суббота, 31 октября 2015 г.

Анэмпадыст Сафронаў. Радзіма. Койданава. "Кальвіна". 2015.



                                                           Анэмпадыст Сафронаў
                                                                           (Якуція)
    Выдатны якуцкі пісьменьнік, адзін з пачынальнікаў якуцкай літаратуры — Анэмпадыст Іванавіч Сафронаў нарадзіўся ў кастрычніку 1886 г. у сям’і непісьменнага селяніна-якута. Закончыў чатырохклясную царкоўнапрыходзкую школу. З 1907 г. працаваў наборшчыкам у друкарні ў Якуцку, пазьней — табэльшчыкам у рыбапрамыслоўцаў. У грамадзянскую вайну (1921-1922 гг.) быў намесьнікам камандуючага па палітчастцы Якуцкага народнага рэвалюцыйнага добраахвотніцкага атрада па барацьбе з бандытызмам. Вядомы палітычны дзеяч, А. І. Сафронаў зьяўляўся членам ЦВК Якуцкай АССР, удзельнікам І Усесаюзнага цюркалягічнага зьезда ў Баку (1926 г.), дырэктарам першага Якуцкага нацыянальнага тэатра, адным з рэдактараў грамадзка-літаратурнага часопіса “Чолбан» (“Ранішняя Зорка”).
    Друкавацца пачаў з 1912 г. На яго творчасьць вялікі ўплыў аказала руская клясычная літаратура (А. Пушкін, М. Лермантаў, А. Астроўскі і інш.). Сафронаў быў драматургам, празаікам і паэтам. Ён пакінуў па сабе багатую спадчыну: каля 20 драматычных твораў, больш 200 паэтычных, кнігі прозы. Памёр пісьменьнік у 1935 годзе.
    Паэма “Радзіма” зьявілася ў друку ў 1912 г. у часопісе “Саха сацата” (“Якуцкі голас”). У сваім творы, прасякнутым яркімі сацыяльнымі матывамі, аўтар, па зразумелых прычынах, шырока карыстаецца паэтычным прыёмам алегорыі, гаворыць аб “сумётах сьнегу” і “змрочнай цішыні”, у якой, нібы “труп акарчанелы ў мёрзлай глебе”, застыла яго радзіма — Якуція. У гэтай паэме Сафронаў выступае як прыхільнік рэвалюцыйна-дэмакратычнага руху і заклікае да зьвяржэньня царска-тойёнскага ладу, да вызваленьня нізоў прыгнечанага грамадзтва ад сацыяльнага і нацыянальнага ўціску, да прагрэсу і сьвятла.
    Ва ўмовах змрочнай рэакцыі, якая наступіла пасьля паражэньня рэвалюцыі 1905-1907 гг., паэт выказваў палымяную веру ў вызваленьне свайго народа з-пад каляніяльнага ярма царызму.
    Язэп Семяжон

                Анэмпадыст Сафронаў
                            (Якуція)
                                                             РАДЗІМА
                                                Мая вялікая краіна-маці,
                                                Адубянелая ў сумётах сьнегу,
                                                Як труп акарчанелы ў мёрзлай глебе,
                                                Застыла ў змрочнай цішыні...
                                                                                              І рэкі,
                                                Гульлівыя і бурныя вясною,
                                                У ковах лёду.
                                                                 Пульхнай белізною,
                                                Як шапкай аблавухай,
                                                Па шыю ўхутана тайга жывая.
                                                                 І ў гэту непагоду
                                                Па ярангах
                                                Прадзьмутых, чадных, сьцяты галадухай,
                                                Гібее бедны люд...
                                                                 Больш не трывае
                                                Ні сіла розуму, ні сіла духа,
                                                І горыч сьлёз, як хмара, наплывае
                                                І засьціць сьвет.
                                                                 Запеў бы ты, паэт!
                                                Ды хто ж сьпяе, калі кругом туга?
                                                Пачнеш — і стогнам
                                                Загудзе тайга!..

                                                Узьняты марай, я лунаў, як птах
                                                Над краем сонечнай красы,— над царствам
                                                Неабмяжованай свабоды — зьведаў
                                                Чароўнейшы куток красы сусьвету.

                                                Я захапляўся росквітам краіны,
                                                Дзе просты люд, пазбыўшыся галечы,
                                                Купаецца і плавае ў дабротах
                                                Дастатку і прывольнага жыцьця,
                                                Як рыба ў ізумрудных хвалях.
                                                                                              Там,
                                                У той краіне, сонечнае шчасьце,
                                                Як малако ўскіпеўшае, нястрымна
                                                Пераліваецца, бурліць, і пеніць,
                                                І падымаецца імкліва ўгору.
                                                                                              Там,
                                                Як гімнам услаўляючы свабоду,
                                                Грыміць рознагалосым хорам радасьць
                                                І дзень, і ноч.
                                                                 І ўсё ж такі адтуль
                                                Я зьбег дамоў. Засумаваўшы ў шчасьці,
                                                Душа здаволілася да адвалу
                                                І зьнебылася.
                                                                 Скажаце — хлушу?
                                                Сьвятая праўда! Нестрыманым болем
                                                Туга па шматпакутным родным краі
                                                Тачыла дзень пры дні і мозг, і сэрца.
                                                І вось яна — Якуція, радзіма,
                                                Зарабацелася ўваччу наплывам,
                                                Пранеслася іскрой з кастра начнога,
                                                Як вокліч да цяпла з вандровак дальніх;
                                                Уробленыя пасекі пры рэках,
                                                Утаймаваных у кайданах лёду,
                                                Глухой тайгі зялёнае бязьмежжа,
                                                Заінелае сьнежнаю імглою,
                                                І ў той імгле — мурашнікамі ў лесе —
                                                Запалыя якуцкія палаты —
                                                Дзіравыя і чадныя ярангі,
                                                І жыхары мурашнікаў — якуты,
                                                Асуджаныя лёсам на гібеньне
                                                І сьмерць галодную.
                                                                 Краіна — маці!
                                                Ты — велікан вялікасьцю сваёю,
                                                Але як волат той высакародны,
                                                Абдзелены спагаднай ласкай неба,
                                                І прыкавана путамі стальнымі
                                                Да вечнай мерзлаты і скал пустынных,
                                                Край мора Ледавітага — ў дрымоце
                                                Душой панікла.
                                                                 Край мой, ты прачнесься —
                                                Я ў гэта цьвёрда веру і чакаю —
                                                Прабудзісься да барацьбы, устанеш
                                                І, валатоўскімі грудзьмі налёгшы
                                                На прыгнятальнікаў сваіх, што сонца
                                                Век засьцілі табе, магутнай сілай
                                                Адолееш, асілак!
                                                                 І тады
                                                З-пад гурбаў, з-пад сьнягоў зашарашэлых
                                                Сыны твае, зьнябытыя ў галечы,
                                                Уздымуцца на бой.
                                                                 Над гэтым сьветам
                                                Разьвеецца застойлівы і ўдушны
                                                Той беспрасьветны морак, што вякамі
                                                Нявечыў і душыў усё жывое.

                                                Краіна родная. не падай духам!
                                                Тваё збавеньне у тваім народзе —
                                                У моладзі, сягоньня непісьменнай,
                                                Не паспытаўшай слодычы дабротаў,
                                                Не знаўшай ад хвароб ніякіх лекаў,
                                                Апроч пакутных стогнаў.
                                                                 Барацьбой
                                                Здабудзеш волю і сябе ўзьвялічыш!

                                                Няхай пакуль што над табою змрок,
                                                Цяжкі і непраглядны, —
                                                                 Я прадбачу:
                                                Як сонца праз густую навісь хмар,
                                                Прагляне воля над табой.
                                                                 І песьняй
                                                Я слаўлю тыя стоеныя сілы
                                                Ў табе, народ мой, што нічым не зьмераць,
                                                Вітаю ясны дзень жаданай волі...

                                                    Разбуджаныя першым весьнім громам,
                                                    З магіл забытых выйдуць з намі раці
                                                    Тваёй сівой гісторыі — і зьнікне
                                                    Навала змроку над табой. Паслухай,
                                                    Стаіўшы ўздых: пад шарпакамі рэк
                                                Ужо віруе бурная паводка,
                                                Журчыць, пяе.
                                                                 І, чуючы канчыну
                                                Свайго ўладаньня, чорны змрок начы,
                                                Каб закаваць усё ў табе, радзіма,
                                                Кідае ў бой апошні завірухі.

                                                    Хто першы ўстаў,
                                                                                 няхай на поўны голас
                                                    Склікае ўсіх і ўголас праслаўляе
                                                    Шчасьлівы лёс — жыцьцё у барацьбе.
                                                    Ім, першым у страі, наканавана
                                                    Нізрынуць векавечны ўціск з краіны,
                                                    Як ненасытную бяду-навалу!
                                                        1912
                                                З якуцкай пераклаў
                                                Язэп Семяжон
    /Далягляды 1978. Літаратурны зборнік. Мінск. 1978. С. 262-265./

                                                                       ДАВЕДКА



    Анэмпадыст Іванавіч Сафронаў (Алямпа) – нар. 2 (14) лістапада 1886 г. у 1-м Жахсагонскім насьлезе Батурускага ўлусу Якуцкай акругі Якуцкай вобласьці Расійскай імпэрыі. У 16 год паступіў у чатырохгадовую царкоўнапрыходзкую школу, дзе вучыўся два гады. Увосень 1907 г. пачаў працаваць наборшчыкам друкарні газэты “Якутский край”. Супрацоўнічаў затым у часопісе “Саха саҥата” (1912-1913). Быў рэдактарам першай савецкай газэты на якуцкай мове “Манчары” (1921-1922), актыўным чальцом шэрагу культурна-асветных грамадстваў, кіраўніком тэатральнай справы ў рэспубліцы, першым дырэктарам Саха тэатра.
    У 1927 г. быў арыштаваны па “справе канфэдэралістаў” ды прысуджаны пастановай Калегіі АДПУ  да 5 гадоў ППЛ, але прысуд быў заменены ссылкай у Архангельскую вобласьць на той жа тэрмін. Частку ссылкі Алямпа адбываў на Салоўках. На радзіму вярнуўся хворым на сухоты.
    Памёр 24 кастрычніка 1935 году і быў пахаваны на Цэнтральных могілках г. Якуцка. 15 жніўня 2012 г. ён быў перапахаваны на радзіме ў мясцовасці Хадайы на тэрыторыі музэя-запаведніка “Татта” (с. Ытык-Кюель).
    Быў жанаты на акторцы Саха тэатра Еўдакіі Канстанцінаўне Якаўлевай-Гогалевай (1891-1971), з якой пражыў 14 гадоў.
    Першы верш “Төрөөбүт дойду” (Родны край) надрукаваны ў 1912 г. Паэтам напісана больш 150 вершаў. Песьня “Саха ырыата” (Песьня якута) выкарыстоўвалася паўстанцамі супраць савецкай улады ў Грамадзянскую вайну ў Якуціі ў якасьці гімна, што пасьля было ўказана яму ў віну.
    Імя Анэмпадыста Іванавіча Сафронава нададзенае: Ытык-Кюельской сярэдняй школе Татцінскага ўлусу; вуліцам сяла Барабул Татцінскага ўлусу, п. Ытык-Кюель, г. Якуцка.
    Тамэрляна Лямпачка,
    Койданава

    Язэп Ігнатавіч Семяжонаў – нар. 16 лістапада 1914 г. у в. Пятровічы Ігуменскага павету Менскае губэрні Расейская імпэрыі, ў сям’і лесьніка. Там жа, у фальварку Пятровічы, нарадзіўся і складальнік фундамэнтальнага слоўніку якуцкай мовы Эдуард Карлавіч Пякарскі.
    Пасьля заканчэньня Сьмілавіцкай сярэдняй школы ў 1930 г. працаваў у пятровіцкім калгасе “Перамога” рахункаводам, вучыўся на драматычных курсах у Менску. У 1932—1934 гг. актор Беларускага дзяржаўнага драматычнага тэатру (БДТ-3). Скончыў факультэт замежных моваў Менскага пэдагагічнага інстытуту  у 1938 г.
    Затым курсант афіцэрскай школы ў Маскве, у 1938-1940 гг. камандзір узводу разьведвальнага палку. Удзельнічаў у паходзе ў Заходнюю Беларусь, у савецка-фінляндзкай вайне, быў паранены. Настаўнічаў у роднай вёсцы. Затым ізноў да сакавіка 1942 г. у шэрагах РСЧА - СА, удзельнічаў у баявых дзеяньнях Другой сусьветнай вайны на заходнім фронце. У 1942-1953 гг. ваенны перакладчык. Дэмабілізаваўся ў 1959 годзе.
    Выкладаў замежныя мовы ў Менскай сувораўскай вучэльні (1953-1960), у БДУ (1961-1975), адначасова працаваў у рэдакцыі часопіса “Беларусь” (1962-1967). Сябра Саюзу пісьменьнікаў БССР з 1954.
    Быў чальцом Беларускага таварыства дружбы і культурных сувязяў з замежнымі краінамі, чальцом Беларускага Рэспубліканскага Камітэту “За вяртаньне на Радзіму”.
    Памёр 16 жніўня 1990 году ў Менску і пахаваны на Паўночных могілках.
    Перакладамі пачаў займацца з 1938 г. Перакладаў з ангельскай, францускай, нямецкай, італьянскай, польскай, чэскай, славацкай, расейскай, летувіскай, якуцкай і іншых моваў. Выступаў з артыкуламі па пытаньнях мастацкага перакладу.
    Узнагароджаны ордэнамі Працоўнага Чырвонага Сьцяга, Дружбы народаў, Айчыннай вайны I ступені, двума ордэнамі Чырвонай Зоркі, польскім ордэнам Залатой Зоркі Заслугі і мэдалямі. Ляўрэат Дзяржаўнай прэміі імя Я. Купалы (1982). Заслужаны работнік культуры Беларусі (1989).
    Літаратура:
    Якуцкая літаратура. Сафронаў А. 4603. Радзіма: [Верш] / Уступ. слова і пер. Я. Семяжона // Далягляды, 1978. – Мн., 1978. – С. 263-265. // Мастацкая літаратура народаў СССР у перакладзе на беларускую мову 1976-1991. [Складальнікі: Фарасцянская Л. К.; Цітова Л. А.] Мінск. 1997. С. 155, 175.
    Гарэлік Л. М.  Семяжон (Сяміжон) Язэп. // Беларускія пісьменнікі. Біябібліяграфічны слоўнік ў 6 тамах. Т. 5. Мінск. 1995. С. 288.
    Смольская В. У.  Семяжон (Сяміжон) Язэп. Бібліяграфія. [1978. Сафронаў А. Радзіма: Паэма / З рус. // Далягляды. Мн.] // Беларускія пісьменнікі. Біябібліяграфічны слоўнік ў 6 тамах. Т. 5. Мінск. 1995. С. 293.
    Ірад Няжанаты,
    Койданава




пятница, 30 октября 2015 г.

Барыс Сачанка. Роднае. Койданава. "Кальвіна". 2015.



                                                                      РОДНАЕ
    — Па выхаваньні я інтэрнацыяналіст, — гаварыў вядомы ў рэспубліцы мастак-кераміст Сямён Саўрыцкі, калі мы з ім пазнаёміліся. — Для мяне, як і многіх беларусаў, сваё роднае, нацыянальнае быццам не існавала, не засяроджваў асабліва на гэтым я ўвагі. Прынамсі, да аднаго выпадку. Наладжвалася выстаўка беларускага мастацтва ў Якуціі. Некалькі маіх прац — гладышоў, варэек, куфляў, глякоў, чарак, сьвісьцёлак — таксама ўзялі на яе. Запрасілі паехаць туды і мяне. Ніколі я не быў у Якуціі, дай, думаю, зьежджу... Не скажу, каб нечым уразіла мяне тая выстаўка. Ды і сама Якуція. Але адзін эпізод, што адбыўся там, перавярнуў усё маё ўяўленьне аб мастацтве. Стаяў я ля сваіх вырабаў, апавядаў пра іх, адказваў на пытаньні. І вось падыходзіць да мяне зусім стары чалавек. Было яму гадоў дзевяноста, а можа, і болей. Ён быў не адзін, а з дачкою, таксама ўжо старой жанчынай. Убачыў зробленыя мною гладышы, глякі, варэйкі, куфлі, чаркі, сьвісьцёлкі, і як бы анямеў. А потым раптам заплакаў, заліўся сьлязьмі. Ледзь супакоілі мы яго разам з дачкою. Аказалася, сам гэты стары родам з Беларусі, быў высланы ў Сыбір, там, можна сказаць, пражыў усё сваё вядомае жыцьцё. Зусім забыў Беларусь... А ўбачыў мае вырабы — і ажыло роднае, тое, чым жыў у дзяцінстве, — хата, двор, бацька, маці, гладышы і глякі, з якіх калісьці піў малако, бярозавік... Так узяло старога за душу, што ён і назаўтра, і напасьлязаўтра прыходзіў на выстаўку. І чаго толькі не расказваў, чаго не ўспамінаў!.. Я, як зачынілася выстаўка, аддаў яму свае вырабы. Бачылі б вы, як радаваўся ён, як мне дзякаваў. Аж рукі цалаваў! А ў мяне пасьля гэтага і думка ўзьнікла: “Есьць усё ж нешта нашае, беларускае, што належыць толькі нам і больш нікому, што нікога так не хвалюе, як саміх нас, беларусаў”. І з таго часу толькі на роднай мове пачаў размаўляць, па вёсках езьдзіць, шукаць усяго свайго, што яшчэ не загінула, засталося. І ўсё гэта ўзнаўляць, ляпіць у гліне. І, ведаеце, мяне за гэта палюбілі не толькі ў Беларусі, але і далёка за межамі, бо, як выявілася, таго, што ёсьць у нас, нідзе больш няма... І яно не толькі ў назвах, але і ў формах, у мэтадах апрацоўкі матэрыялу, у зьмесьце, прызначэньні кожнай рэчы. І ў гэтым — сваім, нацыянальным, беларускім — я, як цяпер разумею, цікавы, патрэбны многім...
    /Мастацтва і Літаратура. Мінск. 8 студзеня 1993. С. 8./


    Борис Сачанка
                                                                         РОДНОЕ
                                                              (записки разных лет)
    — По воспитанию я интернационалист, — говорил известный в Беларуси художник-керамист Семен Саврицкий, когда мы с ним познакомились. — Для меня, как и многих белорусов, своего родного, национального как будто бы не существовало, не сосредотачивал на этом внимания. По крайней мере, до этого случая.
В Якутии организовали выставку белорусского искусства. Несколько моих работ — гладышей, варэек, куфлей, гляков, чарок, свистелей — взяли на выставку. Пригласили поехать туда и меня. Никогда я не был в Якутии, дай думаю, съезжу... Не скажу, что бы чем-то поразила меня та выставка. Да и сама Якутия. Но один эпизод, что произошел, перевернул все мое представление об искусстве. Стоял я возле своих изделий, рассказывал о них, отвечал на вопросы. И вот подходит ко мне совсем старый человек. Было ему лет девяносто, а может, и больше. Он был не один, а с дочерью, тоже уже старой женщиной. Увидел сделанные мною изделия и как бы онемел. А потом вдруг заплакал, залился слезами. Едва успокоили мы его вместе с дочерью. Оказалось, что сам этот старик родом из Беларуси, был выслан в Сибирь, там, можно сказать, прожил всю свою сознательную жизнь. Совсем забыл Беларусь... А увидел мои изделия — и ожило родное, то, чем жил в детстве, — хата, двор, гладыши и гляки, из которых когда-то пил молоко, березовик... Так взяло старика за душу, что он и назавтра, и послезавтра приходил на выставку. И чего только не рассказывал, чего не вспоминал!.. Я, как закрылась выставка, отдал ему свои изделия. Видели бы вы, как обрадовался он, как меня благодарил, даже руки целовал! А у меня после этого и мысль возникла: «Есть все же что-то наше, белорусское, что принадлежит только нам и больше никому, что никого так не волнует, как самих нас, белорусов».
    И с этого времени только на родном языке начал разговаривать, по деревням ездить, искать все свое, что еще осталось, не пропало. И все это воспроизводить, лепить из глины. И, знаете, меня за это полюбили не только в Беларуси, но и далеко за ее пределами, ибо, как оказалось, такого, что есть у нас, нигде больше нет... И оно не только в названиях, но и в формах, методах обработки материала, в содержании, назначении каждой вещи, и в этом — своем, национальном, белорусском — я, как теперь понимаю, интересен, нужен многим...
   Борис Сачанка.
    Перевод выполнен с издания: Барыс Сачанка «Родное (Запісы розных гадоу)» — Литература; Мастацтва» 8.01.93 г.
    Перевели Алесь Баркоускі, Виктория Петрушкина.
    /Кыым. Дьокуускай. Ыам ыйа 27 к. 1997 с./


                                                                       ДАВЕДКА


    Барыс Іванавіч Сачанка – нар. 15 траўня 1936 г. у в. Вялікі Бор Хойніцкага раёну Гомельскай вобласьці БССР (СССР)
    У 1943 годзе нацысцкія войскі спалілі Вялікі Бор, а у чэрвені таго ж году Барыс разам з бацькамі быў вывезены ў Нямеччыну. Працаваў на фэрме нямецкага баўэра. Затым быў лягер перамешчаных асобаў. Вярнуўся на радзіму ў 1945 годзе.
    У 1955 годзе Сачанка паступае на аддзяленьне журналістыкі філялягічнага факультэту БДУ, які скончыў у 1960 г. У час вучобы ва ўнівэрсытэце (з 1958) пачаў працаваць у часопісе «Вожык». Сябра СП СССР ад 1960 г.
    У 1960-1976 гг. працаваў у аддзеле прозы часопісу “Полымя”, у 1976-1986 гг. сакратар праўленьня Саюзу пісьменьнікаў БССР. Прымаў удзел у рабоце XXXV сэсіі Генэральнай Асамблеі ААН (1980). Ад 1986 г. загадчык рэдакцыі перакладной замежнай літаратуры выдавецтва “Мастацкая літаратура”. У 1993-1995 гг. галоўны рэдактар выдавецтва “Беларуская Энцыклапедыя”.
    Памёр 5 ліпеня 1995 годзе ў г. Мінск (Рэспубліка Беларусь).
    Узнагароджаны двума ордэнамі “Знак Пашаны”, мэдаль Францыска Скарыны. Ляўрэат Дзяржаўнай прэміі БССР імя Якуба Коласа (1982). Ляўрэат Літаратурнай прэміі СП Беларусі імя І. Мележа (1991).
    Літаратура:
    Савік Л. С.  Сачанка Барыс. // Беларускія пісьменнікі. Біябібліяграфічны слоўнік ў 6 тамах. Т. 5. Мінск. 1995. С. 264-265.
    Смольская В. У.  Сачанка Барыс. Бібліяграфія. // Беларускія пісьменнікі. Біябібліяграфічны слоўнік ў 6 тамах. Т. 5. Мінск. 1995. С. 265-270.
    Дыгмара Алілуй,
    Койданава


    Сямён Рыгоравіч Саўрыцкі - нар. 23 траўня 1940 г. ў вёсцы Міхалова Лагойскага раёну Менскай вобласьці БССР - СССР.
    Скончыў Мінскае мастацкае вучылішча ў 1967 г. Працоўны шлях пачаў настаўнікам адной з вясковых школ Лагойшчыны, маляваў шыльды, афармляў інтэр’еры. Паваротным у жыцьці майстра стаў час, калі яго дачка Тацьцяна паступіла ў Бабруйскае мастацкае вучылішча па спэцыяльнасьці “кераміка” і папрасіла змайстраваць для сябе ганчарны круг. З таго моманту Сямён Саўрыцкі зрабіў кераміку справай свайго жыцьця.
    У верасьні 1991 г. сп. Я. Лецка, акторка Тацьцяна Мархель, фальклёрны ансамбаль “Рунь”, народны майстра па кераміцы, Сямён Саўрыцкі, наведалі сваіх землякоў у Якуцку дзеля азнаямленьня з дзейнасьцю мясцовай суполкі “Суродзіч”. Сямён Саўрыцкі тады прывёз у Якуцк плойму сваіх керамічных вырабаў.


    Сямён Саўрыцкі сябра Саюза народных мастакоў з 1998 года. Ягоныя мастацкія вырабы выстаўляліся ў Нямеччыне, Польшчы, ЗША, Ізраілі, Японіі, ААЭ. А ў Лагойску, сфарміравалася дынастыя, школа ганчароў (дачка Тацьцяна, зяць Іван Раманчук, прыняў ад бацькі эстафэту і малодшы сын Уладзімер).  Змог праявіць сябе майстар і як выбітны мастак-пэйзажыст.
    7 студзеня 2008 г. Сымон Саўрыцкі памёр.
    Джахтара Куё,
    Койданава.