімі пісьменьнікамі, публіцыстычныя артыкулы Язэпа Семяжона, падручнікі з яго перакладамі, кнігі аб жыцьці і творчасьці нашага вядомага земляка і шмат іншых цікавых матэрыялаў аб ім. Гэтая багатая спадчына плянуецца шырока выкарыстоўвацца – тут будуць праводзіцца школьныя ўрокі і экскурсіі, матэрыялы будуць цікавымі для дасьледчыкаў жыцьця і творчасьці паэта-перакладчыка і прымуць удзел у рэспубліканскай акцыі “Жыву ў Беларусі і тым ганаруся”. Мяркуецца на базе гэтага музэйнага кутка наладзіць супрацоўніцтва з Дзяржаўным музеем гісторыі беларускай літаратуры і  з краязнаўчым музэем ДУА “Пятровіцкая сярэдняя школа”, а таксама прымаць удзел у навукова-практычных канфэрэнцыях г. Мінска, у мінскіх гарадзкіх і рэспубліканскіх краязнаўчых чытаньнях і многіх іншых мерапрыемствах, накіраваных на шырокае вывучэньне і прапаганду гістарычнай і культурнай спадчыны нашага краю.
    На вечарыну яе арганізатары запрасілі шматлікіх гасьцей. На сустрэчы прысутнічалі галоўны спэцыяліст упраўленьня ўстаноў культуры і народнай творчасьці Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь Натальля Іванаўна Задзяркоўская, мастак, заслужаны дзеяч мастацтва Станіслаў Мікалаевіч Федарэнка, старшыня Драчкаўскага сельвыканкама Марына Уладзіміраўна Гнедчык, пляменьніцы паэта Валянціна Рыгораўна Мацюк і Надзея Рыгораўна Касьцяневіч і іх дзеці, вучні і настаўнікі Пятровіцкай школы і школы №43 г.Мінска, аднавяскоўцы.
    Спачатку госьці і ўсе прысутныя наведалі магілу Язэпа Семяжона і ўсклалі кветкі, зрабілі экскурсію па вёсцы Пятровічы і мясьцінах, звязаных з жыцьцём паэта, пазнаёміліся з матэрыяламі музэйнага кутка ў бібліятэцы. Потым адбылося ўрачыстае адкрыцьцё вечарыны.
    Натальля Іванаўна Задзяркоўская зачытала прывітальны ліст ад міністра культуры Рэспублікі Беларусь Паўла Паўлавіча Латушкі. Цёпла і шчыра вітала сваіх землякоў Тацьцяна Мікалаеўна Апацкая:
    — Кожны з нас непасрэдна зьвязаны з той зямлёй, дзе нарадзіўся. Так і я зьвязана з Пятровічамі. Для многіх з нас Радзімай становіцца мясьціна, дзе жывём. І з цягам часу мы разумеем, што гэта самае дарагое, што ў нас ёсьць. У народзе гавораць: калі не ведаеш, адкуль выйшаў, невядома, куды пойдзеш. Над гэтым і я праз гады задумалася: куды я пайду, што пакіну свайму сыну? Ужо няма тых сьцежак, дзе некалі бегала ў дзяцінстве, няма той крыштальнай рэчкі, дзе лавілі рыбу, няма таго ляска, дзе зьбіралі грыбы і ягады... А самае галоўнае – з кожным годам ўсё меней тых людзей, якія могуць паведаць пра мінулае, навучыць жыць, расказаць пра прадзедаў. Але ж пятровіцкая зямля, родная вёска, якая ў сёлетнім годзе сьвяткуе сваё 400-годдзе, слаўная сваёй гісторыяй, сваімі таленавітымі землякамі, аб якіх нельга забываць.
    Язэп Семяжон якраз з гэтай слаўнай кагорты вяскоўцаў. Ён з’яўляецца найбольш яркім прадстаўніком сучаснага мастацкага перакладу, таленавітым майстрам слова, дзякуючы якому многія творы сусьветнай клясыкі загучалі на беларускай мове ўпершыню альбо атрымалі новае нараджэньне. І пра ціхія Пятровічы даведаліся далёка за межамі Беларусі.
    Потым удзельнікам вечарыны было прапанавана невялікае падарожжа ў мінулае па старонках кнігі “Паэт-перакладчык Язэп Семяжон” Ірыны Браніславаўны Лапцёнак, якая працавала з архівам паэта, а зараз прадставіла для музэйнага кутка вялікую колькасьць фотаздымкаў і іншых матэрыялаў.
    Усхвалявалі ўсіх прысутных радкі з пісьма Язэпа Семяжона сваім землякам, якое ён напісаў у Пятровіцкую школу яшчэ ў 1977 годзе ў адказ на запрашэньне на школьнае сьвята. Ліст гэты захоўваецца ў школьным музэі: “ Яшчэ раз дзякую усім вам за добрую памяць, за вашу ветлівасьць і – не сумняваюся – шчырую гасьціннасьць... Спадзяюся, што на такім хвалюючым вечары, сапраўдным пленуме сяброў маладосьці, якім некалі, як апёраным птушкам – з гнязда, судзіла доля выпырхнуць за парог сваёй школы, пайсьці ў самастойнае жыцьцё і пасьпець, як і мы, што былі першымі, пасівець і састарыцца, а таксама ўзмужнелым людзям сярэдніх год, якія прыйшлі ў сьцены школы і скончылі яе пасьля нас, не гаворачы ўжо аб зусім маладых юнаках, нашых насьледніках, што стаяць перад жыцьцём і ў каторых іхняе шчасьце і радасьць у жыцьці яшчэ наперадзе, — усім вам на гэтым сьвяце будзе па-сьвяточнаму добра і весела. Веру, што ў кожнага з вас будзе што ўспомніць і расказаць, падзяліцца з моладзьдзю жыцьцёвым вопытам, успомніць і ўшанаваць памяць тых, хто не змог і не прыйшоў пабываць разам з вамі на такім сходзе. А такіх многа, бо, як сказаў паэт пра равесьнікаў майго пакаленьня: “Нас болей мёртвых, чым жывых, на сьвеце ацалела”.
    На сустрэчы выступілі з канцэртнымі нумарамі вучні школы №43 горада Мінска, сьпявалі і дэклямавалі на беларускай мове. Ансамбаль народнай песьні “Рэчанька” Пятровіцкага СДК выканаў народныя песьні, якія вельмі любіў Язэп Семяжон. Выступілі таксама і сваякі паэта, якія адзначалі, што ён быў вельмі шчырым і добрым чалавекам, заўсёды дапамагаў землякам, любіў бываць на радзіме.
    А яшчэ адзначалася, што ўжо сабраны патрэбныя дакумэнты і вядзецца хадайніцтва перад Смалявіцкім райвыканкамам і іншымі інстанцыямі, каб была ўстаноўлена мэмарыяльная дошка Я. Семяжону на яго радзіме. Спадзяёмся, што гэта адбудзецца да яго 100-годдзя з дня нараджэньня. І верым, што пачатая праца па стварэньню кутка паэта перарасьце ў музэй двух нашых славутых землякоў – Язэпа Семяжона і Эдуарда Пякарскага, знакамітага вучонага-этнографа .
    Марыя Івашына,
    настаўніца Пятровіцкай школы.
    На здымках: сваякі Язэпа Семяжона.
    Фота з архіва Пятровіцкай сельскай бібліятэкі.
    /Край Смалявіцкі. Смалявічы. 13 чэрвеня 2012. С. 3./
                                                     ВТОРАЯ  РОДИНА - ЯКУТИЯ


    Нынешний год знаменателен для Петровичской земли тем, что в 2013-м исполняется 155 лет со дня рождения знаменитого земляка – Э. К. Пекарского. К сожалению, информации об этом удивительном человеке сохранилось очень мало, потому что людей, которые знали Пекарского, уже давно нет в живых.
    Эдуард Карлович Пекарский родился 13 (25) октября 1858 года в фольварке Петровичи (ныне Смолевичский район Минской области). Его мать умерла рано. Мальчик воспитывался в крестьянской семье. Жил у тетки в Минске, затем – у двоюродного деда в Полесском имении Барбаров. В Мозырьской гимназии, куда Эдуард вскоре поступил, он зарабатывал на жизнь репетиторством. Позже Э. К. Пекарский переехал учиться в Таганрогскую гимназию и там связал свою жизнь с революционно настроенной молодежью.
    Осенью 1877 года он поступил в Харьковский ветеринарный институт. Когда начались студенческие волнения, а вслед за ними и аресты, Пекарскому удалось скрыться от преследований. Заочно его приговорили к пяти годам ссылки на Север.
    В конце 1878 года Эдуард Карлович стал членом революционного общества «Земля и воля». Накануне нового 1880 года его арестовали в Москве. Местный военно-окружной суд приговорил «государственного преступника» Пекарского к пятнадцати годам каторжных работ. Каторгу заменили ссылкой на поселение «в отдалённые места Сибири с лишением всех прав и состояния». Ссыльный революционер помогал якутам составлять официальные прошения, вести судебные процессы, заступался за них перед наезжавшим начальством, добивался в судах решений запутанных вопросов в пользу бедняков, чем завоевал у них большой авторитет.
    Чтобы объясняться с якутами, Пекарскому пришлось изучать их язык, записывать якутские слова с русским переводом. Работать ему было нелегко: не хватало бумаги, не было пособий и словарей. Однако упорным трудом ссыльный революционер добился многого.
    В газете «Неделя» за 1885 год он прочитал сообщение о том, что якобы в якутском языке имеется всего три тысячи слов. К 1887 году исследователь собрал и истолковал уже семь тысяч якутских слов, спустя одиннадцать лет – двадцать тысяч, а к 1930 году – двадцать пять тысяч слов. Через пять лет в Якутске вышел первый выпуск его словаря. Опыт изучения быта якутов, накопленный Э. К. Пекарским, заинтересовал руководителей экспедиции в Приаянский край. Они обратились к ученому с просьбой произвести подворную перепись эвенков Приаянского края, собрать сведения об их быте. Он дал согласие и отплыл из Якутска на пароходе 11 июня 1903 года. Через две недели плавания по рекам Алдана и Мая он прибыл в маленькое селение Нелькан, а оттуда отправился к Охотскому морю. Надо было преодолеть хребет Джугджур. Приветливость Э. К. Пекарского располагала к нему жителей тайги. Эвенки рассказывали ученому об оленеводстве, охоте, рыбной ловле, передавали для музея вещи из своего обихода. Собрав материалы, Пекарский возвратился назад.
    И в ссылке, вдали от Родины, он продолжал бороться против реакционных сил. По его инициативе в 1899 году в поселке, где он жил, провели передел земли, которой до того пользовались только богатые. В результате бедняки получили земельные участки. Э. К. Пекарский обработал материалы съезда якутской интеллигенции – в виде инструкции по уравнительному перераспределению земель с учетом количества членов крестьянских семей. Несмотря на то, что богачи противодействовали её введению, после революции 1905 года инструкция увидела свет.
    В 1905 году Академия наук добилась перевода ученого в Петербург, чтобы там он мог продолжить работу над словарем. И, находясь в столице, он не порывал связей со своей второй родиной – Якутией, издал три тома «Образцов народной литературы якутов» на якутском языке, отдельными выпусками выходил «Словарь якутского языка» с богатыми параллелями из родственных языков, подробным объяснением устаревших слов и явлений быта. За эти труды ученый был награждён золотыми медалями Академии наук и Русского географического общества.
    После революции ученый продолжал свою неустанную работу по исследованию якутского языка, разыскивал материалы дореволюционных почвенных экспедиций в Якутии для комиссии по изучению Якутской АССР. В конце 1926 года общественность Ленинграда и Якутии отметила окончание составления основной части «Словаря якутского языка».
    ЦИК и Совет Народных Комиссаров Якутской АССР назвали именем Э. К. Пекарского школу в Игидейцах – месте его первоначальной ссылки. По инициативе ученого Академия наук СССР взяла шефство над школой, а он передал школе свою библиотеку. Эдуарда Карловича избрали почетным членом Якутского исследовательского общества «Саха-Кескиле» и Восточно-Сибирского отдела Русского географического общества, членом-корреспондентом Академии наук СССР и её почетным членом. Пекарский продолжал работу над словарем, собрал материалы для дополнительного тома, которые, однако, не увидели свет и хранятся теперь в архиве одного из ленинградских институтов.
    29 июня 1934 года ученый умер. Правительство Якутской АССР увековечило его память двумя стипендиями имени Пекарского.
    Главный труд Э. К.Пекарского – «Словарь якутского языка» – по достоинству оценили и за рубежом. Научный мир высоко отозвался о «Словаре». Признанием заслуг ученого явилось издание части его «Словаря» в турецком переводе в 1945 году (редкий случай в словарной практике), и особенно стереотипное переиздание «Словаря» в 1959 году. Эта книга действительно стала настольной для всех тех, кто изучает духовное богатство якутского народа, его культуру и литературу в его среде.
    Перед талантом Э. К. Пекарского преклоняется не только якутский народ. Чтут его и у нас, на его малой родине – в Петровичах. В сельской библиотеке оформлена книжная выставка, посвященная жизни и творчеству нашего замечательного земляка, и каждый желающий может ознакомиться с материалами о его жизни.
    Н. В. Лукашенок,
    библиотекарь Петровичской сельской библиотеки.
    На снимке: Эдуард Карлович Пекарский.
    /Вторая родина – Якутия. // Край Смалявіцкі. Смалявічы. Смалявічы. 4 мая 1913. С. 3./
                                            ГІСТОРЫЯ  І  СУЧАСНАСЬЦЬ   
    Штогод па выніках работы сеткі публічных бібліятэк Смалявіцкага раёна выяўляюцца лепшыя бібліятэкі. Па выніках мінулага года адной з іх была прызнана Пятровіцкая сельская бібліятэка.
    Пятровіцкая бібліятэка пачала сваю дзейнасьць ў 1948 годзе. Пасьля вайны асабліва шмат намаганьняў прыйшлося прыкласьці для разьвіцьця культурна-асьветніцкіх устаноў. Культасьветустановы былі яшчэ дрэнна абсталяваны, многія знаходзіліся ў непрыстасаваных памяшканьнях. Аднак і ў такіх умовах культасьветработа сярод насельніцтва праводзілася. Калектывы мастацкай самадзейнасьці выступалі з канцэртамі ў населеных пунктах, праводзіліся канфэрэнцыі чытачоў і іншыя мерапрыемствы. Дарэчы, у 1958 годзе званьне “Лепшая сельская бібліятэка” было прысвоена бібліятэцы в. Пятровічы.
    У выніку праведзенай дасьледчай работы быў знойдзены фотаздымак Пятровіцкага Дома культуры, які ў тыя часы выконваў ролю цэнтра культурнага жыцьця. Менавіта тут у пасьляваенны час разьмяшчаўся Пятровіцкі сельскі Савет, бібліятэка і пошта. Памяшканьне хаты-чытальні было вельмі маленькае, займала адзін пакой, у якім было ўсяго некалькі сьцелажоў. Кнігі купляў сам бібліятэкар.
   Сёньня адным з галоўных накірункаў работы Пятровіцкай сельскай бібліятэкі з’яўляецца краязнаўчая дзейнасьць. Шмат гадоў тут вядуцца летапісы вёскі і бібліятэкі, захоўваюцца матэрыялы аб мінулым вёскі і яе славутых ураджэнцах. Прыцягвае ўвагу чытачоў і краязнаўчы цэнтар “Зямля бацькоў – зямля сьвятая”, дзе знайшла адлюстраваньне гісторыя краю. Шырока прадстаўлены ў бібліятэцы кнігі па краязнаўству, тэматычныя альбомы. Багаты матэрыял і па гісторыі вёскі Пятровічы, шмат інфармацыі пра вядомых людзей, якія нарадзіліся і жылі тут. У мінулым годзе ў бібліятэцы з’явіўся куток вядомага земляка, паэта і перакладчыка Язэпа Семяжона і адбылося ўрачыстае яго адкрыцьцё. Гэта мерапрыемства стала часткай вялікага сьвяточнага вечара “На роднай зямлі”. Сама імпрэза пачалася наведваньнем магілы пісьменьніка і ўскладаньнем вянкоў. Потым арганізатары і госьці, у ліку якіх галоўны спэцыяліст кіраваньня ўстаноў культуры і народнай творчасьці Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь Натальля Іванаўна Зазяркоўская, мастак Сьвятаслаў Мікалаевіч Федарэнка, а таксама сваякі паэта, пазнаёміліся з літаратурным аглядам творчасьці Язэпа Семяжона. Пасьля літаратурна-музычнай кампазыцыі ўдзельнікам мерапрыемства быў прадстаўлены відэафільм Ірыны Лапцёнак аб творчасьці земляка. Прыемнай нечаканасьцю для ўсіх прысутных сталі памятныя падарункі ад Сьвятаслава Федарэнкі: партрэт знакамітага земляка, кніга М. Гусоўскага “Песьня пра зубра” у перакладзе Язэпа Семяжона з яго аўтографам, а таксама кніга “Жывапіс” самога мастака.
    Дзейнасьць Пятровіцкай сельскай бібліятэкі вельмі рознабаковая. Напрыклад, у межах раённага конкурсу “Краязнаўчая знаходка” Пятровіцкай сельскай бібліятэкай былі падрыхтаваны матэрыялы на тэму «Оккупация и сопротивление в деревне Петровичи в 1941-1944 гг.», дзе сабраны ўспаміны жыхароў вёскі Пятровічы, а таксама праца “Помни имя своё”, у якой прадстаўлены вынікі дасьледаваньня гісторыі вёскі Пятровічы.
    Усё гэта зроблена дзякуючы бібліятэкару Ніне Уладзіміраўне Лукашонак, якая працуе тут з 1980 года. Гэта сумленны і адданы сваёй працы чалавек. У плянах на 2013 год – стварэньне доўгатэрміновай выставы “Зямля нам дадзеная лёсам”, краязнаўчай папкі “Радавод сям’і Пякарскіх” і сустрэча з гісторыкам і пісьменьнікам А. Марціновічам, прысьвечаныя 155-годдзю з дня нараджэньня вядомага беларускага этнографа Э. К. Пякарскага – выхадца з вёскі Пятровічы.
    А. Г. Марозаў,
    мэтадыст аддзела бібліятэчнага маркетынгу Смалявіцкай ЦБС..
    /Край Смалявіцкі. Смалявічы. 12 чэрвеня 2013. С. 2./



                                                                        03. 10. 2013.
             БЕЛОРУС  ЭДУАРД  ПЕКАРСКИЙ – ОТЕЦ  ЯКУТСКОЙ  ЛИТЕРАТУРЫ

     Освоение Сибири, которое началось в XVI веке и продолжается по сию пору, может быть поставлено в один ряд с самыми великими деяниями человечества. Землепроходцы отряд за отрядом, поток за потоком «шли встречь солнцу», завоевывали, а по большей части обживали и осваивали огромные пространства сибирской земли, присоединяя их к России. И в числе этих пассионарных воинов, предприимчивых купцов, рачительных хозяев-земледельцев, умелых строителей и пытливых исследователей было немало белорусов. Имя одного из них - Эдуарда Карловича Пекарского вписано золотыми буквами в историю отечественной этнографии и лингвистики.
    Э. К. Пекарский родился 13 (25) октября 1858 г. в имении Петровичи Игуменского уезда Минской губернии (ныне Смолевичский район Минской области) в семье разорившихся дворян. Его мать рано умерла. Мальчик жил у тетки в Минске, потом в имении у двоюродного деда в Полессье. Поступил учиться в Мозырскую гимназию, затем переехал в Таганрог, где вошел в среду революционно настроенной молодежи.
    Революционной деятельности Э. К. Пекарский не оставил ни в Чернигове, куда переехал учиться из Таганрога, ни в Харькове, где он поступил в ветеринарный институт. Когда здесь начались студенческие волнения, а вслед за ними и аресты активистов, Э.К.Пекарский вынужден был скрыться.

                                                        Эдуард Пекарский – студент
    [На самой справе гэта Вацлаў Серашэўскі под час знаходжаньня ў зьняволеньні ў Х Павільёне Варшавскай цытадэлі у 1878-1879. /Wacław Sieroszewski, więziony 1878-1879... Okres przełomu XIX/XX wieku | Muzeum Niepodległości w ...muzeum-niepodleglosci.pl/.../okres-przelomu-x.../ - А. Б.]
    Через несколько месяцев он устроился писарем в Княже-Богородское волостное управление Тамбовского уезда. А в конце 1878 г. стал членом революционного общества «Земля и воля». Полиция вскоре выследила подпольщиков, и Пекарский вновь был вынужден поменять местожительство.
    Накануне нового 1880 г. его арестовали в Москве. Местный военно-окружной суд приговорил Э.К.Пекарского к пятнадцати годам каторжных работ на рудниках. Однако генерал-губернатор ввиду «молодости, легкомыслия и болезненного состояния» подсудимого заменил ему каторгу ссылкой «на поселение в отдаленные места Сибири с лишением всех прав и состояния».
    Так в ноябре 1881 г. Э. К. Пекарский оказался в Якутии в Игидейском наслеге (поселке) Ботурусского улуса (волости), находившемуся в 230 верстах к северо-востоку от Якутска, где прожил более 20 лет.
    Молодой человек, оказавшийся в тяжелых и непривычных для него условиях, не пал духом. Он решил интегрироваться в местную среду. Он сдружился с жителями наслега и постепенно стал для них «своим» - полноправным жителем поселка. Ходил вместе с ними на охоту и рыбалку.  Местные жители помогли ссыльному построить себе юрту, обработать небольшой участок, где он сеял зерно и сажал картошку. Пекарский занялся разведением скота. Женился на якутке из бедной семьи. Появились дети. 
    В свою очередь, ссыльный революционер помогал якутам составлять официальные прошения, заступался за них перед начальством. Со временем Пекарский стал пользоваться у простого люда непререкаемым авторитетом.

                                                        Эдуард Пекарский – студент
    [На самой справе гэта Вацлаў Серашэўскі под час знаходжаньня ў зьняволеньні ў Х Павільёне Варшавскай цытадэлі у 1878-1879. /Wacław Sieroszewski, więziony 1878-1879... Okres przełomu XIX/XX wieku | Muzeum Niepodległości w ...muzeum-niepodleglosci.pl/.../okres-przelomu-x.../ - А. Б.]
    Через несколько месяцев он устроился писарем в Княже-Богородское волостное управление Тамбовского уезда. А в конце 1878 г. стал членом революционного общества «Земля и воля». Полиция вскоре выследила подпольщиков, и Пекарский вновь был вынужден поменять местожительство.
    Накануне нового 1880 г. его арестовали в Москве. Местный военно-окружной суд приговорил Э.К.Пекарского к пятнадцати годам каторжных работ на рудниках. Однако генерал-губернатор ввиду «молодости, легкомыслия и болезненного состояния» подсудимого заменил ему каторгу ссылкой «на поселение в отдаленные места Сибири с лишением всех прав и состояния».
    Так в ноябре 1881 г. Э. К. Пекарский оказался в Якутии в Игидейском наслеге (поселке) Ботурусского улуса (волости), находившемуся в 230 верстах к северо-востоку от Якутска, где прожил более 20 лет.
    Молодой человек, оказавшийся в тяжелых и непривычных для него условиях, не пал духом. Он решил интегрироваться в местную среду. Он сдружился с жителями наслега и постепенно стал для них «своим» - полноправным жителем поселка. Ходил вместе с ними на охоту и рыбалку.  Местные жители помогли ссыльному построить себе юрту, обработать небольшой участок, где он сеял зерно и сажал картошку. Пекарский занялся разведением скота. Женился на якутке из бедной семьи. Появились дети. 
    В свою очередь, ссыльный революционер помогал якутам составлять официальные прошения, заступался за них перед начальством. Со временем Пекарский стал пользоваться у простого люда непререкаемым авторитетом.

                                               Рабочий кабинет в юрте Пекарского
    Исследования Пекарского в области этнографии, фольклора и языка якутского народа привлекли внимание Восточно-Сибирского отдела Русского географического общества. И Пекарскому предложили принять участие в Якутско-Сибиряковской экспедиции 1894-1896 гг., которая финансировалась энтузиастом развития Сибири золотопромышленником А. М. Сибиряковым и занималась экономическими и этнографическими исследованиями Якутии. Пекарский согласился и составил специальную программу исследований быта якутов, которой воспользовались участники экспедиции.
    Издание «Якутского словаря» Пекарского было начато в 1899 г. в Якутске на средства Сибирякова. Но денег оказалось недостаточно, и выпуск пришлось прекратить. К тому времени сам Пекарский перебрался в Якутск, где устроился на работу в местное окружное управление.
    Опыт изучения быта якутов, накопленный Э.К.Пекарским, заинтересовал руководителей экспедиции в Приаянский край. Они обратились к ученому с просьбой произвести подворную перепись эвенков Приаянского края, собрать сведения об их быте. Пекарский ответил согласием и отправился к Охотскому морю, в места поселения приаянских эвенков. Здесь он изучал жизнь и быт эвенков, собирал этнографическую коллекцию, которую передал этнографическому отделу Музея им. Александра III (ныне Русский музей) в Петербурге.

                                     Съезд участников Якутско-Сибиряковской экспедиции.
                                                Сидят: седьмой слева – Э.К.Пекарский
     В 1905 г. Академия наук добилась перевода Э.К.Пекарского в Петербург, чтобы он мог там продолжить работу над словарем.
    В Петербурге Пекарский сначала работал в этнографическом отделе Музея им. Александра III, затем – в Музее антропологии и этнографии Академии наук, в 1915-1920 гг. он был секретарем отделения этнографии Русского географического общества, редактором журнала «Русская старина».
    В апреле 1907 г. в Петербурге вышел в свет первый выпуск «Словаря якутского языка», составленного Э. К. Пекарским. До Октябрьской революции было издано пять выпусков словаря. Издание продолжалось с 1925 г. на деньги Правительства Якутской республики.
    В конце 1926 г. общественность Ленинграда и Якутии отметила окончание составления основной части «Словаря якутского языка». 29 ноября 1926 г. Э. К. Пекарский писал этнографу В. И. Иохельсону: «29 октября закончил «нескончаемый словарь» и подписал «конец».
    В адрес Пекарского приходили нескончаемым потоком поздравительные телеграммы и письма из Якутии. А правление якутского землячества в Ленинграде преподнесло исследователю поэтически составленный адрес на якутском языке.
    Ученые-современники Пекарского и нынешние на редкость единодушны в оценке «Словаря» Э.К. Пекарского. По их мнению, это – словарь-сокровищница языка. Особенную ценность словаря составляют его исключительная полнота и обстоятельность. В нем зарегистрированы все якутские слова, включая редкие и малоизвестные, сохранившиеся лишь в фольклоре, в специальном обиходе и фразеологии. Каждое слово имеет всестороннюю характеристику: этимология, варианты произношения, параллели в родственных языках, общее коренное значение, антонимы, синонимы, фразеология, второстепенные значения.
    Значение «Словаря» Э.К. Пекарского не исчерпывается его лингвистическими достоинствами. Раскрывая значения слов, ученый часто давал различные сведения о древнем и современном быте, о верованиях, обрядах и обычаях, приметах, связанных с данным словом, о технике изготовления различных предметов и т.д. Таким образом, наряду с лингвистическим, в словаре содержится и материал этнографический, фольклорный и мифологический.
    По мнению выдающегося фольклориста, этнографа, литературоведа, историка Сибири М. К. Азадовского, этот словарь является «подлинно грандиозным сооружением, величественным памятником, своеобразной энциклопедией быта и культуры якутского народа, одним из капитальнейших произведений мировой лингвистики».
    Помимо словаря, Э. К. Пекарский написал несколько этнографических работ: «Якутский род до и после прихода русских», «Плащ и бубен якутского шамана» (1910), «Программа для исследования домашнего и семейного быта якутов» (1913), «Средняя якутская свадьба» (1927), «Среди якутов. Случайные заметки» (1928), «Якутская сказка» (1934). Пекарский занимался собиранием и изданием произведений устного народного творчества, был одним из составителей и редактором академического издания серии «Образцы народной литературы якутов» вышедшей в трех томах (пять выпусков) в 1907-1918 гг.
    ЦИК и Совет Народных Комиссаров Якутской АССР назвали именем Э.К.Пекарского школу в Игидейцах — месте его первоначальной ссылки. По инициативе ученого Академия наук СССР взяла шефство над школой, а сам он передал ей свою библиотеку. Его избрали почетным членом Якутского исследовательского общества «Саха-Кескиле» и Восточно-Сибирского отдела Русского географического общества, членом-корреспондентом Академии наук СССР и ее почетным членом.

                        Памятник на могиле Э. К. Пекарского на кладбище в Санкт-Петербурге
    29 июня 1934 г. ученый умер. Правительство Якутской АССР увековечило его память двумя стипендиями имени Пекарского. Но, думается, главный памятник себе белорусский исследователь воздвиг еще при жизни, создав уникальный словарь.
    Один из основоположников якутской литературы А.Е.Кулаковский писал Э.К.Пекарскому: «У нас не было литературы, а ваш словарь должен послужить краеугольным камнем для ее создания… Вы поистине заслуживаете названия «отца якутской литературы».
    Виталий Лоськов
    Фото: www.yakutskhistory.net; www.1sn.ru; www.ilin-yakutsk.narod.ru; www.funeral-spb.ru

   [http://www.postkomsg.com/history/196504/ 03.10.2013]



                                                                    Кастрычнік
                                                                     - гадоў таму
    155 - 25. 10. 1858 г. у в. Пятровічы каля Смалявіч нар. Эдвард Пякарскі, этнограф, географ, фальклярыст. Вучыўся ў Мінскай, Мазырскай, Чарнігаўскай гімназіях, у Харкаўскім вэтэрынарным інстытуце. За ўдзел у народніцкім руху выключаны з інстытуту і сасланы ў Якуцыю (1881), дзе дасьледаваў геаграфію, фальклёр, мову; дзейнічаў ва Усходня-Сібірскім аддзяленьні Рускага Геаграфічнага Таварыства. Памёр 29. 06. 1934 г.
    /Календарыюм. // Czasopis. Nr. 10. Białystok. 2013. C. 31./

                                  ЭДУАРД  ПЯКАРСКІ – БЕЛАРУС  У  ЯКУТЫІ
                                                  Да 155-годдзя з дня нараджэньня
     Напрыканцы кастрычніка ў гарадзкой бібліятэцы Мазыра (філіял № 12) праводзілася літаратурнае падарожжа па жыцьці і творчасьці нашага земляка, складальніка фундамэнтальнага слоўніка якуцкай мовы Эдуарда Пякарскага.
    Але напачатку спынюся на ягонай біяграфіі.


    У адзін пахмурны кастрычніцкі дзень настаяцелю Сьмілавіцкага парафіяльнага касьцёла трэба было ехаць да цяжка хворай пані з суседняга маёнтка. Але нечакана перад касьцёлам спынілася брычка. Выйшлі людзі, якія прыехалі з Пятровічаў, каб ахрысьціць першынца беднае шляхты - Карла і Тарэзы Пякарскіх. Немаўлятку было два тыдні. Нарадзіўся ён вельмі хваравітым, і таму з хрысьцінамі давялося пасьпяшацца. Незадаволены затрымкаю, ксёндз хуценька адбыў абрад. Арганіст жа ўнёс у мэтрычную кнігу адпаведны запіс (захаваўся ў фондзе Э. Пякарскага ў Санкт-Пецярбурскім філіяле архіва РАН): “1858 г. кастрычніка 28 дня ў Сьмілавіцкім касьцёле з захаваньнем усіх абрадаў таемнасьці ахрышчанае дзіця пад імем Эдуард... высакародных Карла і Тарэзы, да замужжа Дамашэвічны, Пякарскіх, законных бацькі і маці сын, народжаны 13 дня гэтага месяца ўвечары ў гэтай жа парафіі ў фальварку Пятровічы”.
    Адносіліся Пякарскія да старажытнага і даволі вядомага шляхецкага роду. Яшчэ ў XVI ст. продак Станіслаў Роліч прыбыў з нізоў’я ракі Віслы ў Брэст і атрымаў ад вялікага князя літоўскага Жыгімонта II Аўгуста маёнтак Трышына (у наш час вёска Трышына ўвайшла ў межы Брэста, сьлед якой застаўся ў назьве Трышынскіх могілак). З часам гэты род увайшоў у гісторыю славянскіх народаў. Адзін з Пякарскіх, Міхайла, у 1620 г. быў пакараны за спробу замаху на польскага караля Жыгімонта III; Пётр стаў акадэмікам, вядомым дасьледчыкам рускай культуры.
    Але паступова шляхецкі род зьбяднеў. І калі нарадзіўся Эдуард, у 33-гадовага Карла Іванавіча не было, як кажуць, ні кала ні двара. На хлеб зарабляў арандатарствам. А пан патрабаваў, каб фальварак даваў вялікі прыбытак, таму эканом павінен быў выціскаць з сялянаў апошнюю капейку, з другога ж боку, такі прыгнёт выклікаў супраціў сялянаў.
    Дзіцячыя і юнацкія гады Эдуарда прайшлі ў пакутах. Бацьку даводзілася пераяжджаць з месца на месца, пастаянна даказваць сваё дваранскае паходжаньне (у тыя часы вельмі распаўсюджаная з’ява на нашых землях. – “КГ”). Сям’я Пякарскіх належала да таго пласта, з якога выйшлі Кастусь Каліноўскі, Францішак Багушэвіч... Нягледзячы на некаторыя сацыяльныя прывілеі, дробная шляхта жыла збольшага як сяляне. Жонка Тарэза так і не ачомалася ад радзінаў, з-за частых пераездаў шмат хварэла, а неўзабаве памерла. Не дзіва, што К. Пякарскі, пахаваўшы жонку, аддаў сына-першынца на выхаваньне ў сям’ю беларускага селяніна.
    Родная цётка, якая потым узяла да сябе хлопчыка, жыла ў Мінску ў сьціплай хатцы на даходы ад саду і агарода. Вечарамі яна распавядала Эдуарду пра паўстаньне 1863 г., пра легендарнага К. Каліноўскага, пра тое, як жорстка ўлады расправіліся з паўстанцамі. Хлопчыка захаплялі гэтыя аповеды пра імкненьне да свабоды, барацьбу за шчасьце народа, мужнасьць. Ён з павагай прыглядаўся да цёткі. Яго зьдзіўляла, што яна, калі вучыла малітвам, выкідвала з іх прашэньні аб здароўі цара. Але хутка засвоіў, што нельга маліцца за чалавека, слугі якога вешалі паўстанцаў, за адно толькі спачуваньне ім высялялі ў Сыбір цэлымі вёскамі. Яшчэ цётка навучала Эдуарда рускай і польскай мовам. Доўгімі зімовымі вечарамі ён вучыў на памяць рамантычныя баляды і вершы Міцкевіча.


    Як толькі падрос, яго аддалі вучыцца ў Мазырскую гімназію, што славілася на ўсю мінскую акругу. На канікулы звычайна ехаў у палескае мястэчка Барбароў, што на Мазыршчыне, да дзеда Рамуальда Пякарскага. Ён доўгі час кіраваў панскім маёнткам Клесін, а потым, назьбіраўшы грошай, пабудаваў на панскай зямлі сваю хату. З гадамі рабіўся скупым і дзівакаватым. Тыднямі сядзеў з люлькай у зубах у сваім непрыбраным пакоі, злаваўся, калі хто-небудзь не пагаджаўся з ім. Пры ім змаўкала яго састарэлая пані Валасецкая, якая вяла ўсе яго справы па доме. У дзеда хлопчыку было не лёгка. Сын барбароўскага пісарчука Франц Абрамовіч (пасьля вядомы беларускі хірург) успамінаў: “Суседзі і знаёмыя шкадавалі лагоднага, вясёлага і разумнага гімназіста, які будзіў у іх сымпатыю, і пераказвалі недобрыя эпізоды выхаваўчых прыёмаў...».
    Таемныя скаргі адчуваюцца ў пісьмах Эдуарда, накіраваныя не толькі бацьку. Вось фрагмэнт з ліста: “Больш за ўсё брыдка, што бабуля Валасецкая настойвае, каб тата сам адвозіў мяне ў гімназію. Як яна мне абрыдла, увесь час робячы вымовы, што дзядуля дзеля мяне траціць многа грошай, а на яе - нічога. Адным словам, мне лягчэй заставацца ў Мазыры, чым ехаць ў Барбароў на сьвята альбо канікулы...”.
    Застаючыся ў горадзе, Эдуард падзарабляў на жыцьцё тым, што дапамагаў рыхтавацца да заняткаў вучням з багатых сем’яў.
    Але ў гэты ж час юнак слухаў апавяданьні, як жылося раней, як надрываліся сяляне, узводзячы пану Горвату маёнтак, што славіўся на ўсю губэрню сваёй раскошаю. У Барбарове мала што зьмянілася з тых часоў. Асабліва цяжка працавалася наймітам на мясцовых смалакурнях; смалу і дзёгаць гналі ва ўедлівым дыме і цяжкім смуродзе. За працу плацілі вельмі мала.
    Э. Пякарскі рана зразумеў, што навокал робіцца вялікая несправядлівасьць, што народ пакутуе ад сацыяльнага і нацыянальнага прыгнёту. Але як ваяваць з несправядлівасьцю, юнак яшчэ не ведаў. Ён бачыў абмежаванасьць правінцыйнага акружэньня, марыў вырвацца па шырокія прасторы, дзе жылі і змагаліся мужныя людзі, амаль яго равесьнікі...
    У 1873 г. мазырскую гімназію рэарганізавалі ў прагімназію: замест 8-і клясаў у ёй стала шэсьць. Эдуарду давялося ехаць у іншы горад, з паўгода адвучыўся ў Мінскай гімназіі. Але ў пачатку 1874 г. сюды дайшла вестка, што Таганроскую гімназію ўзначаліў былы дырэктар Мазырскай гімназіі Эдмонд Рудольфавіч Рэйтлінгер, чалавек даволі кансэрватыўны, але справядлівы, таму папулярны сярод вучняў. Юнак перавёўся туды. Пераехалі таксама сын барбароўскага садоўніка Яўген Ёгенсон і іншыя мазырскія сябры. На разьвітаньне Эдуард папрасіў у дзеда на дарогу 50 рублёў, паабяцаўшы, што болей не зьвернецца да яго па дапамогу.
    У Таганрогу ён кватараваў у хаце Паўла Чэхава і сябраваў з яго сынам Антонам.
    Потым спрабаваў давучыцца ў гімназіі ў Чарнігаве, але ў лютым 1877 г. пайшоў з яе. Дзед Рамуальд патрабаваў, каб унук прыехаў у Барбароў. З тым, што ўнук кінуў гімназію, дзед зьмірыўся толькі калі той паабяцаў паступіць у Харкаўскі вэтэрынарны інстытут. Тады юнак і заняўся рэвалюцыйнай справай, быў арыштаваны і паводле прысуду высланы ў Якутыю.


    Юнак і яго канваіры ўбачылі ваколіцы Якуцка 2 лістапада 1881 г. Тут Пякарскі павінен быў пражыць шмат гадоў... У 1883 г. ён пабудаваў сабе хату і ўсё вучыўся рабіць сам. За паўгода вывучыў якуцкую мову, якая адносіцца да цюрскіх і даволі цяжкая для навучаньня. А ў 1898 г. на грошы А. Сыбіракова быў выдадзены слоўнік, складзены Пякарскім.


    Скончыўся час ссылкі. Эдуард Карлавіч, праз 14 гадоў, зьбіраўся вярнуцца ў эўрапейскую частку Расіі. У 1900 г. якуцкі ўрач П. Сакольнікаў прапанаваў Э. Пякарскаму скласьці кароткі руска-якуцкі слоўнік (які пазьней вытрымаў два выданьні). Але Пякарскі добра разумеў, што без кансультацыяў спэцыялістаў, якія знаходзіліся ў Пецярбургу, праца зацягнецца на доўгія гады. У 1905 г. ён пераяжджае ў сталіцу. У Якутыі засталіся сябры, з якімі не парве сувязі да канца жыцьця.
    За “Слоўнік якуцкай мовы” і першы том “Разнастайнасьць народнай літаратуры якутаў” Э. Пякарскага ўзнагародзілі Залатым мэдалём Рускага геаграфічнага таварыства.
    Выключная занятасьць не давала Пякарскаму магчымасьці наведаць родныя мясьціны. Упершыню пасьля ссылкі ён прыехаў у Беларусь у траўні 1906-га, зьезьдзіў у Пінск, сустрэўся з мачыхай і братам ды сястрою.
    У 1924 г. Э. Пякарскі зноў надумаў пабываць у Беларусі. Ф. Абрамовічу, сыну былога служачага барбароўскага маёнтка, які стаў вядомым хірургам і працаваў на той час у Мазыры, даслаў ліст з просьбай даведацца, ці мажліва на лета зьняць у Барбарове дачу. Абрамовіч зьезьдзіў у вёску і адказаў, што там засталіся людзі, якія памятаюць пра ўнука старога Рамуальда - браты Яўген і Якаў Залатарэнкі, былы садоўнік Яўстрат і яго знаёмы Нодэльман. Эдуард Карлавіч узрадаваўся, атрымаўшы такую вестку. Аднак... не змог паехаць з-за занятасьці. Праца над асноўнай часткаю слоўніка скончылася толькі ў 1926 г.
    За 45 гадоў наш зямляк ажыцьцявіў навуковы подзьвіг. Эдуард Карлавіч стварыў не проста слоўнік якуцкай мовы, а сапраўдную энцыкляпэдыю ўсяго ладу жыцьця народа, яго матэрыяльнай і духоўнай культуры. Заканчэньне працы над слоўнікам было адсьвяткаванае грамадзкасьцю Ленінграда і Якутыі. 1 лютага 1931 г. Э. Пякарскі быў абраны ганаровым членам АН СССР.
    Калі ў Мазыры было ўсесаюзнае будаўніцтва нафтаперапрацоўчага завода, з канцэртамі ў горад прыяжджалі многія вядомыя артысты эстрады. А адзін з іх сам напрасіўся на гастролі ў Мазыр. Гэта быў Кала Бельды, найбольш вядомы па песьні “Увезу тебя я в тундру”. Ён пахадзіў па горадзе, зьезьдзіў у Барбароў, каб паглядзець дзе рос і вучыўся герой Якутыі, сфатаграфаваў мясьціны, родныя якуцкаму настаўніку і вучонаму.
    29 чэрвеня 1934 г. Э. Пякарскі памёр. Пахаваны на каталіцкіх могілках у Санкт-Пецярбургу. Урад Якуцкай АССР увекавечыў памяць навукоўца, заснаваўшы дзьве імянныя стыпэндыі. Цэнтральны праспэкт у Якуцку носіць яго імя. А Беларусь засталася ўбаку.
    У Э. Пякарскага - дзьве радзімы. Першая, Беларусь, яго ўзрасьціла. Другая, Якуція, прыгрэла ў цяжкія часы жыцьця. Не маючы магчымасьці працаваць на першую, гэты мужны чалавек прысьвяціў другой радзіме дзесяткі гадоў нястомнае працы.
    Вучні Мазырскай гімназіі імя Янкі Купалы, якія прыйшлі на вышэйназваную вечарыну, слухалі і глядзелі ў поўнай цішыні. А потым пачалі задаваць пытаньні пра яго сям’ю, дзяцей.Дзе яны? Што з імі? Хто жонка?
    Але такіх зьвестак у нас няма. Бібліятэкар гімназіі Алена Мазуркевіч і настаўнікі зазначылі, што кожны можа паспрабаваць знайсьці многія адказы сваімі дасьледаваньнямі. А бібліятэка для пачатку прапануе кнігу Валянціна Грыцкевіча “Эдуард Пякарскі: біяграфічны нарыс”, што выйшла ў 1989 г. у выдавецтве “Полымя”.
    Ганна Булаш,
    бібліятэкар філіяла № 12 Мазырскай гарадзкой бібліятэкі
    /Краязнаўчая газета. № 43. Лістапад. Мінск. 2013. С. 1, 5./


                                          ЛІНГВІСТ, ЭТНОГРАФ, ФАЛЬКЛЯРЫСТ,
                                                ГАНАРОВЫ АКАДЭМІК АН СССР
                                                Навуковы подзьвіг нашага земляка
    Сёлета ў кастрычніку споўнілася 155 гадоў з дня нараджэньня нашага земляка з вёскі Пятровічы былога Ігуменскага павета Эдуарда Карлавіча Пякарскага. Сасланы царскімі ўладамі на 25 гадоў у далёкую Якуцію, ён не толькі пераадолеў усе нястачы жыцьця ў суровым краі, але і зрабіў, паводле ацэнкі яго суайчыньнікаў, навуковы подзьвіг, стварыўшы фундамэнтальную працу — слоўнік якуцкай мовы з апісаньнем побыту паўночнага народа, выдаў тры гамы “Узораў народнай літаратуры якутаў”. За гэтыя працы вучоны быў узнагароджаны залатымі мэдалямі Акадэміі навук і Рускага геаграфічнага таварыства, а імя яго набыло сусьветную вядомасьць.
    Лінгвіст, этнограф, фальклярыст Пякарскі быў абраны членам-карэспандэнтам (1927 г.) і Ганаровым акадэмікам (1931 г.) АН СССР. Слоўнік якуцкай мовы, над якім наш зямляк працаваў 45 гадоў, зьяўляецца галоўнай справай яго жыцьця.
    Жыцьцё Эдуарда Карлавіча Пякарскага дае яскравы прыклад высакародзтва, прыроднай інтэлігентнасьці, таго, як дабрыня, вера, энтузіязм знаходзяць ніву для плённай дзейнасьці.
    Зьмяшчаем краязнаўчыя фрагмэнты радаслоўнай Эдуарда Карлавіча Пякарскага, яго лёсу паводле нарыса выдатнага знаўцы даўніны гісторыка Валянціна Грыцкевіча і іншых друкаваных зьвестак.
    У адзін з пахмурных кастрычніцкіх дзён настаяцелю Сьмілавіцкага парафіяльнага касцела трэба было ехаць да цяжка хворай пані ў суседні маёнтак. Арганіст, які заўсёды суправаджаў ксяндза, падрыхтаваў ужо нават сьвятое прычасьце, як раптам каля касьцёла спынілася брычка. З яе выйшла пара кумоў з дзіцём на руках. Яны прыехалі з Пятровічаў, каб ахрысьціць першынца беднай шляхты — Карла (Караля) і Тарэзы Пякарскіх. Хлопчыку было ўсяго два тыдні. Нарадзіўся ён вельмі кволым, і з хростам давялося сьпяшацца.
    Ксёндз хутка адбыў абрад. Арганіст унёс у мэтрычную кнігу наступны запіс (захаваўся ў фондзе Э. К. Пякарскага ў архіве Ленінградзкага аддзяленьня Акадэміі навук СССР):
    «1858 года кастрычніка 28 дня ў Сьмілавіцкім рымска-каталіцкім парафіяльным касьцёле з захаваньнем усіх абрадаў таінства ахрышчана дзіця па імю Эдуард высакародных Карла і Тарэзы, да шлюбу Дамашэвічаўны. Пякарскіх, законных бацькі і маці сын, народжаны 13 дня гэтага месяца вечарам у гэтай жа парафіі ў фальварку Пятровічах”.
    Вёска Пятровічы, у якой тады было каля трыццаці хат, і фальварак пад той жа назвай, знаходзіліся непадалёку ад Сьмілавічаў, на беразе выгінастай рэчкі Волмы ў тагачасным Ігуменскім павеце. Калісьці Пятровічы належалі князям Радзівілам, а ў ХІХ стагодзьдзі перайшлі ў рукі Вітгенштэйнаў. Гаспадарыць магнатам не было ні часу, ні патрэбы, таму яны здавалі фальварак у арэнду. У сярэдзіне XIX стагодзьдзя чарговым арандатарам быў Карл Іванавіч Пякарскі, бацька Эдуарда.
    Належалі Пякарскія да старадаўняга і даволі вядомага шляхецкага роду. Яшчэ ў XVІ стагодзьдзі нехта Станіслаў Роліч-Пякарскі прыбыў з Нізоўяў Віслы ў Брэст і атрымаў ад вялікага князя літоўскага Сігізмунда II Аўгуста маёнтак Трышына (цяпер Трышына ўвайшло у межы Брэста, але сьлед ад яго захаваўся ў назьве Трышынскіх могілак). З цягам часу гэты род увайшоў у гісторыю славянскіх народаў. Адзін з Пякарскіх, Міхал, быў у 1620 годзе пакараны за спробу ўчыніць замах на польскага караля Сігізмунда (Жыгімонта) ІІІ Пётр Пякарскі стаў акадэмікам, вядомым дасьледчыкам рускай культуры. Алё паступова ганарлівы шляхецкі род зьбяднеў, і, калі нарадзіўся Эдуард, у Карла Іванавіча, нягледзячы на яго 33-гадовы ўзрост, не было, як кажуць, ні кала ні двара. Сабе на хлеб ён зарабляў арандатарствам. А гэта быў нялёгкі, горкі хлеб, асабліва для сумленнага чалавека, які аказваўся нібы паміж молатам і кавадлам. З аднаго боку, пан патрабаваў, каб фальварак даваў вялікі прыбытак, дзеля чаго аканом павінен быў выціскаць з сялян апошнюю капейку; з другога боку такі прыгнёт выклікаў натуральнае супраціўленьне прыгонных, якое скіроўвалася часта не на пана - ён жыў недзе далёка, а на аканома, які быў побач кожны дзень і зьяўляўся віноўнікам усіх няшчасьцяў.
    Пасьля адмены прыгоннага права ўзаемаадносіны паміж вёскай і фальваркам істотна зьмяніліся: селяніна ўжо нельга было купіць, прадаць, гнаць на паншчыну. Але паколькі зямля па-ранейшаму заставалася пераважна ў руках паноў, сяляне, як і раней, залежалі ад таго, у каго зямля, бо ён ці даваў, ці не даваў работу. Адны ўсё больш багацелі, другія ўсё больш бяднелі. Так было па ўсёй Беларусі, так было і ў Пятровічах.
    Архіўныя дакумэнты сьведчаць аб тым, што да 1872 года нядоімкі ў Сьмілавіцкай воласьці дасягнулі вялізных памераў. Сяляне адмаўляліся плаціць падаткі, таму што пасьля неўрадлівага лета не было чаго везьці на кірмаш. Тады ў воласьць прыбыла паліцыя і стала апісваць жывёлу. Сяляне пачалі супраціўляцца і паслалі ў Пецярбург хадакоў. Даведаўшыся пра гэта, мінскі губэрнатар накіраваў у Сьмілавічы салдат. У Пятровічах іх спыніў натоўп сялян. Пачалася бойка. Каб абараніць вёску, сяляне разабралі мост праз Волму. Тады ў Пятровічы паслалі цэлы батальён. Але на гэты раз вяскоўцы схаваліся ў лесе. Вядома, з дапамогай салдат мясцовыя ўлады дамагліся свайго: сялян уціхамірылі, а жывёлу распрадалі, каб пакрыць нядоімкі...
    Выступленьні пятровіцкіх сялян не маглі не ўзьдзейнічаць на настрой Эдуарда, не маглі не выклікаць у яго спачуваньня, жаданьня. далучыцца да барацьбы.
    Дзіцячыя і юнацкія гады Эдуарда Пякарскага прайшлі ў нястачы. Бацьку даводзілася вандраваць з месца на месца, з дапамогай дакумэнтаў даказваць сваё дваранскае паходжаньне. Сям’я Пякарскіх належала да таго асяродзьдзя, з якога выйшлі Кастусь Каліноўскі, Францішак Багушэвіч і іншыя рэвалюцыйныя дэмакраты. Нягледзячы на некаторыя сацыяльныя прывілеі, дробная шляхта жыла ў многім гэтак жа, як сяляне. Нездарма Карл Пякарскі, страціўшы жонку, аддаў сына-першынца на выхаваньне ў сям’ю беларускага селяніна. Родная цётка, якая потым узяла хлопчыка да сябе, жыла ў Мінску, у сьціплым доміку на даходы ад агароду і саду.
    Вечарамі яна расказвала Эдуарду пра паўстаньне 1863 года, пра легендарнага Кастуся Каліноўскага, пра тое, як жорстка ўлады расправіліся з паўстанцамі. Хлопчыка захаплялі гэтыя расповеды пра імкненьне да свабоды, пра барацьбу за шчасьце народа, пра мужнасьць. Ён уважліва прыглядаўся да цёткі. Яго зьдзіўляла, што яна, вучачы малітвам, выкідвала з іх словы-прашэньні аб здароўі цара, але хутка зразумеў: нельга маліцца за чалавека, служкі якога вешалі паўстанцаў, за адно толькі спачуваньне ім высялялі ў Сыбір цэлыя вёскі. Менавіта цётка вучыла Эдуарда рускай і польскай грамаце. Доўгімі зімовымі вечарамі, ён завучваў на памяць рамантычныя баляды Міцкевіча, яго вершы. Як толькі Эдуард падрос, яго аддалі вучыцца ў Мазырскую гімназію. У 1873 г. яе рэарганізавалі ў прагімназію і дзеля таго, каб атрымаць сярэднюю адукацыю трэба было пераяжджаць у іншы горад. Недзе з паўгода Эдуард правучыўся ў Менскай гімназіі, але неўзабаве перавёўся ў Таганроскую, дзе блізка сышоўся з рэвалюцыйна настроенай моладзьдзю. Вытрымаўшы іспыты за 6 кляс, змушаны быў пераехаць вучыцца ў Чарнігаўскую гімназію, дзе ізноў далучыўся да таемнага гуртка. У лютым 1876 года пакідае гімназію і едзе ў Барбараў да дзеда.
    Увосень 1877 г. паступіў у Харкаўскі вэтэрынарны інстытут, з якога праз год быў выключаны за ўдзел у студэнцкіх хваляваньнях. Харкаўскі акруговы суд прыгаварыў яго да ссылкі ў Архангельскую губэрню, алё ён здолеў схавацца. Пад імем Івана Кірылавіча Пякарскага працаваў сельскім пісарчуком у Тамбоўскай губэрні і вёў прапаганду арганізацыі “Зямля і воля” у Тамбоўскім павеце.
    Паліцыя высачыла падпольшчыкаў. Асьцерагаючыся арышту, Пякарскі пад імем Мікалая Іванавіча Талуніна зьяжджае ў Маскву, дзе 24 сьнежня 1879 года быў арыштаваны і прасядзеў каля года ў адзіночнай камэры Бутырскай турмы. Маскоўскі ваенна-акруговы суд прызнаў Пякарскага вінаватым ў тым, што ён “належаў да таемнага згуртаваньня, якое мела на моце скінуць шляхам гвалту існуючы дзяржаўны лад” і прысудзіў да “пазбаўленьня ўсіх правоў стану і ссылцы на катаржныя працы ў рудніках на пятнаццаць гадоў». Але суд пастанавіў хадайнічаць перад Маскоўскім генэрал-губэрнатарам зьмякчыць Пякарскаму пакараньне да ссылкі на цяжкую працу на заводах на чатыры гады. Маскоўскі генэрал-губэрнатар, прыняўшы пад увагу маладосьць, легкадумства ды хваравіты стан Пякарскага, пастанавіў «па пазбаўленьню ўсіх правоў стану» саслаць «на паселішча ў аддаленыя месцы Сыбіры».
    Калі ў студзені 1881 года 23-гадовага народніка Эдуарда Пякарскага саслалі ў Якуцію, ён яшчэ не ведаў, што тут яму належыць пражыць доўгія гады, што ў гэтым краі ён знойдзе сваё прызваньне. “А сродкаў для жыцьця няма, - пісаў Пякарскі бацьку 22 лютага 1883 года, - і калі б не якуты, я павінен бы быў прапасьці з голаду”.
    Мясцовыя жыхары дапамагалі яму апрацоўваць невялікі ўчастак зямлі, дзе ён сеяў зерневыя і садзіў бульбу. Пякарскі заняўся і агародніцтвам, пачаў разводзіць жывёлу, лавіў рыбу, паляваў. Ссыльны рэвалюцыянэр дапамагаў якутам складаць афіцыйныя прашэньні (гэтаму ён навучыўся на тамбоўшчыне), весьці судовыя працэсы, заступаўся за іх перад наезджым начальствам, дабіваўся ў судах рашэньняў заблытаных пытаньняў на карысьць беднякоў. Эдуард Пакарскі заваяваў сярод іх вялікі аўтарытэт.
    Каб размаўляць з якутамі, давялося вывучаць іх мову, запісваць якуцкія словы з рускім перакладам. Працаваць яму было нялёгка, не хапала паперы, не было дапаможнікаў і слоўнікаў. Аднак настойлівай працай ссыльны рэвалюцыянэр дабіўся многага. У газэце “Неделя” за 1885 г. ён  прачытаў паведамленьне, што нібыта ў якуцкай мове маецца ўсяго 3 тысячы слоў. Да 1887 года Пякарскі сабраў і патлумачыў ужо 7 тысяч якуцкіх слоў, а праз адзінаццаць гадоў — 20 тысяч.
    Работай Эдуарда Пякарскага зацікавіўся Ўсходне-сыбірскі аддзел Геаграфічнага таварыства. Энтузыяст разьвіцьця Сыбіры золатапрамысловец А. М. Сыбіракоў прапанаваў аддзелу грошы на друкаваньне слоўніка. Калі падыходзіў да завяршэньня тэрмін ссылкі, Пякарскі пісаў бацьку: “Раней, чым закончыцца друкаваньне слоўніка, мне няма чаго і думаць пра вяртаньне на радзіму, хоць нават і будзе атрыманы на тое дазвол, бо нельга кінуць работу, якой аддадзена трыццаць гадоў лепшай пары жыцьця”.
    “Нельга кінуць работу...” - гэтыя словы з прыватнага пісьма як мага лепш характарызуюць тое пачуцьцё маральнага абавязку адказнасьці за важную справу, якое Эдуард Карлавіч адчуваў у ссылцы.
    Праз пяць гадоў у Якуцку, куды дасьледчык мог перасяліцца, выйшаў першы выпуск яго слоўніка. Вопыт вывучэньня побыту якутаў, назапашаны Пякарскім, зацікавіў кіраўнікоў экспэдыцыі ў Прыянскі край. Яны зьвярнуліся да вучонага з просьбай правесьці падворны перапіс эвенкаў Прыянскага краю, сабраць зьвесткі аб іх побыце. Ён даў згоду і адплыў з Якуцка на параходзе 11 чэрвеня 1903 года. Ветлівасьць Эдуарда Пякарскага схіляла да яго жыхароў тайгі. Эвенкі расказвалі яму аб аленяводстве, паляўніцтве, рыбнай лоўлі, перадавалі для музэя рэчы свайго побыту. Сабраўшы матэрыялы, Пякарскі вярнуўся назад.
    У 1905 годзе Акадэмія навук дабілася пераводу вучонага ў Пецярбург, каб ён мог там працягваць работу над слоўнікам. Знаходзячыся ў сталіцы, Пякарскі не парываў сувязяў са сваёй другой радзімай - Якуціяй, выдаў тры тамы “Узораў народнай літаратуры якутаў” на якуцкай мове, асобнымі выпускамі выходзіў капітальны “Слоўнік якуцкай мовы” з багатымі паралелямі з роднасных моў і падрабязным тлумачэньнем састарэлых слоў і зьяў быту.
    У 1914-1917 гадах – сакратар аддзяленьня этнаграфіі Рускага геаграфічнага таварыства. Рэдагаваў часопіс “Живая история”. Працаваў у інстытуце ўсходнезнаўства АН СССР. Аўтар многіх прац па этнаграфіі, лінгвістыцы, фальклярыстыцы, геаграфіі.
    У канцы 1926 года грамадзкасьць Ленінграда і Якуціі адзначыла заканчэньне складаньня “Слоўніка якуцкай мовы”. Выступоўцы на ўрачыстым вечары адзначалі, што Эдуард Карлавіч Пякарскі стварыў сапраўдную энцыкляпэдыю ўсяго ўкладу жыцьця якуцкага народа, яго матэрыяльнай і духоўнай культуры. ЦВК і Савет Народных Камісараў Якуцкай АССР назвалі прозьвішчам Пякарскага школу ў месцы яго першапачатковай ссылкі.
    Эдуард Карлавіч Пякарскі памёр 29 чэрвеня 1934 года і пахаваны на Смаленскіх лютэранскіх могілках ў Ленінградзе. Урад Якуцкай ССР увекавечыў яго памяць двума стыпэндыямі імя Пякарскага. Рашэньнем Якуцкага гарвыканкама ад 1962 года вуліца Міра ў Якуцку перайменавана ў вуліцу Э. К. Пякарскага.
    У 1980-1983 гадах мастак І. І. Папоў стварыў бюст і скульптурны вобраз Эдуарда Карлавіча, выкананы з гіпсу, мэмарыяльны знак з барэльефам акадэміка (чаканка па медзі) для школы ягонага імя ў с. Ігідзей.
    У лістападзе 2008 года 150-годзьдзе з дня нараджэння вучонага адзначылі выданьнем у Санкт-Пецярбургу трохтомнага ягонага слоўніка накладам 3600 паасобнікаў у звычайным і падарункавым выглядзе, які ўтрымлівае 37 тысяч слоў.
    /Раённы dеснік. Чэрвень. №№ 245-246. 18 снежня 2013. С. 4./
    Оксана Мытько
                                                               ИМЯ  НА  КАРТЕ
                                                         ЭДУАРД  ПЕКАРСКИЙ

    Имя следующего героя нашей рубрики мы нашли на карте далекого российского города Якутска. Улица Пекарского названа в честь нашего земляка, который, по сути, первым открыл миру богатство якутского языка. Эдуарда Карловича Пекарского называют отцом якутской литературы, а составленный им трехтомный «Словарь якутского языка» переиздают до сих пор.


    Эдуард Пекарский родился 13 октября 1858 года в имении Петровичи Игуменского уезда Минской губернии. Его отец принадлежал к старинному шляхетскому роду, но жила семья довольно скромно. Своего дома не было, имение Петровичи, в котором появился на свет Эдуард, они арендовали у магнатов Витгенштейнов.
    Мать Эдуарда рано ушла из жизни, отец отдал сына на воспитание в крестьянскую семью. Затем мальчика забрала к себе родная тетя. Она жила в Минске в небольшом доме на доходы от сада и огорода, подвал сдавала на постой солдатам. Эдуард часто спускался к ним — ему нравилось наблюдать, как те чистили и собирали оружие. Друзьями мальчика по детским играм были дети небогатых соседей.


                                                   Мозырская гимназия. Архивное фото.    Когда Эдуард подрос, его отдали учиться в мозырскую гимназию, которая славилась на всю Минскую губернию. Недалеко от Мозыря, в имении Барбаров, жил его двоюродный дед Ромуальд Пекарский. Теперь уже он стал опекать юного Эдуарда — гимназист был частым гостем в Барбарове, проводил здесь свои каникулы. Дом стоял на живописном берегу Припяти, дед слыл заядлым охотником и рыболовом.
    Вместе с тем вся округа знала о его непростом характере: он был вспыльчив и скуп. Чтобы иметь собственную копейку, Эдуард подрабатывал в Мозыре репетиторством. Словом, жизнь не баловала будущего ученого с самого рождения. Но, возможно, как раз это помогло ему закалить характер и достойно выдержать все выпавшие на его долю испытания.


                     [На самой справе гэта Вацлаў Серашэўскі под час знаходжаньня 
                     ў зьняволеньні ў Х Павільёне Варшавскай цытадэлі у 1878-1879.:
                                       Wacław Sieroszewski, więziony 1878-1879... 
                             Okres przełomu XIX/XX wieku | Muzeum Niepodległości w
                              ...muzeum-niepodleglosci.pl/.../okres-przelomu-x.../ - А. Б.]
    В 1873 году мозырскую гимназию реорганизовали в прогимназию: вместо восьми классов в ней стало шесть. Чтобы получить среднее образование, Эдуард поступает в минскую, а затем переводится в таганрогскую гимназию. В Таганроге он вошел в среду революционно настроенной молодежи, и это предопределило его дальнейшую судьбу. Позже за организацию студенческих волнений Пекарского исключили из Харьковского ветеринарного института и приговорили к ссылке в Архангельскую губернию, но ему удалось скрыться.
    Под именем Ивана Кирилловича Пекарского он устраивается писарем в Тамбовском уезде, становится членом революционного общества «Земля и воля». Вскоре подпольщиков выследила полиция, Пекарский снова вынужден бежать, на этот раз в Москву. Но здесь его все-таки арестовали, судили и приговорили к пятнадцати годам каторжных работ на рудниках. Московский генерал-губернатор, принимая во внимание молодость и слабое здоровье подсудимого, заменил ему каторгу ссылкой «в отдаленные места Сибири с лишением всех прав и состояния».


    Зима 1881 года... Можно представить себе состояние Эдуарда Пекарского, который в 23 года оказался в глухом заснеженном якутском поселке Игидейцы. Тяжело было не только психологически, речь шла о выживании. «Средств к жизни нет, — писал он отцу. — И если бы не якуты, я должен бы был пропасть от голода».
    В отличие от некоторых своих товарищей по несчастью, которые теряли рассудок, заканчивали жизнь самоубийством, наш земляк смог приспособиться к тяжелым условиям ссылки. Благодаря своей образованности он стал главным защитником интересов местного населения. Помогал составлять официальные прошения, вести судебные процессы, решать другие вопросы. Этим ссыльный революционер завоевал у якутов большой авторитет. Ему помогли прижиться в этом суровом краю: заняться земледелием, завести домашний скот, построить собственную юрту.
    Вскоре в юрте появилась хозяйка, одна из местных жительниц Анна Шостакова, родились дети.
    Хлопот по хозяйству было очень много. Но, как говорится, не хлебом единым жив человек. Начав учить якутский язык по необходимости, поскольку русским якуты не владели, Эдуард Пекарский был удивлен его богатством и уникальностью. Наш соотечественник всерьез увлекся изучением якутского языка, культуры и быта, решил внести свой вклад в дело сохранения и популяризации наследия якутской земли, которая стала для него второй родиной.


    Эдуард Пекарский является автором ряда этнографических работ, составителем академического издания «Образцы народной литературы якутов» в трех томах. Но главный труд его жизни — это «Словарь якутского языка», который стал настоящей энциклопедией уклада жизни якутов. Наряду с раскрытием значения слов в нем даются различные сведения об истории, культуре, быте, обычаях народа. Словарь составлялся в то время, когда у якутов еще не было сложившейся письменной традиции, поэтому сложность этого труда, равно как и его важность, переоценить трудно.
    В то время, когда Эдуард Карлович приступил к сбору материала для словаря, считалось, что в якутском языке имеется всего три тысячи слов. К 1887 году исследователь собрал и истолковал уже семь тысяч якутских слов, а спустя одиннадцать лет — двадцать тысяч! Конечно, такой титанический труд невозможен без помощников. В их числе были и местные жители, и товарищи по ссылке, и православный священник Димитриан Попов, также много лет собиравший толкования якутских слов. В 1894–1896 годах Пекарский участвовал в работе научно-исследовательской экспедиции в Якутию, снаряженной Восточно-Сибирским отделением Русского географического общества. Это дало возможность для сбора нового материала, а также способствовало росту его авторитета как знатока якутского языка и культуры.

                                                        С женой Еленой Кугаевской.

    Когда закончился срок 14-летней ссылки, Пекарский не покинул Якутию. Он писал отцу, что до завершения работы над словарем нечего и думать об этом, «ибо нельзя бросить работу, на которую потрачено тринадцать лет лучшей поры жизни». Переехав в Якутск, он устроился на службу и продолжил кропотливый труд над якутско-русским словарем. К тому времени ему помогали уже как якутская интеллигенция, так и российские именитые ученые. В Якутске Пекарский женился на дочке адвоката Елене Кугаевской. Со временем они взяли в семью его сына от якутки Анны Шостаковой, дали ему должное воспитание и образование. 

                                           [Паказаны кавалак пляну сучаснага Якуцка,
                          які пад час жыцьця Пякарскага ў Якуцку не існаваў. - А. Б.]
    Десять лет спустя Пекарский с семьей переехал в Петербург — по приглашению Академии наук, которая готовила к изданию труд всей его жизни. Первый выпуск «Словаря якутского языка» увидел свет в апреле 1907 года. За свою работу ученый был удостоен Большой золотой медали Русского географического общества. Однако он не считал свое дело завершенным и продолжил работу. Последний прижизненный выпуск «Словаря якутского языка» датируется 1930 годом.
    Хотя большая часть жизни Пекарского прошла вдали от белорусской земли, он всегда помнил о ней, поддерживал связь со своей семьей. В 1906 году исследователь вновь побывал в родных краях — приехал в Пинск, где жила новая семья его отца, познакомился с мачехой, братом, сестрой. В 1926-м хотел посетить места, где прошли его юные годы. Пекарский послал другу детства в Мозырь письмо с просьбой узнать, можно ли на лето остановиться в Барбарове. Ответ был положительный, однако снова увидеть дом деда над Припятью ему не довелось.
    Последние годы жизни Пекарский работал в Институте востоковедения, являлся членом-корреспондентом, затем почетным членом Академии наук СССР. Его именем была названа школа в Игидейском наслеге — месте первоначальной работы над словарем. Пекарский активно помогал школе, передал ей свою богатую библиотеку, вникал во все нужды. Он до последнего дня поддерживал самые тесные связи с Якутией, где его чтили как национального героя. Умер Эдуард Пекарский 29 июня 1934 года, похоронен на кладбище в Санкт-Петербурге.
                                                                       Ценят и чтут
 

                           [На самой справе гэта віншаваньне дзяцей з 1 верасьня - А. Б.]
    Заслуги Эдуарда Карловича Пекарского высоко чтут в Республике Саха (Якутия) и сегодня. Помимо улицы в Якутске, его имя по-прежнему носит Игидейская средняя школа, расположенная в Таттинском улусе. А в юрте, где долгими вечерами он трудился над толкованием якутских слов, теперь располагается музей.
    В 2008 году в Республике Саха благодаря меценатской деятельности акционерной компании «Якутскэнерго» был переиздан «Словарь якутского языка». Представители местной интеллигенции отмечают — этот труд не только не теряет своей актуальности, более того, с годами его значение и востребованность только возрастают. Экземпляр издания бесплатно получили все библиотеки и школы республики.
     В 2007 году за средства Республики Саха был отреставрирован памятник на могиле Эдуарда Пекарского в Санкт-Петербурге. В последние годы он был заброшен и находился в полуразрушенном состоянии. И то, что именно якутяне позаботились о месте последнего приюта ученого, делает им честь.
                                                                 Возрождая память
                           Заведующая Петровичской сельской библиотеки Елена Протько.
                                                                  Фото автора
     В Беларуси имя Эдуарда Карловича Пекарского было практически неизвестно, и только в последние годы мы начинаем открывать его заново.
    На малой родине академика, в деревне Петровичи Смолевичского района Минщины, в память о Пекарских не сохранилось практически ничего. Усадьба была разрушена еще до войны, на этом месте сейчас пустырь. Кладбища, где, по всей видимости, была похоронена мать ученого Тереза Пекарская, тоже не существует. Однако местные краеведы по крупицам собирают информацию о знаменитом земляке и стараются своими силами увековечить его имя. В сельской библиотеке оформлен тематический стенд о жизни и творчестве Эдуарда Пекарского, так что все посетители, от мала до велика, знают, какой выдающийся человек родился в их Петровичах.
                                                  Мозырская гимназия. Август 2014.
    — Мы подавали ходатайство об установлении памятной доски на месте имения, однако пока этот вопрос не решен. Нет и краеведческого музея, хотя подходящее для этого пустующее здание в Петровичах есть, — с горечью констатирует учитель белорусского языка и литературы, краевед Татьяна Апацкая.
    Два года назад в деревню приезжала делегация из Республики Саха — совершая деловой визит в Беларусь, ее участники захотели побывать на малой родине «отца якутской литературы». Подарили красочное издание о своем крае, которое хранится сейчас в сельской библиотеке. И выразили надежду, что памятная доска в Петровичах все-таки появится...
    Историю о том, как гость с далекой якутской земли захотел увидеть места, связанные с именем Эдуарда Пекарского, нам рассказали и в Мозыре. Известный певец Кола Бельды, прославившийся песней «Увезу тебя я в тундру...», во время гастролей в этом городе посещал мозырскую гимназию и ездил в деревню Барбаров. К слову, здание гимназии, в котором когда-то учился будущий академик, сохранилось по сей день. Много лет здесь размещалась школа-интернат, последний год оно пустует. Дом Ромуальда Пекарского в д. Барбаров Мозырского района не сохранился.
    Большую работу по возрождению памяти о нашем известном земляке проводит мозырская городская библиотека. Библиотекарь филиала №12 Анна Булаш уже несколько лет собирает материалы о выдающемся ученом, ведет активную просветительскую работу, ратует за присвоение имени Пекарского одной из улиц Мозыря. Словом, пока все держится на энтузиазме отдельных людей, небезразличных к истории своего края. Будем надеяться, это — пока...
    /7 дней. Минск. 28 августа 2014. С. 26./


                             Общественное объединение “Союз писателей Беларуси”
                                                      ЁН ЗБЛІЗІЎ КАНТЫНЭНТЫ
    Бяспрэчны той факт, што вывучэньне беларускай літаратуры ў кантэксьце сусьветнай дапамагае пазнаць сьвет, павысіць магчымасьці авалоданьня паэтыкай мастацкага твора, спрыяе ўспрыманьню літаратуры як мастацтва, фарміраваньню каштоўнаснай арыентацыі вучняў. Параўнаньне твораў замежнай літаратуры з творамі беларускіх пісьменьнікаў прадугледжвае супастаўленьне блізкіх або кантрасных па зьмесце і форме твораў, садзейнічае спасьціжэньню асаблівасьцей розных народаў і вылучэньню беларускіх.
    Праз роднае слова вучні знаёмяцца ў школьнай праграме з творамі англійскай, французскай, нямецкай, польскай і іншых літаратур, дзякуючы перакладам Язэпа Ігнатавіча Семяжона. З поўнай перакананасьцю можна сказаць, што перакладчык адкрывае кантынэнты. Чытаючы творы сусьветнай клясыкі ў перакладах Язэпа Семяжона на беларускую мову, вучні пераконваюцца, як натуральна, гожа гучаць яны на роднай мове.
    Аддаць даніну павагі і ўдзячнасьці славутаму беларусу, вядомаму паэту-перакладчыку, члену Саюза пісьменнікаў з 1954 г., вэтэрану вайны, выкладчыку замежных моў, грамадзкаму дзеячу, публіцысту і фальклярысту, Ляўрэату Дзяржаўнай прэміі БССР імя Янкі Купалы, уладальніку ордэна Працоўнага Чырвонага Сьцяга, ордэна Дружбы народаў, ордэна Айчыннай вайны І ступені, двух Чырвоных зорак, польскага ордэна, шматлікіх мэдалёў Язэпу Семяжону сабраліся паэты, літаратуразнаўцы, настаўнікі, музэйшчыкі, вучні Драчкаўскай сярэдняй школы, ДУА “Сярэдняя школа № 43 г. Мінска”, сувораўцы, мастакі, родныя паэта і землякі 14 лістапада 2014 года на радзіме ў вёсцы Пятровічы Смалявіцкага раёна з нагоды 100-гадовага юбілею з дня нараджэньня. У такі знамянальны дзень жыхарамі вёскі Пятровічы пад кіраўніцтвам загадчыка бібліятэкі Процька А. Ю. і настаўніцы беларускай мовы і літаратуры Апацкай Т. М. сумесна з Дзяржаўным музэем гісторыі беларускай літаратуры было арганізавана сапраўднае сьвята.
    Адкрыла мерапрыемства і высока ацаніла значэньне гэтай сустрэчы дырэктар Смалявіцкай цэнтралізаванай бібліятэчнай сыстэмы Смалявіцкага райсавета Чырваненка Сьвятлана Віктараўна. Яна адзначыла, што сьвяткаваньне юбілею на радзіме перакладчыка Язэпа Семяжона ў вёсцы Пятровічы будзе спрыяць папулярызацыі яго творчасьці не толькі на Смалявіччыне, але і ва ўсёй Беларусі. А для маладога пакаленьня ўдзел у мерапрыемстве будзе мець вялікае выхаваўчае значэньне і дапаможа глыбей зразумець беларускую літаратуру і мастацтва.
    Бог жыве ў душах кожнага, хто ў гэты дзень прыйшоў у Пятровіцкі дом культуры на сьвята. Як бы на малую радзіму ў сялянскую хату маці трапілі Генадзь Пашкоў, Анатоль Зэкаў, Іна Фралова, Алёна Канапацкая, Лідзія Шагойка. Яны пазнаёмілі прысутных з сучаснай паэзіяй. Адбылася сапраўдная сустрэча з маладосьцю, з дарагімі краявідамі, з непаўторнасьцю беларускага слова. Кожны адзначыў заслугу Язэпа Семяжона як сапраўднага патрыёта, працалюба, які прысьвяціў сваё жыцьцё служэньню Беларусі і вяртаньню свайму народу гістарычнай памяці ў перакладах паэмы М. Гусоўскага “Песьня пра зубра” і Адама Міцкевіча “Пан Тадэвуш”, што вывучаюцца ў школьнай праграме.
    Не толькі пра паэта і перакладчыка, але і пра цудоўнага пэдагога, выкладчыка замежных моў і выхавацеля сапраўдных воінаў і абаронцаў, разьведчыка, вэтэрана вайны ўшаноўваюць памяць сувораўцы, што прыехалі таксама на гэта сьвята. Яны наведалі музэйную экспазыцыю ў Пятровіцкай сельскай бібліятэцы “Куток Язэпа Семяжона”, якой кіруе загадчыца бібліятэкі Процька А. Ю і краязнаўца Апацкая Т. М., і падарылі ў музэйны куток кнігі пра вучылішча, пра яго выхаванцаў. Словы ўдзячнасьці гучалі з вуснаў самых старэйшых сувораўцаў, выпускнікоў першага выпуску. Юныя абаронцы, якія любяць песьню, як любіў яе Я.Семяжон, з вялікім задавальненьнем прасьпявалі на беларускай мове. І гэта быў сапраўдны падарунак землякам і слухачам.
    А беларуская песьня была неад’емнай спадарожніцай паэта-перакладчыка. Аб гэтым памятаюць на радзіме. У выкананьні ансамбля народнай песьні “Рэчанька” прагучалі песьні пра родную вёску. На вечарыне адбылася незабыўная сустрэча паэта-песенніка Івана Цітаўца з выканаўцамі яго песьні “Жыта”, з якой ансамбаль”Рэчанька” ўславіў радзіму Язэпа Семяжона па ўсёй Беларусі. Пад узьдзеяньнем пачутага і ўбачанага І. Цітавец падарыў свае кнігі і напісаў песьню да 100-годдзя Я. Семяжона.
    Захавальнікамі спадчыны Я. Семяжона з’яўляюцца яго родныя. Вельмі дарагімі сталі ўспаміны на сьвяце Натальлі Іосіфаўна Семяжон – дачкі перакладчыка. Яе словы не пакінулі абыякавымі ніводнага чалавека ў зале. Павагу да мовы, да роднай літаратуры і культуры, да людзей выхоўвалі ў сваіх дзецях Язэп Семяжон і Людміла Семяжон (родная сястра Максіма Танка). І сёньня Натальля і Пятро зьберагаюць тое, што дорага і сьвята было для іх бацькоў. Цеплыня, шчырасьць успамінаў, добрае беларускае слова і непаўторнае абаяньне Натальлі Семяжон назаўсёды запомніліся ўсім прысутным, а Язэпа Семяжона ўбачылі як добрага сем’яніна, бацьку,сябра і цудоўнага Чалавека.
    Асабліва важнай і пазнавальнай была сустрэча на радзіме паэта-перакладчыка для вучняў ДУА “Сярэдняя школа № 43 г. Мінска”. З 2011 года вядзецца плянамерная праца вучнямі школы пад кіраўніцтвам Апацкай Т. М. па дасьледаваньні Пятровіцкага краю, збору матэрыялаў, папулярызацыі дзейнасьці і ўшанаваньні памяці Язэпа Семяжона і Эдуарда Пякарскага. Праводзяцца экскурсіі, матэрыялы прадстаўляюцца ў прэсе і на тэлебачаньні. На аснове сабраных вучнямі матэрыялаў створана музэйная экспазыцыя “Куток Язэпа Семяжона” ў Пятровіцкай сельскай бібліятэцы. І ў гэты дзень яны лавілі кожнае слова, сказанае пра паэта, бацьку, чалавека, разьведчыка, перакладчыка, фальклярыста. Словы ўдзячнасьці ад іх гучалі ў гэты вечар са цэны праз песьні і танцы.
    Не першы раз у Пятровічы прыяжджае і Сьвятаслаў Федарэнка, які ўвекавечыў памяць Я. Семяжона ў мастацтве. Партрэт перакладчыка ён падарыў бібліятэцы Пятровіч у музэйную экспазыцыю два гады назад. У гэты дзень таксама прыехаў з падарункам: прывёз фотаздымак Язэпа Семяжона ў майстэрні мастака.
    “І па сьмерці паэт-перакладчык Язэп Семяжон жывы, бо жыве ў памяці людзей”, - адзначыла былы дырэктар Пятровіцкай сярэдняй школы, настаўніца беларускай мовы і літаратуры Івашына М. І.
    Ён лічыў, што дзякуючы мастацкім перакладам можна зблізіць і зьяднаць народы. І гэта яму ўдалося. Тут, на яго радзіме, сышліся дарогі і зблізіліся людзі розных прафэсій, здольнасьцей, продкі і нашчадкі, родныя. Знаёмства вучняў і сувораўцаў з асобай паэта-перакладчыка Язэпа Ігнатавіча Семяжона, з пісьменьнікамі і іх творчасьцю пашырыла ўяўленьне маладога пакаленьня пра беларускае пісьменства, мастацтва, нашу краіну, яе гісторыю, культуру. Дзякуючы такім сустрэчам і вечарынам, вучні ўсьведамляюць, што і наш народ узбагачае сусьветную культуру.
    Автор: Тацьцяна Апацкая
    Опубликовано: 24.11.2014
     /oo-spb.byСтатьи838.html/


                                               НА РАДЗІМЕ ЯЗЭПА СЕМЯЖОНА
    Чарговае літаратурнае падарожжа на Смалявіцкую зямлю — у вёску Пятровічы, на радзіму выдатнага паэта-перакладчыка Язэпа Семяжона — зладзіла дэлегацыя пісьменьнікаў і творчай інтэлігенцыі. Падзеі паспрыяла супрацоўніцтва Саюза пісьменьнікаў Беларусі і Дзяржаўнага музэя гісторыі беларускай
літаратуры.
    Узначаліў творчую дэлегацыю першы сакратар СПБ, ляўрэат Дзяржаўнай прэміі Генадзь Пашкоў. Генадзь Пятровіч выказаў словы ўдзячнасьці перакладчыку, які «вярнуў» нам Міколу Гусоўскага і Адама Міцкевіча. Падтрымалі яго думку паэты Анатоль Зэкаў, Іна Фралова. У іх выкананні прагучалі разьдзелы паэмы Міколы Гусоўскага «Песня пра зубра» і ўласныя вершы. Супрацоўнік Дзяржаўнага музэя гісторыі беларускай літаратуры Лідзія Шагойка распавяла пра дзейнасьць установы.
    Расчулена распавядала пра бацьку дачка перакладчыка Натальля. Спадарыня Натальля ўспамінала, што бацька быў чалавек шчыры: дзьверы іх гарадзкой кватэры ў літаральным сэнсе «не зачыняліся» ад вясковых хадакоў, якія шукалі дапамогі ў земляка; а выхаванцаў Сувораўскай вучэльні, што ў цяжкія пасьляваенныя гады засталіся без бацькоўскай апекі, выкладчык Язэп Семяжон атуляў амаль бацькоўскім клопатам. Мастак Сьвятаслаў Федарэнка, які намаляваў партрэт паэта, распавёў пра даўнія творчыя сувязі з музэем, пра асабістыя сустрэчы і творчае сяброўства з Язэпам Семяжонам. Слова бралі і выкладчыкі сувораўскага вучылішча.
    Вынікам даследавання творчасьці Язэпа Ігнатавіча стаў фільм Ірыны Лапцёнак. Аздобілі мерапрыемства музычныя нумары, выкананыя выхаванцамі Сувораўскага вучылішча, калектывамі сталічнай школы № 43, мясцовым фальклёрным гуртом «Рэчанька», які падрыхтаваў некалькі песень на словы запрошанага паэта Івана Цітаўца.
    З нагоды юбілею паэта-перакладчыка была пагашана адмысловая марка, выдадзеная РУП «Белпошта».
    Вартыя ўвагі тыя, хто стаяў ля вытокаў музэя. Былы загадчык бібліятэкі Ніна Лукашонак і настаўніца беларускай мовы і літаратуры СШ № 43 горада Мінска Тацьцяна Апацкая і сёньня прыкладаюць шмат намаганьняў па зборы інфармацыі.
    Ушанаваць памяць славутага земляка сабраліся ці не ўсе жыхары Пятроўшчыны. На жаль, не было прадстаўнікоў мясцовых улад. А ў выступоўцаў назьбіралася шмат пытаньняў, якія датычацца закрыцьця мясцовага клюба. Па словах жыхароў, гэта адзіная ўстанова, дзе існуе культурнае жыцьцё вялікай вёскі: дзіцячы садок і школа ўжо не працуюць. У клюбе месьцяцца бібліятэка, калектыў народнай песьні «Рэчанька», музэй Язэпа Семяжона і Эдуарда Карскага.
    Ганна Старадуб
    /Літаратура і мастацтва. Мінск. 5 снежня 2014 г. С. 14./


                                                    ПЯКАРСКІ  ЭДУАРД  КАРЛАВІЧ
    [25. 10. 1858, хут. Пятровічы Ігуменскага пав. Мінскай губ., цяпер Чэрвеньскі р-н Мінскай вобл. - 29. 6. 1934, г. Ленінград, РСФСР]


    Этнограф, лінгвіст, падарожнік, прыродазнавец-географ, дасьледчык народнай культуры якутаў. Член-карэспандэнт Акадэміі навук СССР (1927), яе ганаровы акадэмік (1931).
    Э. Пякарскі нарадзіўся ў дваранскай сям’і. Вучыўся ў Мінскай і Мазырскай гімназіях. З-за палітычнай “нядобранадзейнасці” не змог завяршыць вышэйшую адукацыю. Пасьля выключэньня ў 1878 г. з Харкаўскага інстытута за ўдзел у студэнцкіх беспарадках быў арыштаваны ў Маскве (1879). За ўдзел у рэвалюцыйным руху быў высланы ў 1881 г. ваенна-акруговым судом у Якуцкі край, дзе прабыў каля чвэрці стагодзьдзя (да жніўня 1905); у 1881-1899 гг. пражываў у Ігідацкім насьлегу Ботурускага ўлуса, а 1900-1905 гг. — у Якуцку. Будучы ў ссылцы ў цесных сувязях з якуцкім насельніцтвам, Э. Пякарскі, не маючы спэцыяльнай лінгвістычнай і этнаграфічнай падрыхтоўкі. шляхам самаадукацыі стаў адным з лепшых знаўцаў якуцкай мовы, побыту і фальклёру. Пры садзейнічаньні сяброў па ссылцы, саміх якутаў і мясцовых рускіх жыхароў ён сабраў адпаведныя каштоўныя матэрыялы. выкарастаныя ў яго друкаваных працах. Па краязнаўчай рабоце завязаў сувязі з Якуцкім статыстычным камітэтам і Усходне-Сыбірскім аддзелам Рускага геаграфічнага таварыства, прыняў удзел у складаньні “Памятнай кніжкі Якуцкай вобласьці”, у першым выпуску якой (1895) зьявілася яго першая друкаваная праца “Якуцкі род да і пасьля зьяўленьня рускіх”.
    Па запрашэньню вядомага навукова-палітычнага дзеяча Расіі Д. Клеменца ў 1894-1896 гг. Э. Пякарскі прыняў удзел у т. зв. Сыбіракоўскай якуцкай экспэдыцыі, арганізаванай Усходне-Сыбірскім аддзелам Расійскага геаграфічнага таварыства для вывучэньня краю ў эканамічным, юрыдычным і бытавым плянах. Склаў для яе навуковую праграму па збору зьвестак аб матэрыяльнай і духоўнай культуры якутаў. На сродкі экспэдыцыі выдаў у Якуцку (1899) першы выпуск свайго “Слоўніка якуцкай мовы”. які зьявіўся пазьней (1907) другім выданьнем у Пецярбургу пад эгідай Акадэміі навук. Летам 1903 г. Пякарскі ўдзельнічаў у Нэлькана-Аянскай экспэдыцыі, займаючыся вывучэньнем прыаянскіх тунгусаў і зборам калекцый для Этнаграфічнага аддзела Рускага музэя ў Пецярбургу, дзе потым, у 1905-1911 гг., працаваў рэгістратарам этнаграфічных калекцый. Справаздача аб экспэдыцыі была надрукавана ў “Известиях Общества археологии, истории и этнографии” (Казань, 1904. Т. 20. Вып. 4-5).
    Пераехаўшы ў 1905 г. у Пецярбург, Э. Пякарскі працаваў у музэях. Да канца свайго жыцьця праяўляў вялікую цікавасьць да слоўнікавага багацьця якуцкай мовы. Прыступіў ён да гэтай справы ў першыя ж дні сваёй ссылкі (1881) і не спыняў яе нават пасьля зьяўленьня акадэмічнага выданьня (1930), выніку амаль 50-гадовай сваёй працы. Ва ўказаным выданьні налічваецца 25 000 якуцкіх слоў.
    З 1911 г. і да сьмерці, больш за 20 гадоў, Э. Пякарскі працаваў у Расійскай акадэміі навук — спачатку ў Музэі антрапалёгіі і этнаграфіі, які выдзеліўся з Рускага музэя, а ў апошнія гады жыцьця — у Інстытуце ўсходазнаўства АН СССР. З 1914 г. ён быў сакратаром Этнаграфічнага аддзела РУТ, вёў вялікую рэдакцыйную работу. Аўтар шматлікіх навуковых прац па геаграфіі, этнаграфіі, лінгвістыцы і фальклярыстыцы якутаў і тунгусаў.
    Валерый Ярмоленка
    /Сузор’е беларускага памежжа. Беларусы і народжаныя ў Беларусі ў суседніх краінах. Энцыклапедычны даведнік. Мінск. 2014. С. 398-399./

                                                      СОВЕТСКАЯ  БЕЛОРУССИЯ

                                                             Союз. Беларусь-Россия
                                                  НЕ  ДЕРЖИ  ЯЗЫК  ЗА  ЗУБАМИ
    В лаборатории распознавания и синтеза речи Объединенного института проблем информатики НАН Беларуси компьютер научили читать книги и прочую литературу.

                                  Юрий Гецевич говорит с синтезатором на одном языке.
    Заведующий лабораторией Юрий Гецевич нажимает кнопки на клавиатуре компьютера, и из динамиков возникают с детства знакомые стихи классика белоруской поэзии, без перевода понятные и россиянам: «Мой родны кут, як ты мне мiлы...» Затем звучат, уже по–русски, другие классические строки: «Мой дядя самых честных правил...» Потом по–якутски компьютер проговорил цифры: один, два, три...
    Скажу честно: смысла каждого слова в отдельности я не понял. Все–таки тюркская группа языков — якутский, оказывается, сродни турецкому. Но характерные для оригинала интонации сохранились. Правда, с каким–то металлическим отзвуком, будто читает робот из фантастического фильма.
    — Так и есть, — поясняет Юрий Станиславович. — Во всех трех случаях стихи читает не диктор, а синтезатор, созданный на основе сложных компьютерных программ.
    Впервые автору этих строк с попыткой создать «говорящую машину» пришлось соприкоснуться лет 30 назад в Минском государственном педагогическом институте иностранных языков. Тогда профессор Борис Лобанов пытался использовать для этого пленочный магнитофон. С появлением компьютерной техники возможностей стало гораздо больше. Помимо лингвистов задействовать их сегодня помогают математики, компьютерщики Объединенного института проблем информатики. Так сформировалась оригинальная белорусская школа компьютерного синтеза и клонирования речи, в основе которой лежат несколько монографий, десяток патентов и авторских свидетельств на изобретения, созданных Борисом Лобановым и его учениками.
    — Люди общаются с помощью голоса и слуха, — говорит Юрий Гецевич. — Этот способ взаимодействия желателен и для отношений человека и машины. Синтезатор речи разрабатывается, чтобы мобильный или стационарный компьютер, а также интернет–сайт имели возможность прочитать отдельные слова, предложения и другие текстовые фрагменты на двух государственных языках Беларуси — белорусском и русском. А также других языках.
    Сегодня компьютер, читающий вслух, востребован в самых разных сферах. Например, при обучении людей с ослабленным зрением, а то и полностью незрячих. Раньше в их распоряжении были лишь книги, написанные азбукой Брайля. Но ведь сейчас большинство книг и других печатных материалов доступны в цифровой форме. Вывести их на экран монитора — не проблема. Белорусские ученые также научили компьютер читать цифровую запись вслух. Достаточно, нажав клавишу, прослушать перечень книг, имеющихся в электронной библиотеке, и нажатием другой клавиши выбрать для прослушивания нужную. Подобная система уже действует в школе для слабовидящих и незрячих детей в белорусском городе Молодечно.
    Недавно такой синтезатор речи был разработан для Якутии. В этом участвовали ректор Северо–Восточного федерального университета имени М.К. Аммосова Евгения Михайлова и ее коллеги. Они предоставили электронные файлы звуков якутского языка, которые белорусские специалисты заложили в свою систему компьютерного синтеза и клонирования речи. И ЭВМ заговорила по–якутски.
     — Конечно, все было не так просто. Но поскольку работали всей лабораторией, то выполнить работу смогли менее чем за год. Она уже принята якутскими заказчиками. Предполагаемая сфера применения — школы для слабовидящих и незрячих.
    В целом же область применения речевого синтезатора, созданного белорусскими учеными, значительно шире. Это и персональный телефонный робот, способный голосом по заданному списку передать абонентам нужную информацию. Запись и воспроизведение поступивших GSM–сообщений. Оповещение о прибытии–отправлении поездов и самолетов, городского общественного транспорта. Оказывается, компьютер может говорить более доходчиво, чем самый красноречивый диктор.


                                                                   Досье «СОЮЗа»
    Символично, что эту работу для Якутии сделали именно белорусские ученые. Уроженец Минщины Эдуард Пекарский первым переложил якутский язык на латиницу, а затем и кириллицу. В далекий северный край он был сослан в 1881 году за революционную деятельность. Да так и прожил около 20 лет в 1–м Игидейском поселке Ботурусского улуса. Уже к 1887 году Пекарский при поддержке местных энтузиастов собрал 7 тысяч якутских слов, через 11 лет их было уже 20 тысяч. Эта работа легла в основу фундаментального «Словаря якутского языка». И даже получив право вернуться, Пекарский не оставил Якутский край, вел там изыскания и занимался составлением якутско–русского словаря. Впоследствии выдающийся фольклорист и этнограф был избран членом–корреспондентом, а затем и почетным членом Академии наук СССР.
    Владимир Бибиков
    Фотографии: Александр Ружечко
    /Беларусь Сегодня. Минск. 21 мая 2015. С. VIII./


                                          СЛАВУТЫЯ ЗЕМЛЯКІ НА КАРЦЕ СЬВЕТУ
    Імёны славутых ураджэнцаў беларускай зямлі ўвекавечаны не толькі ў Беларусі, але і на картах іншых краін сьвету. у гонар нашых землякоў названы вуліцы, сквэры, пасёлкі, гарады, паўастравы, горныя хрыбты і вяршыні, мысы, выспы, залівы, нават кратэры на Месяцы, Марсе, Меркурыі і малыя плянэты. аб існаваньні большасьці такіх назваў беларусы амаль не ведаюць. а шкада, бо гэта яшчэ адзін слушны доказ таго, якая багатая на таленты беларуская зямля.
                                                                 Асабістыя вяршыні


    На ніве лінгвістычнай навукі пакінуў значны сьлед і ўраджэнец Смалявіцкага раёна Мінскай вобласьці Эдуард Пякарскі, які першы адкрыў сьвету скарбніцу якуцкай мовы. За ўдзел у рэвалюцыйным таварыстве «Зямля і воля» Пякарскі ў 1881 годзе быў адпраўлены ў ссылку ў Якуцію. Пачаўшы вывучаць якуцкую мову па неабходнасьці, ён быў зьдзіўлены яе багацьцем і самабытнасьцю. Наш суайчыньнік зьяўляецца аўтарам шэрагу этнаграфічных прац, складальнікам акадэмічнага выданьня «Узоры народнай літаратуры якутаў». Галоўная праца жыцьця Эдуарда Пякарскага – трохтомны “Слоўнік якуцкай мовы” – перавыдаецца да гэтага часу. Прадстаўнікі мясцовай інтэлігенцыі Рэспублікі Саха (Якуція) адзначаюць, што з гадамі гэтая праца не толькі не траціць сваёй актуальнасьці, а, наадварот, набывае яшчэ большае значэньне. Пякарскага лічаць у гэтым далёкім краі «бацькам якуцкай літаратуры». Яго імя носіць вуліца ў горадзе Якуцку.
    Аксана Мыцько.
    /Беларуская думка. № 2. Мінск. 1016. С. 36./