пятница, 6 февраля 2015 г.

Аляіза Пашкевічанка. Зялёнка. Койданава. "Кальвіна". 2015.







    Аляіза Сьцяпанаўна Пашкевіч - нар. 3 (15) ліпеня 1876 г. на фальварку Пясьчына (Пешчын, Пешчына) Лідзкага павету Віленскай губэрні Расейскай імпэрыі, у шляхецкай каталіцкай сям’і.
    У 1894 г. паступіла ў 4-й кляс прыватнай гімназіі Прозаравай у Вільні і, пасьля заканчэньня 6 клясу, атрымаўшы пасьведчаньне хатняй настаўніцы, у 1901 г. пачала настаўнічаць у вёсцы.
    У 1902 г. паехала ў Санкт-Пецярбург, дзе здала іспыты за поўны курс Аляксандраўскай жаночай гімназіі і паступіла на Вышэйшыя курсы П. Лесгафта, якія не скончыла. У Санкт-Пецярбургу Пашкевіч удзельнічала ў дзейнасьці гуртка беларускіх студэнтаў “Круг беларускай народнай прасьветы і культуры”, пачала публікавацца ў нелегальных беларускіх выданьнях.
    У 1904 г. Пашкевіч вярнулася ў Вільню і пачала працаваць фэльчаркай у псыхіятрычнай лякарні ў Нова-Вілейцы пад Вільняй, адначасова займаючыся прапагандысцкай працай, удзельнічала ў дзейнасьці Беларускага сацыялістычнага Грамады, у скляпеньнях лякарні ўтрымоўвала шапірограф. У траўні 1905 г. была дэлегаткай ад віленскіх працаўніц на зьезьдзе жанчын у Маскве.
    У канцы 1905 г. з-за пагрозы арышту выехала ў Галіцыю (Аўстра-Вугоршчына). Жыла ў Львове, дзе была вольным слухачом філязофскага аддзяленьня Львоўскага ўнівэрсытэту.
    У 1908-1909 гг. жыла ў Кракаве, дзе вучылася на гуманітарным аддзяленьні Ягелонскага ўнівэрсытэту. Некаторы час жыла ў Закапанэ, выяжджала ў Нямеччыну ды Італію.
    У 1911 г. выйшла замуж за інжынэра-тэхноляга Сьцяпанаса Кайрыса. Зьмена прозьвішча дала ёй магчымасьць вярнуцца ў Вільню.
    Была акторкай тэатра Ігната Буйніцкага, у 1912 г. арганізавала некалькі беларускіх школ, рэдагавала часопіс для моладзі “Лучынка”.
    У 1914 г. наведала Фінляндыю, езьдзіла на лячэньне ў Швэцыю.
    У 1915 г. Аляіза працавала сястрой міласэрнасьці ў тыфозным салдацкім бараку Віленскага ваеннага шпіталя.
    Напачатку студзеня 1916 г. атрымала вестку, што цяжка захварэў бацька. Яна адразу ж прыехала ў Ліду, але бацькі жывым не засьпела. Пасьля яго пахаваньняў засталася ў фальварку Стары двор, які набыў яе бацька, каб аказаць дапамогу землякам, што паміралі ад эпідэміі тыфу.
    Памерла 5 (17) лютага 1916 г. ад тыфу ў Старым Дварэ Лідзкага павету Віленскай губэрні Расейскай імпэрыі.


    Асноўныя матывы яе паэзіі - каханьне да Радзімы, роднай прыроды, служэньне народа. За верш Алаізы Пашкевіч “Суседзям у няволі” расійскай цэнзурай быў забаронены яе зборнік “Хрэст на свабоду”, які друкаваўся ва ўніяцкай друкарні пад патранажам Андрэя Шэптыцкага. Песьня ансамбля “Песьняры” “Кася” напісаная на верш Пашкевіч “Лета”. У 1991 г. на кінастудыі “Беларусьфільм” быў зьняты чатырохсэрыйны мастацкі фільм “Крест милосердия”, прысьвечаны жыцьцёваму і творчаму шляху Алаізы Пашкевіч.



    У сваім апавяданьні “Zialonka”, упершыню надрукаваным у альманасе “Маладая Беларусь” (Seryja I, Sšytak III, 1913, Піцярбург, С. 121-129.) Аляіза Пашкевіч, пад псэўданімам “Ciotka”, згадала Якуцк.

    Лямбэрт Дзядзька,
    Койданава.


                                                                         ЗЯЛЁНКА
    Курсістка Зялёнка з кожным днём нікне. Пецярбургскі клімат, шчыры валакіта, дабівае слабагрудых. Зялёнка кашляе, гарыць уся, на твары выпечаны румянец. Часам гэтак мімаходам зазірне да люстэрка: «А мамачкі мае, да каго я падобна?» — задзівіцца, ды далей за работу. На свае лекцыі бегае, у школе з дзецьмі гадзіны з чатыры працуе, а вечарамі і сама яшчэ вучыцца, чытае...
    З боку гледзячы, жыцьцё ідзе, роўна вада плыве. Лішэнь перад доктарам мусіла прызнацца, што ўся радня вымерла ад сухоты. А на пытаньне, ці сама хварэла ў малалетку на якія хваробы, адказала, што добра не ведае, бо гадавалася ў вёсцы, а прастацтва ў дзяцей прызнае толькі такія хваробы, як падвей, перапалох, урокі і лечыць іх хатнімі толькі спосабамі: замовамі ды падкурваньнямі. Праўда, солі, помніць, драбінкі давалі глытаць, нейкія вузялкі на нясуканай нітцы насіла гэтак гадоў пяці-шасьці. А посьле, як помніць, то ўжо была здарова, як рыба, і толькі апошнімі часамі нейка слабасьць аблягла. — “Гм”, адбуркнуў, нічога не сказаўшы, дохтар і крэпка задумаўся.
    Аднак, слухі хадзілі аж запрошлую зіму, што Зялёнка труцілася, што выбягала, спацеўшы, у адной сарочцы на мароз, усё, каб набавіцца якой ліхой хваробы. І што цяпер толькі супакоілася, калі мэта стала ясьней...
    Зялёнка — вельмі скрытная дзяўчына. “Якая ты цяпер высокая стала за апошні год!” дзівуюцца таваркі. “А бывае, што ў апошні год жыцьця людзі падрастаюць, толькі мо’ не ў рост”, — горка дакончыць таварышак гутараньне Зялёнка і чуць-чуць усьміхнецца куткамі спаленых губ. Чорныя косы далікатна абвіваюць дробны тварычак... У пасінеўшых кругах вочы блішчаць двума распаленымі вуглямі. “Наша Зялёнка быццам не з гэтага ўжо сьвету”, — перапалохаўся Мацюк-мэдык, спаткаўшы Зялёнку ў сталовай. “Зялёначка мілая, я прыйду цябе паслухаю”. — Прысьці прыдзі, калега, але я не сьпявачка, каб вы мяне слухалі”.
    — “Ну-ну, Зялёначка, перцу сёньня за-шмат зьелі”. — І дахтарчук адышоў, як змыты.
    Зялёнка блізка што заўсёды задуманая, часта не адразу адкажа, калі яе спытаеш. “Зялёнка, дзе ты?” часам смутне зажартуюць курсісткі. “Тут, пры вас”, ціханька адкажа, прачнуўшыся ад задумкі. “Ой, Зялёначка, Зялёначка! ты зусім вышла з каляіны нашага будняга жыцьця. Усё недзе блукаеш за сьветамі”.
    “Ды што з вамі? працую, як усе вы, ем і шчэ больш ад вас, сплю, сьмяюся... А што цяпер задумалася, так аж сорамна прызнацца да такой глуздзячыны; глянула праз акно на асеньні дзень ды гадаю, ці ўжо ў нашай старонцы лісьце з дзэраў асыпалася, ці яшчэ не, бо ў нас восень пазьнейшая”.
    “Вось-це на, куды Зялёначка паехала! Грачыха цьвіце, што аж у лябараторыі пахне, а яна: ці лісьце ўжо апала. Яшчэ прыйдзе пара на холад... Рыхтуй толькі футра”. Нібы сьмяюцца курсісткі з Зялёнчыных думак, але добра разумеюць, што гэта значыць: “ці лісьце апала”, бо, як пыталі дохтара, то сказаў дабітне, што пэўне восені не ператрывае.
    Паўтары нядзелі Зялёнка не паказвалася на лекцыях. Закраталася маладзёж, што станцыя ў Зялёнкі сырая і цёмная, што не кожны дзень Зялёнка абедае.
    У суботу ў Зялёнкі бітком набіта. Зялёнка сьпярша ляжала, а пасьля не вытрымала і ўстала. Усе такія ласкавыя, вясёлыя, блізкія, што аж міла глядзець — радня раднёй? Зялёнка крыху сланяецца, але ходзіць, загаварвае з кожным. П’юць гарбату, сьмяюцца. Але сьмех нейкі недасьмеяны; гоман недагамонены. Цень скрытага смутку то тут, то там мільгне праз вочы гасьцям. Усе могуцца на вясёласьць. Гутарка чапляецца сяго-таго.
    Украінец Хведарчук на’т бандуру прывалок. Рыжаватая чупрына аж па струнах вехаціць, а ён выкідвае рамёнам, запяваючы: “Ах, мамка, мамка, на шчо мене народыла?”... Так галосе шчыра, што быццам сапраўды сірата ўбіваецца на памінках роднай мацеры. “І я шкадую, калега, што цябе мамка нарадзіла”,  пагладзіў па чупрыне Вішняк-Мінчук: “але маеш, пі гарачую гарбату і цешся з жыцьця, покі час. “Ха-ха-ха! верна сказана, паддакнула Зялёнка: “покі час — ха-ха... каху-каху!”... і зайшлася сухім кашлем.
    Вясёлая кампанія прыбледла, сьціхла. “Пейце, налівайце”... пасьпяшае вінаватым голасам загаварыць Зялёнка. “Ішчэ не ўміраю!” — “Не пляціце небыліцу!” нехта буркнуў. “А ведаеце — Сабаноўскага з хіміі асеклі”, прыдумвае Вішняк на скорую руку, каб пачаць гутарку. “О-о-о! на апошнім экзаманце?”
    — “Чаго-о? У-а! вялікая штука, байкі”.
    — “А ля байкі сядзі зноў дні і ночы. Е-е! у кудлага галава ўёміста: за тыдзень, другі ўсю хімію перагрызе на рэпу”...
    — “Ага, багабоце, чуць не забыла”, перапыніла Берабейка. — “Го-го! чуць «багабоце» не забыла, а калі тое было сьвятое ніколі, калі Берабейка помніла? Вам па галаве толькі снуюцца ноты і ноты ды біры-бам-бам-бом партэпіяна...
    — Я-я, багабоце, маханік такую дзіч пляце, аж вушы, багабоце, пухнуць. Берабейка падстаўляе далонь к роту тэхноляга. “Ледач маханіка — ні-ні... тс! А то за “багабоце” вочы выдзеру. — Дык не кажыце сваёй пагаворкі, бо гэтага мала. Але калісь выйду на Неўскі і ва ўвесь голас закрычу: «Багабоце! Багабоце!» і не проста закрычу, а ў кулак затрублю, аж покі вас не адвучу. Берабейка чырванее па вушы ад праклятай прывычкі, бо што слова, то яна ўплятае “бога бойцеся”, і так скора, так гладка рве, што з боку слухаючы, адно і разьбярэш з яе гутаркі “багабоце”, “багабоце”... Затое маханіка сёньня лішэнь азлавала Берабейка, зараз пачаў дапякаць. — “Даруй на гэты раз, пракляты чалавеча, просіць Берабейка; “больш не буду, бо справа важная. Пасуляніс піша, “багабоцеся” (гы-гы), з Якуцка, што нашы, “багабоцеся”, галадуюць, зіма ідзе, багабоце, а іх адзеньне хоць —па ветры пускай”. — Ну што ж, трэба падаткам нам сябе аблажыць і зараз выслаць хаця крыху”, параіў Мінчук. Хто пры сабе меў грошы, зараз палез да кішэні. Зялёнка то-ж рубля выбрала з століка. “А скажыце, ці хто кніжкі ў перасыльную занёс? бо я ўзялася гэта сама зрабіць, але захварэла...”
    “Любви все возрасты покорны!” — загрымеў густы бас за дзьвярыма. “У-у! Кульгач-сірата, пасьпяшай, а то Нойка самавар, як бач, у канцах забярэ! Студэнт, грубы, у выпаланеўшай куртцы, сьветларусы, як канапляны куль, уваліўся ў цесную станцыйку. — “Зялёначка, Шаляпін прыяжджае” крыкнуў адным духам. “Цыт, басіста! заўтра іду дзяжурыць на Дэмана”. — 2Любви все возрасты покорны”, сьпяваючы, акруціўся на пяце і кінуў шапку ў кут, аж са два разы перакулілася. — “Ты што стральбу адкрываеш?” Кульгач, ні на што не зважаючы, рукі пацірае ні то з холаду, ні то з радасьці. Здароўем і моладасьцяй ад яго б'е. — “I так за тыдзень буду сядзець, як верабейка, высока, высока і дэману (Шаляпіну) біць браво-браво-во-во!..” — “Кульгачыку калега, і я заўтра з вамі пайду дзяжурыць, зайдзіце токі па мяне”, умаўляецца Зялёнка. — “Згода! - рэхт! толькі а пятай будзьце гатовы, трэба додніка прыйсьці, а то тысяч пяць заўтра будзе дзяжурыць”. — “Публіка!” — бразнуў бандурай Хведарчук. “Хто посміе таварышку Зэленку вывесты заўтра в горыд, тай того оштрафуем!”... — “Аш-тра-фуем!” засьвістала тоненькім галаском маладзенька бястужаўка Маня. — “Тай Бога бойся, нэ пышчы, дытыно!”... “Публіка, слухайце!” Маня стала на крэсле: “Пры мне дохтар прыказаў Зялёнцы хоць паўтара тыдня не выходзіць з хаты”. — “А калі так, то аштрафуем”, годзяцца ўсе з тонкагалосай Маняй. “Аштрафуем”, — рыкнуў спозьнена Валадзімер з прозьвішчам Сібіра. — “Гэй, Сібіра, ты што сьпіш?” “Хра-хра, — прыкідваецца Сібіра сьпячым, доўгія ногі выцягнуў упоперак усёй станцыйкі. Адзін са студэнтаў, убачыўшы, што Сібіра прымкнуў вочы, схапіў за ножкі крэсла. Сібіра паляцеў бы, каб у пару не заступілася Зялёнка. — “Сібіры дайце спакой, Сібіра часу не марнуе, глядзеце, як печ нагрэў”, [хухнула ў паветра — пары ані знаку, а толькі ногі, ногі выцягнуў ад сьцяны да сьцяны]. “Сібіра, мы скакаць будзем — месца!”... засьмяялася. Шусьц — і скурчыў доўгія цыбы Сібіра. Брр-брр! пасыпаліся яблыкі з кішэні. — Гэта для вас, я і забыў”, засаромеўся, як дзіця, Сібіра і пачаў падбіраць. “Мне до! во, два ўжо трымаю. Бярыце, Берабейка, Маня, Хведар”... Сібіра здараваны, выпраставаўся, згарнуўшы густыя валасы з чала, паходзіў на зубра, замашысты мужчына, з дзіцячым немаль ‘шчэ ліцом, дабрадушны, запусьціў зубы ў яблык і пачаў кратацца каля самавара. Сібіра з Зялёнкай жывуць у вялікай зажыласьці. Усе смуткі і радасьці Сібіра павярае Зялёнцы. Зялёнка на’т часта дапісваецца на пісульках да Олі, дзяўчука Сібіры: “Сястра і друг вашага Валадзімера цалуе вас крэпка, крэпка». Нейкі нястрыманы язык пусьціў пагалоску, быццам сакрэтне чытаў драму, супольне напісану Зялёнкай і Валадзімерам, што галаўная асоба ў тэй драме — гэта Сібіры дзед, калісь у Акатуй высланы з таго сяла, адкуль Зялёнка, недзе з-пад Наровы ці якога іншага месца, адным словам, каля Белавескай пушчы разьвіваецца дзея.
    Ці праўда гэта, ці няпраўда — трудна верыць на слова. Але Зялёнка і Валадзімер любяць тэатар абое, у Марыінку чорнымі-сьветлымі ходамі прабіраюцца.
    Найпазьней прыйшоў Шмулька. — “Як маецеся?” Шмулькі струкавата галава, як лахмата вольха, матляхаецца ў паклонах ва ўсе староны: — “Ці жывы, ці здаровы?” — “Што ж так позна?” азываецца прыязьліва рознагалосае пытаньне. “ Не меў часу!” — “Шмулечка, я хвора, я ўміраю, а ты вачэй не пакажаш”, прыміліваецца Зялёнка да Шмулькі. — “Выбіраўся, ды ўсё работа стрымлівае, і сёньня пільную кінуў, каб вам білет прынесьці. У панядзелак пойдзем у дваранскую”. — “Шмулька, на гэты канцэрт? Маніш, грэшніку... Я ўжо два тыдні таму назад была ў касе; пашла толькі так, для пацехі, што нібы на такі важны канцэрт магу пайсьці я — Зялёнка-курсістка. Ведама, аказалася такая цана білетам, што нам вучашчымся на’т грэшна туды свой нос ткнуць”. — “Во-во! гэта вам, але не мне”. ІІІмулька важна ўлажыў рукі ў кішэні і прайшоўся па станцыі, надуты, як індык. — “Што вы то не я! Я, Шмулька, толькі за пачотным білетам згадзіўся пайсьці паслухаць”. “Тгы”,  рагатнулі. А Шмулька, няздатны далей круціць, махлюе, каб Зялёнка не дагадалася, што для пацяшэньня яе, хворай, Шмулька эканоміў доўга, покі сабраў, каб купіць білеты на гэты канцэрт! — “Не пытайце! не дуррыце галавы!” — “За што вам пачотны?” — прыстае Зялёнка. — А хоць бы за тое, што я Шмулька, што мой бацька Меер, а бацькі бацька Ёсель”...
    Трэба ведаць, што Шмулькі манія — гэта прапаганда музыкай, літаратурай, тэатрам народным паміж яўрэяў. Шмулька сьвята верыць, што яўрэі хутка зразумеюць сваю ганьбу, каторая няволіць іх запірацца ўсяго свайго роднага і падшывацца пад апраткі чужых, сільнейшых культур. “Прыйдзе час”, Шмулька немаль прысягае сваім натхнёным голасам: што яўрэі зьвернуць з дарогі асыміляцыі!!” Сам Шмулька, так сказаць, стаіць яшчэ толькі-толькі ў дзьвярах храміны кампазыцыі, а ўжо задзівіў прафэсараў арыгінальным узяцьцем біблейнага тла для сваіх твораў.
                                                                             * * *
    Нездаровіцца Зялёнцы. Так баліць у правым баку, што не падняць рукі, каб закруціць валасы. Запляла і пусьціла двума пляцёнкамі па плячах. Ідзе праз салю, у вачах ад слабасьці ўсё круціцца. “Косы, косы!” дзівуюцца мужчыны. Публіка мітусіцца; скрыпяць крэслы. “Малады ці стары?” пытае нехта з публікі. Шмулька прысланіўся да сьцяны, рукі залажыў і глядзіць некудысь у сваю думку. “Сібілія Шмульцы сьніцца”, падумала Зялёнка і села на сваё месца. Задрымдзеў званок...
    Выйшаў артыст, не пакланіўся, ані глянуў, каму будзе іграць. Стаіць ‘шчэ дзіця-хлопчык, ліцо натхнёна. Паволі скрыпку падносіць на рамяно. Смычок чуць-чуць даткнуўся, азваліся струны... Ціхая мэлёдыя, як першы ўздых дзіцяці, палілася; ідзе, вядзе некуды ў засьветныя разлогі чыстага лірызму. Маладая душа верыць у шчасьлівыя далі, узьнімаецца, рвецца да іх сьмелым лётам. Мераць у яе адзін за другім громы абману, зла... Змагаецца з цёмнымі сіламі прозы, б’е скрыдламі ў нябесныя скляпеньні паэзіі. Бой даходзіць фазы сьмерці і жыцьця. Белая шата паволі пакрываецца крывавай расою. Скрыдлы апускаюцца. І ўжо смяртэльна раненая моладасьць плача, стуліўшыся ля варот шчыльна зачыненага раю шчасьця...
    “Вялікая трагедыя схоплена тонамі” — шэпча Зялёнка, тулячыся губамі да поруча крэсла.  Пля-пля-пля! латашыць далонямі публіка. “Шалёная тэхніка, тэмпэрамэнт”... галдзяць.
    Артыст стаіць з апушчаным смычком, прыціскаючы да грудзей скрыпку, бо яшчэ апошнія тоны толькі адыходзяць ад струн. Пля-пля-пля! — пахамску дабіваець рэха тхненьня слова божага. Зялёнка закрывае вочы, каб дагнаць скрываўленага лебедзя — песню... Плачуць у вачах Зялёнкі сьвежыя росы на пракосах, папараць-кветка расьцьвітае... Зялёнка бяжыць успамінам да сваіх дзіцячых днёў, як кароўкі пасьвіла на пожні, а маці-сухотніца калыхала малога брата-сухотніка пад снапамі зжатага жыта.
    “З-з-з-з” — ізноў пачаў: “з-з-з-з” — ляцяць з-пад смычка галоўкі чырвоных сьцятых руж, а артыст усьпінаецца ўсё вышай, вышай: па скалах, каменьнях узводзіць у пустыню спаленую сонцам, засыпаную пяском. Пустоша дзікай гразой дыша. Зьверы мруць. Птушкі нежывыя падаюць. Толькі артыст сам самютанькі адзін упаў каленамі на распаленыя каменьні, заве нахіліцца за сваім натхненьнем. Жджэ аб’яўленьня і дрыжыць ад страху, ці хваце яму сілы, каб увекавечыць высьняны ідэал красы ў скончанай форме, во! во! здаецца, дасца, прымкнуў векі, стрымаў дыханьне. Шугнула хімэрна мана скрыдламі і зьнікла... Ііійоййй! уздыхнуў страшлівым болем. А-а-а-а! спачуваючы, адказвае і змаўкае скрыпка.
    Божа, якая ты страшная, творчасьць! роўна вогненна мора падыходзіць з усіх старон да апутанага табою чалавека! Бясьсмертная слава такому плачу, што не згіне ў тваіх тонах! Усё гэта думае Зялёнка і сіліцца ўстаць з крэсла. Пля-пля-пля!.. Падносяць букеты, вянок срэбны з надпісам. Шмулька стаіць, як крэйда, зьбялелы, упіўшыся вачыма ў артыста.
    Зялёнка хустачкай абцірае губы, у вачах ёй муціцца: здаецца Зялёнцы, што адплывае з саляй кудысь углыб, а чырвоныя кветкі сыплюцца ёй пад ногі (кроў з рота бухае). Зялёнка нагінаецца адну з іх падняць. “Кроў, кроў, паддзяржыце, упадзе!” крычыць нейкая пані, бегучы да Зялёнкі. Публіка цісьнецца: “дохтара!.. вады!”... Зялёнка ўзмахівае рукамі і падае. “Душна, душна!” азіраецца шырока блуднымі вачыма і заціхае.
    “Разьбілася жывая ліра2, шэпчуцца нейкія тайныя цені, зьбегшыяся на салю.
    /Творы Цёткі (Алоізы Пашкевіч). Менск. 1934. С. 59-64./