среда, 30 сентября 2015 г.

Рэспубліка Саха (Якуція). Койданава. "Кальвіна". 2015.







    САХА (ЯКУЦІЯ), Рэспубліка Саха (Якуція), Якуція, у складзе Расійскай фэдэрацыі. Разьмешчана на Пн Усх. Сыбіры. Абмываецца морамі Лапцевых і Ўсх.-Сыбірскім. Уключае Новасыбірскія астравы. Пл. 3102,2 тыс. км2. Нас. 989 тыс. чал. (2000), гарадзкога 64,6%. Сярэдняя шчыльн. 0,3 чал. на 1 км2. Больш густа заселены паўд. улусы (адм. раёны) рэспублікі. Жывуць якуты (33,4%), рускія (50,3%), украінцы (7,1%), народнасьці Поўначы (2,3%), у т. л. эвенкі, эвены, юкагіры. Сталіца — г. Якуцк. Найб. гарады: Нерунгры, Мірны, Ленск, Алдан, Удачны.

    Прырода. Берагавая лінія моцна парэзаная (бухта Нордвік, зал. Анабарскі, Алянёцкі, Янскі, Калымскі, губа Буор-Хая з бухтай Тыксі). Большая ч. тэр. занятая горнымі сыстэмамі і пляскагор’ямі. На З Сярэднесыбірскае пласкагор’е (выш. 500-700 м), якое на Пн абмежавана Паўн.-Сыбірскай нізінай, на У — Цэнтральнаякуцкай раўнінай. У паўд. ч. Алданскае нагор’е (выш. 650-1000 м), на Пн ад яго Прыленскае плято, на Пд — Станавы хрыбет. На правабярэжжы р. Лена хрыбты Верхаянскі (выш. да 2389 м) і Чэрскага (выш. да 3147 м, г. Перамога), паміж імі Яна-Аймяконскае нагор’е. На Пн Яна-Індыгірская і Калымская нізіны, на ПнУ Юкагірскае пласкагор’е. Больш за 40% тэр. за Палярным кругам. Карысныя выкапні: алмазы, золата, волава, сурма, вальфрам, сьлюда, полімэтал. і жал. руды, каменны і буры вугаль (Паўднёва-Якуцкі вугальны басэйн, Ленскі вугальны басэйн), прыродны газ і інш. Клімат рэзка кантынэнтальны, суровы. Сярэдняя т-ра студз. ад -28°С на ўзьбярэжжы да -50°С на астатняй тэр. (у раёне Верхаянск—Аймякон — адзін з полюсаў холаду Паўн. паўшар’я з абс. мінімумам т-ры -72,2°С), ліп. ад 2°С на ўзьбярэжжы да 19°С у цэнтр. раёнах. Ападкаў 200-700 мм за год. Гал. рэкі: Лена (з прытокамі Алёкма, Алдан, Вілюй), Алянёк, Яна, Індыгірка, Калыма і інш. Больш за 700 значных азёр, пераважна мелкаводных. Вілюйскае вадасховішча. Паўсюдна пашырана шматгадовая мерзлата. Глебы мярзлотна-таежныя, дзярнова-лясныя, алювіяльна-лугавыя, горна-лясныя і тундрава-глеевыя. Пад лесам (даўрская лістоўніца, хвоя, кедравы сланік, елка, піхта, бяроза) каля 80% тэрыторыі. У далінах рэк і на аласах пашыраны лугі. На Пн і ў гарах тундра. У складзе жывёльнага сьвету пясец, собаль, заяц-бяляк, ліс, гарнастай, паўн. алень, лось; трапляюцца кабарга, ізюбр, сьнежны баран. У морах — омуль, муксун, нельма, чыр, рапушка, у рэках — акунь, сіг, шчупак, асетр, мянтуз, таймень. Алёкмінскі і Вусьць-Ленскі запаведнікі.
    Гісторыя. Чалавек насяляе тэр. С.(Я.) з часоў палеаліту. У 6-10 ст. н.э. з Прыбайкальля на Сярэднюю Лену прыйшлі цюркамоўныя плямёны, якія асыміляваліся з мясц. насельніцтвам і ўтварылі ядро якуцкага (саха) народа. У першабытнаабшчынным ладзе якутаў, якія займаліся жывёлагадоўляй, паляваньнем і рыбалоўствам, у 17 ст. зараджаюцца элемэнты фэад. адносін. Якуцкія плямёны на чале з таёнамі (князямі) насялялі сярэдняе цячэньне Лены, нізоўе Вілюя і вярхоўе Яны; у 2-й пал. 17 ст. яны расьсяліліся па нізоўях Лены, Яны, на Алянёку, Індыгірцы, Алазеі і Калыме. З прыходам у 1620—30-я г. рус. казакоў якуты ў 1632 прызналі ўладу рас. цара. Рус. казакі засн. ў 1632 г. Якуцк. У 1638 утворана Якуцкае ваяводзтва. У 17-18 ст. якуты плацілі натуральны падатак — ясак. Частка іх перайшла да земляробства. З 1708 якуцкія землі ў складзе Сыбірскай, з 1764 — Іркуцкай губ. У 1760-я г. забаронены купля і продаж зямлі, за валасьцямі замацаваны зямельныя ўчасткі, склалася т. зв. клясная абшчынная сыстэма землекарыстаньня (існавала да 1920). У 1805 утворана Якуцкая вобл., якой кіраваў начальнік, падпарадкаваны іркуцкаму губэрнатару; з 1851 вобласьцю (у складзе Іркуцкага ген.-губэрнатарства) кіраваў асобны губэрнатар. Паводле “Статута аб кіраваньні іншародцаў” 1822 якуты прылічаны да «качавых іншародцаў». У сярэдзіне 19 ст. ў бас. рэк Алёкма і Віцім знойдзена золата. Будва Сыбірскай чыг., узьнікненьне золатаздабыўной прам-сці і суднаходзтва па Лене спрыялі разьвіцьцю ў С.(Я.) з канца 19 ст. элемэнтаў капіталіст. адносін, фарміраваньню нац. буржуазіі. З 19 ст. рас. царызм выкарыстоўваў тэр. С.(Я.) як месца ссылкі. Сярод сасланых па паліт. матывах былі беларусы Р. А. Васільеў, А. А. Касцюшка-Валюжаніч і інш. Тут праводзіў свае дасьледаваньні і памёр (1892) у час падарожжа па р. Калыма І. Дз. Чэрскі. У рэвалюцыю 1905-07 у С.(Я.) узьніклі дэмакр. саюзы і с.-д. арг-цыі, вясной 1917 — К-т РСДРП, Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў, прафсаюзы. З восені 1917 улада ў Якуцку знаходзілася ў руках антыбальшавіцкага Якуцкага абл. савета. З дапамогай атрадаў Чырв. Арміі 1. 7. 1918 устаноўлена Сав. ўлада. У жн. 1918 тэр. С.(Я.) занятая белагвардзейцамі. Сав. ўлада адноўлена ў сьнеж. 1919 — сак. 1920. 27. 4. 1922 утворана Якуцкая Аўт. Сав. Сацыяліст. Рэспубліка ў складзе РСФСР. У Вял. Айч. вайну больш за 50 тыс. ураджэнцаў С.(Я.) змагаліся на франтах, 13 з іх прысвоена званьне Героя Сав. Саюза. За гады Сав. улады якуцкі (саха) народ кансалідаваўся ў нацыю, створаны сучасныя галіны прам-сці, у т. л. алмазаздабыўная. У вер. 1990 абвешчаны дзярж. сувэрэнітэт рэспублікі. У кастр. 1991 уведзена пасада прэзыдэнта (у 1991-2002 М. Я. Нікалаеў, з 2002 — В. А. Штыроў). У сьнеж. 1991 прынятая сучасная назва — С.(Я.). 31. 3. 1992 С.(Я.) разам з інш. суб’ектамі Рас. Фэдэрацыі падпісала Фэдэратыўны дагавор.
    Гаспадарка. Аснову эканомікі С.(Я.) складае горназдабыўная прам-сць (77,4% кошту прамысл. прадукцыі, 1999). Здабыча алмазаў (Мірны, Удачны, Айхал), золата (бас. рэк Алдан і Індыгірка), волава (Дэпутацкі, Эсэ-Хая), сурмы (Вусьць-Нера), сьлюды (Алдан, Тамот, Канкунскі). Паліўна-энэргет. комплекс (17,7%) грунтуецца на мясц. вугалі, прыродным газе, гідраэнэргарэсурсах і прывазных нафтапрадуктах. Здабьгча каменнага і бурага вугалю 10 млн. т (1999, Нерунгры, Сангар, Кангаласы), прыроднага газу (Вілюйск, Сангар), вытв-сць электраэнэргіі 7,4 млрд. кВт • гадз (1999), Вілюйская ГЭС, Нерунгрынская, Чульманская, Якуцкая ДРЭС. Прадпрыемствы дрэваапр., буд. матэрыялаў, маш.-буд., лёгкай, харч., у т. л. рыбнай, прам-сці. Лясная і дрэваапр. прам-сць (вытв-сць піламатэрыялаў — 106,5 тыс. м , мэблі) у Якуцку, Вілюйску, Алёкмінску, Ленску, маш.-буд. — у Нерунгры (рамонтна-мех.) і Якуцку (суднарамонт), мэталяапр. — у Алдане. Вытв-сць буд. матэрыялаў (у т.л. цэмэнту — 104 тыс. т) у Якуцку, Нерунгры, Мірным, Алдане, Сангары, Ленску, Тамоце. Лёгкая прам-сць (швейная, гарбарна-абутковая) у Якуцку, харч. — у Якуцку, Нерунгры, Ленску і інш. Вытв-сць сувэніраў у Якуцку. Гал. галіна сельскай гаспадаркі — жывёлагадоўля (мяса-малочная, мяса-табуновая конегадоўля); на Пн — аленегадоўля. Сьвіна- і птушкагадоўля. Разьвіта зьверагадоўля (серабрыста-чорны ліс, блакітны пясец, норка), паляўнічы (вавёрка, белы пясец, гарнастай, ліс, собаль, андатра) і рыбны промыслы. Пагалоўе (тыс. галоў, 1999) буйн. раг. жывёлы 273,5, сьвіней 20,4. Пасяўныя пл. (тыс. га, 1999) 59,9, з іх пад збожжавымі (пшаніца, ячмень, авёс) 23,7, бульбай і агароднінай 11,4, кармавымі 24,8. Пасевы збожжавых у цэнтр. і паўд. раёнах, бульбу і агародніну вырошчваюць у цэнтр. ч., на Пд і З. Асн. віды транспарту паветраны і водны. Аэрапорты ў Якуцку, Нерунгры, Мірным, Вілюйску, Алёкмінску, Ленску, Тыксі, Верхаянску, Чэрскім. Суднаходзтва па Паўночным марскім шляху, рэках Лена, Алдан, Вілюй, Анабар і інш. Марскія парты: Тыксі, Зялёны мыс (Чэрскі). Даўж. чыгункі 165 км (Бамаўская чыг. лінія — Тында—Беркакіт—Нерунгры). Аўтадарог з цьвёрдым пакрыцьцём 7071 км, гал. Амура-Якуцкая аўтамагістраль (Беркакіт—Тамот—Якуцк) і Якуцк—Хандыга—Магадан. С.(Я.) пастаўляе ў інш. рэгіёны Расіі і за мяжу алмазы, золата, волава, піламатэрыялы, пушніну; завозіць нафтапрадукты, прадукцыю машынабудаваньня, тавары лёгкай, харч. прам-сці і інш.

    Літаратура. Разьвіваецца на якуцкай мове. Вытокі ў багатым і разнастайным фальклёры; асабліва пашыраны гераічны эпас аланхо. Пісьмовая л-ра зарадзілася з узьнікненьнем пэрыяд. друку ў пэрыяд рэвалюцыі 1905-07. У творах А. Кулакоўскага, А. Сафронава побыт якутаў, іх цяжкае жыцьцё. Заснавальнік як. сав. л-ры — П. Айунскі. У 1920—30-я г. выступілі паэты С. Эляй, А. Абагінскі (Кудрын), А. Кюндэ (Іваноў), Кюнюк Урастыраў (У. Новікаў), празаікі Ама Ачыгыя (М. Мордзінаў), Эрылік Эрысьцін (С. Якаўлеў), драматург Суарун Амалон (Дз.Сіўцаў) з творамі пра грамадз. вайну, зьмены ў жыцьці народа. У Вял. Айч. вайну патрыят. творы стваралі С. Васільеў-Барагонскі, Эрылік Эрысьцін, Ама Ачыгыя, Кюнюк Урастыраў, Эляй і інш. У пасляваен. гады распрацоўваліся тэмы Вял. Айч. вайны (І. Нікіфараў, Л. Папоў), стваральнай працы (Сямён Данілаў, Сафрон Данілаў, М. Яфімаў, І. Гогалеў). У 1960—90-я г. л-ра папоўнілася творамі П. Табурокава, М. Якуцкага, М. Габышава, С. Руфава, С. Тарасава, А. Сырамятнікавай і інш. На бел. мову асобныя творы Абагінскага, Айунскага, Сафрона Данілава, Сямёна Данілава, Кюндэ, Сафронава, Яфімава перакладалі А. Вольскі, С. Міхальчук, У. Правасуд, Я. Семяжон. Асобнымі выданьнямі выйшлі аповесьці В. Гаўрыльевай “Краіна Уот-Джулустана» (1981), казка «Жураўлінае пяро» (1988).
    Архітэктура, выяўленчае і дэкаратыўна-прыкладное мастацтва. На тэр. С.(Я.) знойдзены арнамэнтаваная кераміка, маст. вырабы з мэталю, наскальныя выявы (жывёлы, сцэны паляваньня) часоў нэаліту і бронзы. Стараж. жыльлё якутаў — прамавугольная ў пляне юрта, з 19 ст. пашыраны драўляныя хаты. Традыц. віды нар. мастацтва: разьба па дрэве і косьці, чаканка і гравіроўка па мэтале, дробная плястыка, выраб футравага адзеньня, аздобленага мазаікай і аплікацыяй. У 20 ст. пааднаўляліся старыя і ўзьнікалі новыя гарады (Алдан, Ленск, Мірны) і гар. пасёлкі (Чарнышэўскі і інш.). Ва ўмовах вечнай мерзлаты будынкі (шматпавярховыя, цагляныя ці каменныя) узводзілі пераважна на слупкаватых ці палевых фундамэнтах. Сярод найб. значных архітэктараў-праекціроўшчыкаў С. Данілаў, В.Пятроў, І. Смалькоў і інш. У 1964 створаны Саюз архітэктараў С.(Я.). Выяўл. мастацтва пач. 20 ст. прадстаўлена творчасцю М. Носава і І. Папова. У 1920—30-я г. працавалі першыя мастакі-якуты — П. Раманаў, Г. Туралысаў, П. Дабрынін. Сярод мастакоў 2-й пал. 20 ст. жывапісцы А. Осіпаў, М. Лукін, В. Пятроў, Л. Габышаў, графікі Э. Сіўцаў, В. Васільеў, разьбяры па косьці Дз. Нікіфараў, І. Мамаеў і інш.
    Музыка. Аснову муз.-паэт. фальклёру якутаў складае гераічны эпас аланхо. Асн. жанры як. нар. музыкі — працяжныя і мерныя песьні. Працяжным уласьцівы свабодная форма, пераменныя мэтр і лад. Мэлёдыі мерных песень рытмічна выразныя і ладава акрэсьленыя (лірычныя, танц., а таксама т.зв. паднябенныя, якія выконваюцца з характэрным прыцмокваньнем). З танцаў вядомы асуахай, з інструментаў — хамуз (варган), кюпсюр (барабан), дзюнгюр (шаманскі бубен), самаробная скрыпка і запазычаныя ад рускіх балалайка і баян. У 1843 упершыню як. нар. песьні запісаў А. Мідэндорф. У 1927 выдадзены першы зб. як. песень (у ім зьмешчаны апрацоўкі М. Аладава). Найб. вядомыя музыканты: Ф. Карнілаў, А. Скрабін, М. Жыркоў, З. Вінакураў. На як. муз. мастацтва паўплывалі Г. Ліцінскі (першыя нац. опэры і балеты разам з М. Жырковым), М. Пяйко, Г. Грыгаран, С. Кандрацьеў і інш. Сярод як. выканаўцаў сьпевакі М. Лабанаў, А. Лыткіна, Н. Шапялёва, А. Ільіна, хар. дырыжор Ф. Баішава, балерына А. Сьцяпанава. Працуюць Муз.-драм. т-р імя П. Айунскага, муз. т-р, філярмонія, ансамбаль танца, сымф. аркестр, хор радыё і тэлебачаньня, муз. вучылішча, муз. школа. Саюз кампазытараў С.(Я.) з 1979.
    Літ.: Иванов В. Н. Социально-экономические отношения у якутов, XVII в. Якутск, 1966; Гоголев А. И. Историческая этнография якутов. Якутск, 1986; Зыков Ф. М. Поселения, жилища и хозяйственные постройки якутов XIX — нач. XX в. Новосибирск, 1986.
    Л. В. Лоўчая (прырода, гаспадарка), М. Г. Нікіцін (гісторыя).
    /Беларуская энцыклапедыя. Т. 14. Мінск. 2002. С. 202-204./

    ЯКУТЫ (саманазва саха), народ у Рас. Фэдэрацыі, асн. насельніцтва Рэспублікі Саха (Якуція; 330,3 тыс. чал., 2000). Агульная колькасьць 382 тыс. чал. (1995). Гавораць на якуцкай мове. Вернікі — пераважна праваслаўныя.

    ЯКУЦІЯ, другая назва Рэспублікі Саха (Якуція) у Расійскай Фэдэрацыі,. Гл. Саха (Якуція).

    ЯКУЦК, горад, сталіца Рэспублікі Саха (Якуція), у Расіі. Засн. ў 1632 як Якуцкі (Ленскі) астрог, з 1643 на сучасным месцы. З 1851 адм. цэнтар Якуцкай вобл. У 1922-90 сталіца Якуцкай АССР. 196 тыс. ж. (1998). Порт на р. Лена. Вузел аўтадарог. Злучаны Амура-Якуцкай аўтамагістральлю з чыг. ст. Беркакіт. Аэрапорт. Прамысл., навук. і культ. цэнтар рэспублікі. Прам-сць: лёгкая (швейная, вытв-сьць сувэніраў), харч. (малочная, рыбная, лікёрагарэлачная), мэблевая, вытв-сьць буд. матэрыялаў, суднарамонт. Кангаласкі вугальны разрэз. ДРЭС. Навук. цэнтар Сыб. аддз. Рас. АН. Ун-т, с.-г. ін-т. 3 тэатры. Філярмонія. 6 музэяў. Нац. б-ка. Бат. сад. Арх. помнікі: вежа Якуцкага астрога (1685), будынкі Спаскага манастыра (1664), Нікольская царква (1852).

    У 1632 атрад енісейскіх казакоў пад кіраўніцтвам П. Бекетава засн. на правым беразе Лены астрог Якуцкі, або Ленскі (у 1642-43 перанесены на левы бераг). У 1680-я г. на З ад астрога пабудавана драўляная крэпасьць і засн. горад. У 17 — 1-й пал. 18 ст: Я. — ваен.-адм. і гандл. цэнтар асваеньня Расіяй Усх. Сыбіры і Д. Усходу. У насельніцтве Я. пераважалі рускія і якуты (у канцы 19 ст. складалі каля 35%). З 1708 Я. у Сібірскай, з канца 18 ст. — у Іркуцкай губэрнях. З 1851 цэнтар Якуцкай вобл. У 1922-90 Я. — сталіца Якуцкай АССР, з 1991 — Рэспублікі Саха (Якуція).

    ЯКУЦКАЯ МОВА, мова якутаў, адна з цюрскіх моў (усх. галіна, уйгура-агузская група). Пашырана ў Рэспубліцы Саха (Якуція), часткова ў Амурскай. Магаданскай, Сахалінскай абл., Таймырскай і Эвенкійскай аўт. акругах Расіі. Вылучаюць 4 групы гаворак: цэетр., вілюйская, паўн.-зах., таймырская. Я. м. уласьцівы: у фанэтыцы — пасьлядоўны сынгарманізм; у марфалёгіі — аглюцынацыя, выкарыстаньне асабовых займеньнікаў 1-й і 2-й асобы адз. л. толькі ў асн. склоне, існаваньне (акрамя 6 асн. склонаў, агульных з інш. цюрк. мовамі прыватнага, творнага, сумеснага, вінавальнага зборнага і 2 параўнальных склонаў; сынтаксіс пераважна тыповы цюрскі; у лексыцы шмат запазычаньняў з манг., эвенкійскай і рус. моў. Першы тэкст на Я.м. (пераклады малітвы) выдадзены ў 1705 у Амстэрдаме. Агульна-нар. пісьменнасьць з 1922 С. А. Наўгародава), з 1929 алфавіт заменены на лацінку, з 1939 — на аснове рус. графікі. Літ. мова разьвілася на базе размоўнай мовы цэнтр. раёнаў Якуціі. Адзін з аўтараў «Слоўніка якуцкай мовы» (вып. 1—13, 1907—30) — Э. К Пякарскі.
    Літ.: Убрятова Е. И. Якутский язык // Языки народов СССР. М., 1966. Т. 2; Дьячковскнй Н. Д. Звуковой строй якутского языка. Ч. 1-2. Якутск, 1971-77.
    /Беларуская энцыклапедыя. Т. 18. Кн. 1. Мінск. 2004. С. 258./

                                                                        ДАДАТАК


                                             Дзяржаўны герб Рэспублікі Саха (Якутыя)
    11 студзеня 1991 г. Прэзыдыюм Вярхоўнага Савету Якуцкай-Саха ССР прыняў пастанову “Аб конкурсе па дзяржаўных сымбалях Якуцкай-Саха ССР” (сьцяг, герб і гімн). Апошні тэрмін падаваньня прац на конкурс вызначылі 1 траўня 1991 г.
    26-29 траўня 1992 г. адбылася 13 сэсія Вярхоўнага Савета, ўжо Рэспублікі Саха (Якутыя), 12 скліканьня і сярод іншых было разгледжанае пытаньне - Аб праекце Закона “Аб Дзяржаўным гербе Рэспублікі Саха (Якутыя)”.
    1 чэрвеня 1992 г. у канфэрэнц-залі Нацыянальнай бібліятэкі РС(Я) адкрылася выстава эскізаў дзяржаўнай сымбаляў РС(Я). У малюнку герба шэраг аўтараў асноўнай постацьцю робяць сьцерха (жураўля), арла, сьвятое дрэва Аал Лук Мас, а таксама пушных зьвяркоў, багацьце нетраў.
    23 чэрвеня 1992 г. Урадавая камісія па дзяржаўнай сымболіцы РС(Я), абмеркаваўшы інфармацыю намесьніка старшыні ўрадавай камісіі К. К. Коркіна пра заключны этап конкурсных прац па дзяржаўнай сымболіцы, прыняла рашэньне пра вынясеньне на абмеркаваньне 14 сэсіі ВС РС(Я) праекты Дзяржаўнага герба ды Дзяржаўнага сьцяга РС(Я). Камісія даручыла дэпутату ВС РС(Я) доктару гістарычных навук, прафэсару В. М. Іванову, выступіць на хуткай сэсіі з дакладам па дадзеным пытаньні.
    21-26 сьнежня адбылася 16 сэсія ВС РС(Я) 12 скліканьня дзе было разгледжанае пытаньне - Аб праекце Закона Рэспублікі Саха (Якутыя) “Аб Дзяржаўным гербе Рэспублікі Саха (Якутыя)”.
    Праект Дзяржаўнага герба РС(Я) быў прыняты на XVI сэсіі ВС РС(Я) XII скліканьня 26 сьнежня 1992 г. Зацьверджаны Геральдычнай радай пры Прэзыдэнце Расейскай Фэдэрацыі. Занесены ў Дзяржаўны Рэгістар Расейскай Фэдэрацыі за № 182.
    Нацыянальная інтэлігенцыя напачатку была ашаломленая “шасьціногім канём”, бо пераважная большасьць якутаў нават не ведае дзе знаходзяцца вярхоўі Лены, і што такое “Шышкінскія пісаніцы”. Прэса патлумачыла:
    “Ён уяўляе сабою кола, у цэнтры якога малюнак старажытнага вершніка са сьцягам з наскальных малюнкаў ракі Лены, на фоне сонечнага дыска - шчыта, зьмешчанага ў апраўленьне з традыцыйным нацыянальным арнамэнтам у выглядзе сямі рамбічных крышталепадобных фігур і надпісамі “Республика Саха (Якутия)” і “Саха Республиката”. У колеры фон малюнка герба - серабрыстага, вершнік - цёмна-чырвонага, апраўленьне - цёмна-блакітнага, арнамэнт і надпіс - белага колеру.
    Зварот да старажытных вытокаў заканамерны. Гэтыя малюнкі - іх там каля 1000 – “захоўваюць” скалы ля вёскі Шышкіна ў вярхоўях ракі Лены, яны адносяцца да VI-IX ст.ст. нашай эры. Гэта курыканскія малюнкі спадчына так званай курумчынскай культуры. Курыкане лічацца продкамі якутаў. Як народ, які прыйшоў з вярхоўяў Лены, якуты, верагодна, ішлі адтуль. Не выпадкова вельмі шмат малюнкаў вершнікаў. Галоўная адметная рыса гэтых малюнкаў - яны асабліва мірныя, там няма ніякіх войнаў, стрэл і г. д. Малююць яны паляваньне на жывёл, людзей на лодках, якія, мабыць, плылі па рацэ. Вершнік на гербе сымбаль аб’яднаньня людзей, народаў на сучасным этапе, якія жывуць у рэспубліцы. Пад гэтым сьцягам яны павінны аб’яднацца – аб’ядноўваць свае высілкі, сваю працу, веды і досьвед для забесьпячэньня сапраўднай дзяржаўнасьці рэспублікі. У гэтым і толькі ў гэтым сэнс.
    Вершнік на першы погляд здаецца прымітыўна-простым. Але гэта толькі на першы погляд. Уважліва ўгледзеўшыся і глыбока ўдумаўшыся ў малюнак, бачыш і разумееш, што ён добра прадуманы. Вельмі выразна прамалявана постаць каня. Ягоны сілуэт вельмі падыходзіць, якуты заўсёды аддавалі перавагу сілуэтнаму, умоўнаму намаляваньню ў сваіх малюнках - гэта сілуэты на табакерках, зробленыя кончыкам нажа, разьбяныя аплікацыі з бяросты і г. д. Вельмі выразны і вершнік, сама яго пастава паказвае, што чалавек гатовы да нейкіх актыўных дзеяньняў, заклікальна высунуты сьцяг разьмешчаны як раз па залатым сячэньні ўсяго малюнка. Закон залатога сячэньня быў адкрыты значна пазьней, можа быць, праз тысячагодзьдзе, ён патрабуе матэматычнага вылічэньня, каб меншая частка ставілася да большай, як большая да закона. Але чуцьцё безназоўнага мастака старажытнасьці падказала яму, дзе павінен быць сьцяг. І сам сьцяг з трыма палосамі сымбалізуе аб’яднаньне плямёнаў. Вытанчана, у лепшых традыцыях размалёвак, выкананы і конь - ён дзіўна падобны на падобныя размалёўкі рускіх іконаў, старажытных храмаў. Галава каня на малюнку маленькая, вытанчаная, ногі тонкія, стройныя. Гэта дае моц самай постаці, яе тулаву. Калі чалавек сядзіць на такім каню, то гэта дае яму сілу. І яшчэ дэталь; гэты конь не бяжыць і ў той жа час не стаіць, у яго постаці адчуваецца нейкая ўнутраная дынаміка, энэргія руху. І гэта таксама сымбаль: наша рэспубліка павінна быць упэўнена ў сабе, у сваім сувэрэнітэце, разьвівацца не скачкападобна, а дынамічна, мерна, складна ісьці да працэсу. І ў гэтым сэнсе малюнак цалкам адказвае патрабаваньням сымбалю.
    Малюнак герба, яго апраўленьне, каляровая гама, - гэта як бы злучнае зьвяно часоў, якое адлюстроўвае пераемнасьць пакаленьняў, культурнай спадчыны народа. Вярхоўным Саветам прыняты годны сымбаль дзяржаўнай улады рэспублікі”.
    Калі час зьняў напружанасьць, з’явілася больш ляканічнае тлумачэньне:
    “Цэнтральны элемэнт герба - старажытны наскальны малюнак, выяўлены ля вёскі Шышкіна (раён ракі Лены, вышэй г. Верхаленска Іркуцкай вобласьці, не даходзячы 18 км да сяла Качуг) у 1745 годзе. Наскальныя малюнкі адносяцца да VI-IX ст.ст. нашай эры і з’яўляюцца спадчынай народа курыкан, якія лічацца продкамі якутаў. Вершнік на гербе Рэспублікі Саха (Якутыя) сымбалізуе аб’яднаньне людзей, народаў, якія жывуць у рэспубліцы. Пад сьцягам маецца на ўвазе яднаньне племя і яго магутнасьць, улада і пачатак дзяржаўнасьці. Ромбападобны арнамэнт, які ўпрыгожвае апраўленьне, уласьцівы ўсім паўночным народам і адначасова нагадвае крышталікі аграненага дыямэнта, таксама своеасаблівага сымбалю Рэспублікі Саха (Якутыя). Акрамя таго, сем рамбічных крышталяў сымбалізуюць сем народаў, якія насяляюць край: якутаў, рускіх, эвенкаў, эвенаў, чукчаў, далганаў, юкагіраў. Сіні колер сымбалізуе пэўнасьць, шчырасьць і надзейнасьць, белы колер - чысьціню, а чырвонай охрай выкананы наскальныя малюнкі ў Шышкіна”.
    Аўтары герба: Восіпаў Апанас Мікалаевіч (1928 г. н.) - жывапісец, народны мастак СССР, ляўрэат Дзяржаўнай прэміі Расіі імя І. Е. Рэпіна, заслужаны дзеяч мастацтваў РС(Я), сапраўдны чалец Расійскай Акадэміі мастацтваў. Чалец Зьвязу мастакоў РФ; Парнікаў Васіль Сямёнавіч (1935 г. н.) - графік, заслужаны дзеяч мастацтваў РС(Я). Чалец Зьвязу мастакоў РФ; Ігнацьеў Уладзімір Нічыпаравіч (1948 г. н.) - графік, дызайнэр; Патапаў Інакенцій Апанасавіч (1932 г. н.) - мастацтвазнавец, кандыдат мастацтвазнаўства, заслужаны дзеяч мастацтваў РФ, ляўрэат Дзяржаўнай прэміі РС(Я) імя П. А. Айунскага, чалец-карэспандэнт Расійскай Акадэміі мастацтваў. Чалец Зьвязу мастакоў РФ.
    Літаратура:
     Якутия. Якутск. 12 января 1993.
    Государственный Герб Республики Саха (Якутия). // Энциклопедия Якутии. Т. 1. Москва. 2000. С. 16-17.
    Якутия: хроника, факты, события. Книга четвертая. Ч. 1. 1990-1996 гг. Якутск. 2007. С. 43, 139, 141, 145, 175.
    Сахая Косіч,
    Койданава

                ГОСУДАРСТВЕННЫЙ ГИМН РЕСПУБЛИКИ САХА (ЯКУТИЯ)
                           Приложение 4 к Закону Республики Саха (Якутия)
                    «Об официальной символике в Республике Саха (Якутия)»
                 (слова С.И. Тарасова, М.Е. Тимофеева, перевод В.Н. Федорова)
                                              Якутия, ты светом зари
                                              К добру и счастью всех нас зовешь,
                                              Алмазной радугой ты горишь
                                              И нас к победам грядущим ведешь.
                               Припев:
                                              Цвети и крепни, родная земля,
                                              Расти и славься, Якутия.
                                              Краса и гордость России ты всей,
                                              Тебя раздольней нет и щедрей.

                                              Привольно Лена наша течет,
                                              Водой живой до края полна.
                                              Она согласье и силу несет
                                              Дарует мир всем народам она.
                               Припев.
                                              Земля Саха, святыни твои
                                              С вершин веков напутствуют нас.
                                              Мы путь продолжили предков своих,
                                              И с честью мы их исполним наказ.
                               Припев.


    Сахая Косіч,
    Койданава



Якуцкая-Саха Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка. Койданава. "Кальвіна". 2015.



                   ЯКУЦКАЯ - САХА САВЕЦКАЯ САЦЫЯЛІСТЫЧНАЯ РЭСПУБЛІКА
   5-28 верасьня 1990 адбылася 2-я сэсія Вярхоўнага Савета ЯАССР 12 скліканьня, якая сярод іншых пытаньняў разгледзела Дэклярацыю аб дзяржаўным сувэрэнітэце Якуцкай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі - Рэспублікі Саха ды Аб размежаваньнях паўнамоцтваў паміж Я-СССР, РСФСР ды СССР па пытаньням эканамічнага ды гаспадарчага будаўніцтва.
    У сувязі з увядзеньнем ў дзеяньне Дэклярацыі аб дзяржаўным сувэрэнітэце Я-СССР пастановай сэсіі вышэйшы ворган дзяржаўнай улады рэспублікі быў перайменаваны ў Вярхоўны Савет Якуцкай-Саха Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі.
    11 студзеня 1991 г. Прэзыдыюм Вярхоўнага Савета Якуцкай-Саха Савецкай Рэспублікі прыняў пастанову “Аб конкурсе па дзяржаўным сымбалям Я-СССР.
    23 верасьня 1992 г. была прынятая пастанова Прэзыдыюма Вярхоўнага Савета Якуцкай-Саха Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі “Аб Дзяржаўным сьцягу Якуцкай-Саха Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі”.
    “Сьцяг складаецца з трох палосаў:
    Верхняя паласа – блакітная, якая азначае мірнае неба – сымбаль свабоды, спакою і задавальненьню народаў.
    Сярэдняя паласа - зялёная – сымбаль урадлівасьці, адраджэньня сяброўства і братэрства.
    Ніжнія паласа – чырвоная – сымбаль рэвалюцыі, прагрэсу, адданасьці Радзіме.
    У цэнтры  - белае кола – Сонца – сымбаль сьнегу, цяплыні ды жыцьця.
    Флягшток – сэргэ (канавязь) – сымбаль краіны аланхо.
    Памер сьцягу: суаднясеньне шырыні сьцяга да яго даўжыні 1:2, палосаў верхняя і ніжняя – 1/5.  Белае кола, у цэнтры зялёнай паласы з дыямэтрам паловы шырыні сьцяга”.
    Былі таксама наладжаны сувязі Я-СССР з Беларусьсю, аб чым гаворыць “падпісанае пагадненьне паміж Якуцкай Саха-ССР і Беларускай ССР па разьвіцьцю эканамічнага, навукова-тэхнічнага і культурнага супрацоўніцтва ды гаспадарчых сувязяў”.
    27 сьнежня 1991 г у 10 гадзінаў раніцы ў Якуцкім музычным тэатры адкрылася урачыстае паседжаньне Вярхоўнага Савета Якуцкай-Саха ССР, з-за заступленьня на пасаду першага прэзыдэнта Я-СССР Міхаіла Яфімавіча Нікалаева.
    У сувязі са зьвяртаньнем Прэзыдэнта Якуцкай-Саха ССР Вярхоўны Савет Я-СССР прыняў пастанову аб перайменаваньні Я-СССР у Рэспубліку Саха (Якутыя).
    Літаратура:
    Зверев Е.  В Белоруссию – с любовью. И оттуда так же. // Молодежь Якутии. Якутск. 29 августа 1991. С 6.
    Якутия: хроника, факты, события. Часть 3. 1954-1990 гг. Якутск. 2006. С. 404
    Якутия: хроника, факты, события. Книга четвертая. Часть 1. 1990-1996 гг. Якутск. 2007. С. 31, 43, 71-72, 85-87.
    Сахая Косіч,
    Койданава
    /Літоўка ды Саха. Сш. 5-7. Койданава. 2011. С. 8./


                                                                       ДАДАТАК

                                                         В Белоруссию — с любовью.
                                                                  И оттуда так же
    Можно только приветствовать усилия нашего правительства по всемерному расширению (экономического пространства, в котором Якутия имеет свои интересы. Об этом говорит и недавно подписанное соглашение между Якутской Саха-ССР и Белорусской ССР по развитию экономического, научно-технического и культурного сотрудничества и хозяйственных связей.
    Правда, и этот сугубо практический документ не обошелся без привычной словесной шелухи недавних времен. К примеру, что может понять нормальный деловой человек из такой фразы: «приступить к разработке вопроса создания...»? А ведь речь идет об очень интересном начинании — учреждении совместного (в Белоруссии) предприятия по производству ювелирных изделий с использованием якутских алмазов, полудрагоценных камней, золота, а также сортировки и реализации ювелирных алмазов. В сентябре над этой проблемой будут работать эксперты обеих республик с участием фирмы «Туймаада Даймонд».
    Чрезвычайно важным представляется еще одни путь ухода от сырьевого экспорта. Уже в эту навигацию из Витимского леспромхоза и Хандыгского завода стройматериалов в Белоруссию будет отправлено 1000 кубометров якутского леса. Если научимся правильно строгать наши бревна, появится еще одно СП — по производству мебельного шпона.
    Изучается возможность участия белорусских предприятий по переработке сырья в деятельности акционерной компании «Якутский мех». До января мы пошлем на берега Припяти 10 тысяч шапок зайца-беляка для выпуска изделий по нашей номенклатуре. А с нового года поставки сырья — туда и готовых изделий — сюда, будут расширены.
    Только «туда» намечено ежегодно поставлять до миллиона тонн энергетических углей. Причем, ученые должны позаботиться о создании экологически чистых технологий сжигания твердого топлива, и одновременно, очевидно, будет создано совместное производство угольных брикетов.
    А что же будет поступать «сюда»? Спешим обрадовать якутян (особенно женщин) таким списком: мясо (говядина) — 5-10 тысяч тонн в год, масло животное — 500-1000 тонн, сухое молоко —200-300 тонн, сыр — 2-3 тысячи тонн, детское питание (образец) — 100 тонн. Ну и, конечно, продукция производственно-технического назначения на уровне госзаказа 1990 года (трактора, БелАЗы. скреперы и т. п.).
    Большие надежды на сотрудничество возлагают экологи как в плане теории, так и в практическом аспекте: изучается возможность создания СП (совместно с инофирмами) по поднятию, транспортировке и переработке 12 миллионов кубометров затопленного в Вилюйском водохранилище лиственного леса.
    Е. Зверев.
    /Молодеж Якутии. Якутск. 29 августа 1991. С. 6./


Якуцкая Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка. Койданава. "Кальвіна". 2015.







    ЯКУЦКАЯ АЎТАНОМНАЯ САВЕЦКАЯ САЦЫЯЛІСТЫЧНАЯ РЭСПУБЛІКА (Якуція), у складзе РСФСР. Утворана 27. 4. 1922. На ПнУ Ўсх. Сыбіры, абмываецца морамі Ўсх.-Сыбірскім і Лапцевых. Уключае Новасыбірскія а-вы. Пл. 3103,2 тыс. км2. Нас. 736 тыс. чал. (1974). Падзяляецца на 32 раёны; 9 гарадоў, 53 гар. пасёлкі. Сталіца г. Якуцк. Канстытуцыя прынятая Надзвычайным 9-м зьездам Саветаў Як. АССР 9. 3. 1937 і зацьверджана Вярх. Саветам РСФСР 2. 6. 1940. Вышэйшыя органы дзярж. улады — Вярх. Савет, які выбіраецца на 4 гады, а ў пэрыяд паміж сэсіямі — Прэзыдыюм Вярх. Савета рэспублікі. Вышэйшы выканаўчы і распарадчы орган — Савет Міністраў. Мясц. органы дзярж. улады — раённыя, гарадзкія, пасялковыя, сельскія Саветы дэп. працоўных. Суд. сыстэма: Вярх. суд Як. АССР, раённыя нар. суды.

    Прырода. Б. ч. тэр. займаюць горы і пласкагор’і. На 3 Сярэднесыбірскае пласкагор’е, у цэнтры Янскае пласкагор’е, хрыбты Верхаянскі, Чэрскага (выш. да 3147 м) і інш. На Ў Аймяконскае нагор’е і Юкагірскае пласкагор’е, на Пд Алданскае нагор’е, Станавы хрыбет, Прыленскае плято. На ПнУ Яна-Індыгірская і Калымская нізіны. На ПнЗ Паўн.-Сыбірская нізіна, у цэнтры Цэнтральнаякуцкая раўніна. Карысныя выкапні: алмазы, золата, волава, жал. руда, руды каляровых мэталяў, кам. вугаль, нафта, прыродны газ, апатыты. Клімат рэзка кантынэнтальны. Сярэдняя т-ра студз. ад -34 да -50 (у раёне Аймякона «полюс холаду» паўн. паўшар’я, да -71°С), ліп. ад 13 да 20°С. Ападкаў 140—280 мм за год, на Пд і ПдЗ 400-600 мм. Вегет. пэрыяд 120-130 дзён. Гал. рэкі: Лена з прытокамі Алдан, Вілюй і інш., Яна. Індыгірка, Калыма. Шматгадовая мерзлата. Глебы падзолістыя, мярзлотна-таежныя, алювіяльныя, тундравыя глеевыя. Пад лесам (тайга) каля 1/2 тэр. Пераважае лістоўніца.

    Насельніцтва. Паводле перапісу 1970 у Я. жывуць якуты (43,0%), рускія (47,3%), украінцы (3,0%), эвенкі (1,4%) і інш. Сярэдняя шчыльн. 2,4 чал. на 10 км2. Больш густа заселены паўд. раёны. Гарадзкога нас. 60%. Найб. гарады: Якуцк, Мірны, Алдан.
    Гістарычны нарыс. Тэр. Я. заселена чалавекам з верхняга палеаліту. У 6-10 ст. н. э. на Сярэднюю Лену праніклі з Прыбайкальля цюркамоўныя плямёны, якія асыміляваліся з мясц. насельніцтвам і стварылі ядро якуцкага народа (сфарміраваўся ў 13-15 ст.). У 17 ст. ў першабытнаабшчынным ладзе якутаў, якія займаліся жывёлагадоўляй, паляваньнем і рыбацтвам, зараджаюцца элемэнты фэад. адносін. Да прыходу рускіх (20—30-я г. 17 ст.) якуты насялялі сярэдняе цячэньне Лены, нізоўе Вілюя і вярхоўе Яны; у 2-й пал. 17 ст. іх паселішчы ўзьніклі па нізоўях Лены, Яны, на Алянёку, Індыгірцы, Алазеі і Калыме. У 1632 якуты добраахвотна далучыліся да Расіі, што мела прагрэс. значэньне: спыніла міжусобіцы, паскорыла фэадалізацыю, прывучыла якутаў да земляробства, уцягвала іх эканоміку ва ўсерас. рынак. У 1638 створана Якуцкае ваяводзтва. У 17—18 ст. якуты плацілі ясак. У 60-я г. 18 ст. забаронены купля і продаж зямлі, за валасьцямі замацаваны зямельныя ўчасткі, склалася т. зв. клясная абшчынная сыстэма землекарыстаньня (існавала да 1920). Паводле «Статута аб кіраваньні іншародцаў» 1822 якуты прылічаны да «качавых іншародцаў». У сярэдзіне 19 ст. ў бас. р. Алёкма і Віцім знойдзена золата. Буд-ва Сыбірскай чыг., узьнікненьне золатаздабыўной прамысловасьці і суднаходзтва па Лене спрыялі разьвіцьцю ў Я. з канца 19 ст. элемэнтаў капіталіст. адносін, фарміраваньню нац. буржуазіі. З 19 ст. царызм выкарыстоўваў Я. як месца паліт. ссылкі. У Я. адбывалі ссылку дзекабрысты, народнікі, М. Г. Чарнышэўскі, У. Г. Караленка, П. А. Аляксееў, I. В. Бабушкін, Р. К. Арджанікідзе, Р. I. Пятроўскі і інш., у т. л. беларусы Р. А. Васільеў, А. А. Касьцюшка-Валюжаніч і інш. Паліт. ссыльныя садзейнічалі культ. і паліт. разьвіцьцю якутаў, дасьледаваньню краю.
    У рэв. 1905-07 у Я. ўзьніклі дэмакр. саюзы і с-д. арг-цыі. Вясной 1917 у Якуцку створаны к-т РСДРП, Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў, прафсаюзы. Увосень 1917 уладу ў Я. захапіў контррэвалюц. «Якуцкі абласны савет». Працоўныя Я. з дапамогай атрада Чырв. Арміі скінулі контррэвалюц. ўрад і 1. 7. 1918 аднавілі Сав. ўладу. У жн. 1918 тэр. Я. захапілі калчакоўцы. У выніку ўзбр. паўстаньня рабочых і салдат пад кіраўніцтвам Якуцкай падпольнай бальшавіцкай арг-цыі ў сьнеж. 1919 белагвардз. войскі выгнаны з Якуцка, да сак. 1920 — з усёй тэрыторыі. 27. 4. 1922 утворана Якуцкая АССР у складзе РСФСР. 27. 12. 1922 1-ы Усеякуцкі ўстаноўчы зьезд Саветаў выбраў ЦВК і СНК рэспублікі. Паводле зямельнай рэформы 1929 сяляне атрымалі каля 150 тыс. га канфіскаванай у кулакоў зямлі. Да 1940 калгасы Я. аб’ядноўвалі 93,2% пасяўной плошчы, працавала 13 МТС (1941). За гады даваен. пяцігодак створаны лясная, вугальная, рыбная, гарбарная, палігр. і інш. галіны прамысловасьці, ліквідавана эканам. і культ. адсталасьць. Якуцкі народ кансалідаваўся ў сацыяліст. нацыю. У Вял. Айч. вайну ў Я. пабудаваны новыя прамысл. прадпрыемствы; тысячы ўраджэнцаў Я. змагаліся на франтах, 11 з іх прысвоена званьне Героя Сав. Саюза, больш за 2 тыс. ўзнаг. ордэнамі і мэдалямі СССР. Пасьля вайны ў Я. створаны новыя індустр. раёны, пачата здабыча алмазаў, далей на Пн пашырылася земляробства. Як. АССР узнаг. ордэнам Леніна (1. 10. 1957), ордэнам Кастр. Рэв. (26. 6. 1972) і ордэнам Дружбы Народаў (29. 12. 1972).

    Народная гаспадарка. Я. вылучаецца горна-здабыўной прамысловасьцю. Аб'ём прамысл. прадукцыі ў 1972 перавысіў узровень 1922 у 914 разоў. Прамысловасьць дае 80% валавой прадукцыі гаспадаркі рэспублікі. Здабыча алмазаў у Мірным (горна-абагачальны камбінат) і Айхале, золата ў бас. Алдана і Індыгіркі, волава ў бас. Яны (Эсэ-Хая) і Індыгіркі, сьлюды (Тамот, Эмельджак, Канкунскі). Здабыча каменнага (Сангар, Джэбарыкі-Хая) і бурага (Кангаласы) вугалю, прыроднага газу (Тас-Тумус). Вілюйская ГЭС і Якуцкая ДРЭС. Машынабудаваньне і мэталяапрацоўка (з-ды рамонтна-мех. ў Якуцку, машынарамонтны ў Алдане, суднарамонтны ў Жатаі. Дрэваапрацоўка ў Якуцку (лесакамбінат), Пеледуі, Ленску. Прамысловасьць буд. матэрыялаў (Якуцк, Мірны, Ленск, Тыксі, Пакроўск і інш.). Гарбарна-абутковы камбінат і швейная ф-ка ў Якуцку. Харч. прамысловасьць у Якуцку, Алдане і інш. Гал. галіна с. гасп.— мяса-малочная жывёлагадоўля. У Я. 58 саўгасаў і 16 калгасаў (1974). На 1. 1. 1974 (тыс. галоў): буйн. раг. жывёлы 366,1 (у т. л. кароў 141,7), аленяў 380,7. Пасяўная пл. (тыс. га, 1973) 82,7, з іх пад збожжавымі 59,3, бульбай 6,7, агароднінай 1,0, кармавымі 15,7. Са збожжавых вырошчваюць ячмень і пшаніцу, авёс. Пушны промысел, зьверагадоўля. Вял. значэньне для Я. маюць Паўночны марскі шлях (гал. порт. Тыксі), суднаходзтва па Лене, Алдане, Вілюі, Анабары і інш. Аўтамаб. дарог 12,1 тыс. кмч у т. л. з цьв. пакрыцьцём 1,4 тыс. км (1974). Гал. аўтамаб. дарогі: Амура-Якуцкая магістраль, Калымскі тракт, магістраль Ленск — Мірны — Чарнышэўскі. Часовыя дарогі (аўтазімнікі). Газаправод Тас-Тумус — Якуцк. Рэгулярныя паветр. зносіны з Масквой, Іркуцкам, Магаданам.
    Ахова здароўя. У 1913 на тэр. сучаснай Як. АССР было 13 бальнічных устаноў, 22 урачы. У 1940 працавала 84 бальнічныя ўстановы на 582 ложкі (45,3 на 10 тыс. ж.), 311 урачоў усіх спэцыяльнасьцей (6,7 на 10 тыс. ж.), 1546 чал. сярэдняга мэд. пэрсаналу (37,3 на 10 тыс. ж.). На пач. 1973 - 235 бальнічных устаноў на 11 070 ложкаў (157,1 на 10 тыс. ж.), 2099 урачоў усіх спэцыяльнасьцей (29,8 на 10 тыс. ж.), 8967 чал. сярэдняга мэд. пэрсаналу (127,3 на 10 тыс. ж.), НДІ тубэркулёзу, мэд. вучылішча, 14 санаторыяў на 960 ложкаў, 2 дамы адпачынку на 302 ложкі. Курорты: Кемпендзяй, Абалах.

    Культура. Да Кастр. рэвалюцыі якуты не мелі сваёй пісьменнасьці. Толькі 0,7% карэннага насельніцтва было пісьменным. У 1917 у Я. 173 агульнаадук. школы (4,7 тыс. дзяцей), сярэдніх спэц. і ВНУ не было. За гады Сав. улады непісьменнасьць у Я. ліквідавана, ажыццёўлена ўсеаг. абавязковае навучаньне на роднай мове. У 1973/74 навуч. г. ў Я. 677 агульнаадук. школ усіх тыпаў (174,3 тыс. вучняў), 18 сярэдніх спэц. навуч. устаноў (10,2 тыс. навучэнцаў), Якуцкі унівэрсытэт (6 тыс. студэнтаў). У рэспубліцы (на 1. 1. 1974) 8 музэяў, 572 масавыя б-кі, 689 клубных устаноў, 849 кінаўстановак. Працуюць: Якуцкі філіял Сыбірскага аддз. АН СССР (мае 8 НДІ), акрамя таго 12 н.-д. устаноў, у т. л. аддзяленьне Усесаюзнага ін-та паляўнічай гаспадаркі і зьверагадоўлі, ін-т с. гасп. і інш. Працуе кніжнае выдавецтва, выходзяць 44 газэты, у т. л. рэсп.: “Кыым” (“Іскра”), «Эдэр коммунист» (“Малады камуніст”), “Социалистическая Якутия”. Тэлецэнтар у Якуцку (з 1969). Радыёвяшчаньне на якуцкай і рус. мовах.
    Самы папулярны від якуцкага фальклёру — гераічны эпас “Аланхо”. Пашыраны казкі, легенды, паданьні. Маст. л-ра зарадзілася пасьля рэв. 1905-07. У творах А. Кулакоўскага, А. Сафронава, М. Няўстроева паказаны дарэвалюц. побыт якутаў, іх цяжкае жыцьцё. Заснавальнік якуцкай сав. л-ры П. Айунскі (П. Сьляпцоў). У 20-30-я г. паэты Эляй (С. Кулачыкаў), А. Абагінскі (Кудрын), Кюндэ (А. Іваноў), Урастыраў Кюнюк (У. Новікаў), празаікі Ама Ачыгыя (М. Мордзінаў), Эрылік Эрысьцін (С. Якаўлеў), драматург Суарун Амалаон (Дз. Сіўцаў), байкапісец Кюн Джырыбінэ (С. Савін) з творамі пра героіку рэвалюцыі, сацыяліст. перабудову жыцьця народа. У Айч. вайну былі вядомы патрыят. творы Эрыліка Эрысьціна, Мордзінава, С. Васільева, Новікава, Эляя і інш. У сучаснай л-ры вядомы паэты I. Гогалеў, П. Табурокаў, С. Васільеў, Сямён Данілаў, Л. Папоў, М. Яфімаў, празаікі М. Якуцкі, Сафрон Данілаў, М. Габышаў, А. Сырамятнікава, драматургі Сіўцаў, В. Пратадзьяканаў і інш. На якуцкую мову перакл. творы Я. Коласа, М. Танка, аповесьць В. Быкава “Трэцяя ракета” (1964). На бел. мову перакл. творы Эляя, Сафрона Данілава, Табурокава і інш.
    На тэр. Я. знойдзены арнамэнтаваная кераміка, маст. вырабы з мэталю, наскальныя выявы (жывёлы, сцэны паляваньня) часоў нэаліту і бронзы. Стараж. жыльлё якутаў — прамавугольная ў пляне юрта, з 19 ст. — драўляныя хаты (перанятыя ў рус. пасяленцаў). Традыц. віды нар. мастацтва: разьба па дрэве і косьці, чаканка і гравіроўка па мэтале, дробная плястыка, выраб футравага адзеньня аздобленага мазаікай і аплікацыяй. У разьвіцьці прафэс. мастацтва ў сав. час вял. роля належала І. Папову, М. Носаву. У 20—30-я г. працуюць першыя мастакі-якуты П. Раманаў, Г. Туралысаў П. Дабрынін. Сярод мастакоў пасьляваеннага часу жывапісцы А. Осіпаў, М. Лукін, В. Пятроў, Л. Габышаў, графікі Э. Сіўцаў, В. Васільеў, разьбяры па косьці Дз. Нікіфараў, I. Мамаеў і інш.
    Асн. жанры як. нар. музыкі — працяжныя мерныя песьні. У працяжных (асн. эпізоды эпасу “Аланхо”, некаторыя патрыятычныя песьні) свабодная форма, пераменны метар, лад, што паддаецца фіксацыі. Мэлёдыі мерных песень (лірыч., танц., а таксама т. зв. паднябенныя, выконваюцца з характэрным прыцмокваньнем) рытмічна выразныя і ладава акрэсленыя. З танцаў— асуахай, з інструмэнтаў — хамуз (варган) і самаробная скрыпка. Прафэс. муз. культура фарміруецца ў сав. час. У 1927 выд. першы зборнік песень (у ім зьмешчаны апрацоўкі М. Аладава). Разам з як. музыкантамі Ф. Карнілавым, А. Скрабіным, М. Жырковым, З. Вінакуравым у яе стварэнні ўдзельнічалі маскоўскія: Г. Ліцінскі (першыя нац. опэра і балет разам з М. Жырковым), М. Пяйко, Г. Грыгаран, С. Кандрацьеў (сімф. і камер, творы). Працуюць Муз.-драм. т-р імя П. Айунскага (1925), муз. вучылішча, сімф. аркестар і хор радыё, муз. школы.
    Элементы тэатр. мастацтва меліся ў як. фальклёры, эпасе “Аланхо”. Пачатак тэатр. паказаў на як. мове — інсцэніроўкі “Аланхо”. У 1905-07 узьнікла тэатр. самадзейнасьць. Першы спэктакль на як. мове адбыўся ў 1909 у Якуцку. У 1919 драм. сэкцыя т-ва “Манчары” паставіла як. п’есу “Хваля жыцьця” П. Айунскага. У 1920 у Якуцку заснаваны рус. прафэс. даярж. нар. т-р, у 1925 пры ім арганізавана як. нац. трупа. У 1930 створаны дзярж. тэатар-студыя, які ў 1942 аб’яднаўся з Рус. т-рам (з 1948 Як. муз.-драм. т-р імя Айунскага). Дзейнічалі калг.-саўг. т-ры ў Мегіна-Кангаласкім р-не (засн. ў 1936), Нюрбе (засн. ў 1940). У Я. (1974) 4 т-ры. У рэпэртуары пераважаюць творы — п’есы Айунскага, С. П. Данілава, I. Находкіна, І. Ізбекава і інш. Як. рус. драм. т-р паставіў бел. п’есы «Канстанцін Заслонаў» (1949) і “Пад адным небам» (1964) А. Маўзона.
    Літ.: Российская Федерация. Восточная Сибирь, М., 1969 (Советскнй Союз); История Якутской АССР, т. 1-3, М.-Л., 1955-63; Петров П. У. Революционная деятельность большевиков в якутской ссылке, М., 1964; Борьба за установление и упрочение Советской власти в Якутни. [Зб. докумэнтаў і матэрыялаў], ч. 1-2, Якутск, 1957-62; Новгородов А. И. Октябрьская социалистическая революция и гражданская война в Якутии, Новосибирск, 1969; Петров Д. Д. Якутяне на фронтах Великой Отечественной войны Советского Союза, Якутск, 1965; 325 лет вместе с русским народом. 1632-1957, Якутск, 1957; Очерк истории якутской советской литературы, М., 1970; Протодьяконов В. А. и Алексеев Н. М. Писатели Якутии. Краткий биобиблиогр. справочник, 2 изд., Якутск, 1972; Потапов Н. А. Изобразительное искусство Советской Якутии, Л., 1960; Кондратьев С. А. Якутская народная песня, М., 1963; Якутская советская литература и искусство, Якутск, 1964; История музыки народов СССР, т. 1-4, М., 1970-73; История советского драматического театра, т. 2-6, М., 1966-71.
    В. Н. Мазоўка (прырода), Н. У. Капранава (гістар. нарыс), В. С. Шаплыка (нар. гаспадарка). Мінск; В. П. Міронаў (ахова здароўя, нар. асьвета). Якуцк.

    ЯКУЦК, горад, сталіца Якуцкай АССР. Прыстань на р. Лена. Аэрапорт. 133 тыс. ж. (1974). Прамысловы і культ. цэнтар рэспублікі.
З-ды: рамонтна-мэханічны, жалезабэтонных канструкцый, піваварны, вінны; лесакамбінат, гарбарна-абутковы камбінат; прадпрыемствы харч., палігр. прамысловасьці. Філіял Сыб. аддзяленьня АН СССР. Якуцкі унівэрсытэт, 11 сярэдніх спэц. навуч. устаноў. 3 т-ры (Якуцкі музычны, Рускі і Якуцкі драматычныя). 2 музэі (краязнаўчы і выяўл. мастацтва).
    Засн. ў 80-я г. 17 ст. Апорны пункт рускіх на Д. Усходзе. З 1708 у Сыбірскай, з канца 18 ст. ў Іркуцкай губ., з 1851 цэнтар Якуцкай вобл. Месца паліт. ссылкі ў царскай Расіі. Сав. ўлада ўстаноўлена 1. 7. 1918. З 22. 8. 1918 да 15. 12. 1919 захоплены белагвардзейцамі. З 27. 4. 1922 сталіца Якуцкай АССР.

    ЯКУЦКАЯ МОВА, мова карэннага насельніцтва Якуцкай АССР, часткі нас. Краснаярскага краю, Магаданскай, Сахалінскай і Амурскай абл. РСФСР. На ёй гаворыць 290 тыс. чал. Належыць да уйгура-агузскай групы ўсх. галіны цюрскіх моў. Літ. мова створана ў сав. час. Графіка да 1939 на лацінскай, потым на рус. аснове.
    Вылучаюцца 3 дыялектныя групы Я. м.: заходняя (вілюйская), усходняя і далганская (таймырская). Асн. асаблівасьці Я. м.: у фанэтыцы — гармонія слова, ёсьць дыфтонгі; у марфалёгіі — аглюцінацыя, часта выкарыстоўваецца падваеньне асновы слова; у лексыцы — шмат запазычаньняў з рус., манг., эвенкскай моў.
    Літ.: Языки народов СССР, т. 2, М., 1966.
    А. Я. Супрун. Мінск.

    ЯКУЦКІ УНІВЭРСЫТЭТ, вышэйшая навуч. установа. Засн. ў 1956 на базе Якуцкага пэд. ін-та (з 1934).
    Ф-ты ў 1973/74 навуч. г.: гісторыка-філял., замежных моў, фізыка-матэм., біёлага-геагр., мэд., інж.-тэхн., с.-г. Навучаньне дзённае, вячэрняе і завочнае. Асьпірантура; прымае да абароны канд. дысэртацыі. Лябараторыі, выліч. цэнтр, матэм. школа, геал. і заалягічны музэі, студэнцкая карцінная галерэя, б-ка.
    Дз. Е. Данскі. Якуцк.
    /Беларуская Савецкая Энцыклапедыя. Т. ХІ. Мінск. 1974. С. 535-539./

                                                                     ДАДАТАК







    Сахая Косіч,
    Койданава