суббота, 31 октября 2015 г.

Анэмпадыст Сафронаў. Радзіма. Койданава. "Кальвіна". 2015.



                                                           Анэмпадыст Сафронаў
                                                                           (Якуція)
    Выдатны якуцкі пісьменьнік, адзін з пачынальнікаў якуцкай літаратуры — Анэмпадыст Іванавіч Сафронаў нарадзіўся ў кастрычніку 1886 г. у сям’і непісьменнага селяніна-якута. Закончыў чатырохклясную царкоўнапрыходзкую школу. З 1907 г. працаваў наборшчыкам у друкарні ў Якуцку, пазьней — табэльшчыкам у рыбапрамыслоўцаў. У грамадзянскую вайну (1921-1922 гг.) быў намесьнікам камандуючага па палітчастцы Якуцкага народнага рэвалюцыйнага добраахвотніцкага атрада па барацьбе з бандытызмам. Вядомы палітычны дзеяч, А. І. Сафронаў зьяўляўся членам ЦВК Якуцкай АССР, удзельнікам І Усесаюзнага цюркалягічнага зьезда ў Баку (1926 г.), дырэктарам першага Якуцкага нацыянальнага тэатра, адным з рэдактараў грамадзка-літаратурнага часопіса “Чолбан» (“Ранішняя Зорка”).
    Друкавацца пачаў з 1912 г. На яго творчасьць вялікі ўплыў аказала руская клясычная літаратура (А. Пушкін, М. Лермантаў, А. Астроўскі і інш.). Сафронаў быў драматургам, празаікам і паэтам. Ён пакінуў па сабе багатую спадчыну: каля 20 драматычных твораў, больш 200 паэтычных, кнігі прозы. Памёр пісьменьнік у 1935 годзе.
    Паэма “Радзіма” зьявілася ў друку ў 1912 г. у часопісе “Саха сацата” (“Якуцкі голас”). У сваім творы, прасякнутым яркімі сацыяльнымі матывамі, аўтар, па зразумелых прычынах, шырока карыстаецца паэтычным прыёмам алегорыі, гаворыць аб “сумётах сьнегу” і “змрочнай цішыні”, у якой, нібы “труп акарчанелы ў мёрзлай глебе”, застыла яго радзіма — Якуція. У гэтай паэме Сафронаў выступае як прыхільнік рэвалюцыйна-дэмакратычнага руху і заклікае да зьвяржэньня царска-тойёнскага ладу, да вызваленьня нізоў прыгнечанага грамадзтва ад сацыяльнага і нацыянальнага ўціску, да прагрэсу і сьвятла.
    Ва ўмовах змрочнай рэакцыі, якая наступіла пасьля паражэньня рэвалюцыі 1905-1907 гг., паэт выказваў палымяную веру ў вызваленьне свайго народа з-пад каляніяльнага ярма царызму.
    Язэп Семяжон

                Анэмпадыст Сафронаў
                            (Якуція)
                                                             РАДЗІМА
                                                Мая вялікая краіна-маці,
                                                Адубянелая ў сумётах сьнегу,
                                                Як труп акарчанелы ў мёрзлай глебе,
                                                Застыла ў змрочнай цішыні...
                                                                                              І рэкі,
                                                Гульлівыя і бурныя вясною,
                                                У ковах лёду.
                                                                 Пульхнай белізною,
                                                Як шапкай аблавухай,
                                                Па шыю ўхутана тайга жывая.
                                                                 І ў гэту непагоду
                                                Па ярангах
                                                Прадзьмутых, чадных, сьцяты галадухай,
                                                Гібее бедны люд...
                                                                 Больш не трывае
                                                Ні сіла розуму, ні сіла духа,
                                                І горыч сьлёз, як хмара, наплывае
                                                І засьціць сьвет.
                                                                 Запеў бы ты, паэт!
                                                Ды хто ж сьпяе, калі кругом туга?
                                                Пачнеш — і стогнам
                                                Загудзе тайга!..

                                                Узьняты марай, я лунаў, як птах
                                                Над краем сонечнай красы,— над царствам
                                                Неабмяжованай свабоды — зьведаў
                                                Чароўнейшы куток красы сусьвету.

                                                Я захапляўся росквітам краіны,
                                                Дзе просты люд, пазбыўшыся галечы,
                                                Купаецца і плавае ў дабротах
                                                Дастатку і прывольнага жыцьця,
                                                Як рыба ў ізумрудных хвалях.
                                                                                              Там,
                                                У той краіне, сонечнае шчасьце,
                                                Як малако ўскіпеўшае, нястрымна
                                                Пераліваецца, бурліць, і пеніць,
                                                І падымаецца імкліва ўгору.
                                                                                              Там,
                                                Як гімнам услаўляючы свабоду,
                                                Грыміць рознагалосым хорам радасьць
                                                І дзень, і ноч.
                                                                 І ўсё ж такі адтуль
                                                Я зьбег дамоў. Засумаваўшы ў шчасьці,
                                                Душа здаволілася да адвалу
                                                І зьнебылася.
                                                                 Скажаце — хлушу?
                                                Сьвятая праўда! Нестрыманым болем
                                                Туга па шматпакутным родным краі
                                                Тачыла дзень пры дні і мозг, і сэрца.
                                                І вось яна — Якуція, радзіма,
                                                Зарабацелася ўваччу наплывам,
                                                Пранеслася іскрой з кастра начнога,
                                                Як вокліч да цяпла з вандровак дальніх;
                                                Уробленыя пасекі пры рэках,
                                                Утаймаваных у кайданах лёду,
                                                Глухой тайгі зялёнае бязьмежжа,
                                                Заінелае сьнежнаю імглою,
                                                І ў той імгле — мурашнікамі ў лесе —
                                                Запалыя якуцкія палаты —
                                                Дзіравыя і чадныя ярангі,
                                                І жыхары мурашнікаў — якуты,
                                                Асуджаныя лёсам на гібеньне
                                                І сьмерць галодную.
                                                                 Краіна — маці!
                                                Ты — велікан вялікасьцю сваёю,
                                                Але як волат той высакародны,
                                                Абдзелены спагаднай ласкай неба,
                                                І прыкавана путамі стальнымі
                                                Да вечнай мерзлаты і скал пустынных,
                                                Край мора Ледавітага — ў дрымоце
                                                Душой панікла.
                                                                 Край мой, ты прачнесься —
                                                Я ў гэта цьвёрда веру і чакаю —
                                                Прабудзісься да барацьбы, устанеш
                                                І, валатоўскімі грудзьмі налёгшы
                                                На прыгнятальнікаў сваіх, што сонца
                                                Век засьцілі табе, магутнай сілай
                                                Адолееш, асілак!
                                                                 І тады
                                                З-пад гурбаў, з-пад сьнягоў зашарашэлых
                                                Сыны твае, зьнябытыя ў галечы,
                                                Уздымуцца на бой.
                                                                 Над гэтым сьветам
                                                Разьвеецца застойлівы і ўдушны
                                                Той беспрасьветны морак, што вякамі
                                                Нявечыў і душыў усё жывое.

                                                Краіна родная. не падай духам!
                                                Тваё збавеньне у тваім народзе —
                                                У моладзі, сягоньня непісьменнай,
                                                Не паспытаўшай слодычы дабротаў,
                                                Не знаўшай ад хвароб ніякіх лекаў,
                                                Апроч пакутных стогнаў.
                                                                 Барацьбой
                                                Здабудзеш волю і сябе ўзьвялічыш!

                                                Няхай пакуль што над табою змрок,
                                                Цяжкі і непраглядны, —
                                                                 Я прадбачу:
                                                Як сонца праз густую навісь хмар,
                                                Прагляне воля над табой.
                                                                 І песьняй
                                                Я слаўлю тыя стоеныя сілы
                                                Ў табе, народ мой, што нічым не зьмераць,
                                                Вітаю ясны дзень жаданай волі...

                                                    Разбуджаныя першым весьнім громам,
                                                    З магіл забытых выйдуць з намі раці
                                                    Тваёй сівой гісторыі — і зьнікне
                                                    Навала змроку над табой. Паслухай,
                                                    Стаіўшы ўздых: пад шарпакамі рэк
                                                Ужо віруе бурная паводка,
                                                Журчыць, пяе.
                                                                 І, чуючы канчыну
                                                Свайго ўладаньня, чорны змрок начы,
                                                Каб закаваць усё ў табе, радзіма,
                                                Кідае ў бой апошні завірухі.

                                                    Хто першы ўстаў,
                                                                                 няхай на поўны голас
                                                    Склікае ўсіх і ўголас праслаўляе
                                                    Шчасьлівы лёс — жыцьцё у барацьбе.
                                                    Ім, першым у страі, наканавана
                                                    Нізрынуць векавечны ўціск з краіны,
                                                    Як ненасытную бяду-навалу!
                                                        1912
                                                З якуцкай пераклаў
                                                Язэп Семяжон
    /Далягляды 1978. Літаратурны зборнік. Мінск. 1978. С. 262-265./

                                                                       ДАВЕДКА



    Анэмпадыст Іванавіч Сафронаў (Алямпа) – нар. 2 (14) лістапада 1886 г. у 1-м Жахсагонскім насьлезе Батурускага ўлусу Якуцкай акругі Якуцкай вобласьці Расійскай імпэрыі. У 16 год паступіў у чатырохгадовую царкоўнапрыходзкую школу, дзе вучыўся два гады. Увосень 1907 г. пачаў працаваць наборшчыкам друкарні газэты “Якутский край”. Супрацоўнічаў затым у часопісе “Саха саҥата” (1912-1913). Быў рэдактарам першай савецкай газэты на якуцкай мове “Манчары” (1921-1922), актыўным чальцом шэрагу культурна-асветных грамадстваў, кіраўніком тэатральнай справы ў рэспубліцы, першым дырэктарам Саха тэатра.
    У 1927 г. быў арыштаваны па “справе канфэдэралістаў” ды прысуджаны пастановай Калегіі АДПУ  да 5 гадоў ППЛ, але прысуд быў заменены ссылкай у Архангельскую вобласьць на той жа тэрмін. Частку ссылкі Алямпа адбываў на Салоўках. На радзіму вярнуўся хворым на сухоты.
    Памёр 24 кастрычніка 1935 году і быў пахаваны на Цэнтральных могілках г. Якуцка. 15 жніўня 2012 г. ён быў перапахаваны на радзіме ў мясцовасці Хадайы на тэрыторыі музэя-запаведніка “Татта” (с. Ытык-Кюель).
    Быў жанаты на акторцы Саха тэатра Еўдакіі Канстанцінаўне Якаўлевай-Гогалевай (1891-1971), з якой пражыў 14 гадоў.
    Першы верш “Төрөөбүт дойду” (Родны край) надрукаваны ў 1912 г. Паэтам напісана больш 150 вершаў. Песьня “Саха ырыата” (Песьня якута) выкарыстоўвалася паўстанцамі супраць савецкай улады ў Грамадзянскую вайну ў Якуціі ў якасьці гімна, што пасьля было ўказана яму ў віну.
    Імя Анэмпадыста Іванавіча Сафронава нададзенае: Ытык-Кюельской сярэдняй школе Татцінскага ўлусу; вуліцам сяла Барабул Татцінскага ўлусу, п. Ытык-Кюель, г. Якуцка.
    Тамэрляна Лямпачка,
    Койданава

    Язэп Ігнатавіч Семяжонаў – нар. 16 лістапада 1914 г. у в. Пятровічы Ігуменскага павету Менскае губэрні Расейская імпэрыі, ў сям’і лесьніка. Там жа, у фальварку Пятровічы, нарадзіўся і складальнік фундамэнтальнага слоўніку якуцкай мовы Эдуард Карлавіч Пякарскі.
    Пасьля заканчэньня Сьмілавіцкай сярэдняй школы ў 1930 г. працаваў у пятровіцкім калгасе “Перамога” рахункаводам, вучыўся на драматычных курсах у Менску. У 1932—1934 гг. актор Беларускага дзяржаўнага драматычнага тэатру (БДТ-3). Скончыў факультэт замежных моваў Менскага пэдагагічнага інстытуту  у 1938 г.
    Затым курсант афіцэрскай школы ў Маскве, у 1938-1940 гг. камандзір узводу разьведвальнага палку. Удзельнічаў у паходзе ў Заходнюю Беларусь, у савецка-фінляндзкай вайне, быў паранены. Настаўнічаў у роднай вёсцы. Затым ізноў да сакавіка 1942 г. у шэрагах РСЧА - СА, удзельнічаў у баявых дзеяньнях Другой сусьветнай вайны на заходнім фронце. У 1942-1953 гг. ваенны перакладчык. Дэмабілізаваўся ў 1959 годзе.
    Выкладаў замежныя мовы ў Менскай сувораўскай вучэльні (1953-1960), у БДУ (1961-1975), адначасова працаваў у рэдакцыі часопіса “Беларусь” (1962-1967). Сябра Саюзу пісьменьнікаў БССР з 1954.
    Быў чальцом Беларускага таварыства дружбы і культурных сувязяў з замежнымі краінамі, чальцом Беларускага Рэспубліканскага Камітэту “За вяртаньне на Радзіму”.
    Памёр 16 жніўня 1990 году ў Менску і пахаваны на Паўночных могілках.
    Перакладамі пачаў займацца з 1938 г. Перакладаў з ангельскай, францускай, нямецкай, італьянскай, польскай, чэскай, славацкай, расейскай, летувіскай, якуцкай і іншых моваў. Выступаў з артыкуламі па пытаньнях мастацкага перакладу.
    Узнагароджаны ордэнамі Працоўнага Чырвонага Сьцяга, Дружбы народаў, Айчыннай вайны I ступені, двума ордэнамі Чырвонай Зоркі, польскім ордэнам Залатой Зоркі Заслугі і мэдалямі. Ляўрэат Дзяржаўнай прэміі імя Я. Купалы (1982). Заслужаны работнік культуры Беларусі (1989).
    Літаратура:
    Якуцкая літаратура. Сафронаў А. 4603. Радзіма: [Верш] / Уступ. слова і пер. Я. Семяжона // Далягляды, 1978. – Мн., 1978. – С. 263-265. // Мастацкая літаратура народаў СССР у перакладзе на беларускую мову 1976-1991. [Складальнікі: Фарасцянская Л. К.; Цітова Л. А.] Мінск. 1997. С. 155, 175.
    Гарэлік Л. М.  Семяжон (Сяміжон) Язэп. // Беларускія пісьменнікі. Біябібліяграфічны слоўнік ў 6 тамах. Т. 5. Мінск. 1995. С. 288.
    Смольская В. У.  Семяжон (Сяміжон) Язэп. Бібліяграфія. [1978. Сафронаў А. Радзіма: Паэма / З рус. // Далягляды. Мн.] // Беларускія пісьменнікі. Біябібліяграфічны слоўнік ў 6 тамах. Т. 5. Мінск. 1995. С. 293.
    Ірад Няжанаты,
    Койданава