понедельник, 30 ноября 2015 г.

Іван Ласкоў. Прэстыж роднай мовы. Койданава. "Кальвіна". 2015.


    “Дзяржаўнасьць мовы: прававы аспэкт” – так называўся артыкул А. Цікавенкі, зьмешчаны ў “Звяздзе” 23 жніўня. У ім аўтар, у прыватнасьці, выказаў сумненьне наконт таго, ці варта ў БССР статус дзяржаунай надаваць толькі беларускай мове.
    Сёньня ў дыскусію з навукоўцам уступае літаратар з Якуцка Іван Антонавіч Ласкоў.
                                                     ПРЭСТЫЖ  РОДНАЙ  МОВЫ
    Жывучы далёка ад Беларусі, з вялікай зацікаўленасьцю сачу за спрэчкамі вакол пытаньня аб статусе беларускай мовы.
    Як магу меркаваць, усё больш людзей пераконваюцца, што беларускай мове мусіць быць нададзены статус дзяржаўнай, прычым яна не павінна падзяляць яго з нейкай іншай або іншымі. Я з такою думкай цалкам згодны.
    Але ёсьць нямала вучоных, што імкнуцца адстаяць і тэарэтычна абгрунтаваць іншую пазыцыю. Менавіта такім імкненьнем прасякнуты артыкул А. Цікавенкі “Дзяржаўнасьць мовы: прававы аспэкт”.
    Не пярэчачы супраць наданьня беларускай мове статуса дзяржаўнай, аўтар уносіць прапанову, прыняцьце якой гэты статус несумненна перакрэсьліць. Ён піша: “У цяперашняй моўнай сытуацыі, якая склалася ў Беларусі, калі рускай мовай свабодна валодаюць каля 82 працэнтаў яе жыхароў і для 28,3 працэнта яна зьяўляецца роднай, увядзеньне толькі адной дзяржаўнай мовы — беларускай — наўрад ці можна прызнаць справядлівым, дэмакратычным крокам”. І далей прапануе замацаваць за рускай мовай “статус другой дзяржаўнай мовы”, а апрача таго, “па прыкладу Швэйцарыі... прызнаць беларускую, рускую, польскую, украінскую і яўрэйскую мовы ў якасьці нацыянальных моў БССР”. У аддаленай пэрспэктыве БССР з улікам зьмененай моўнай сытуацыі, нацыянальнага саставу насельніцтва перавесьці ў ранг трэцяй дзяржаўнай іншыя нацыянальныя мовы, адначасова папоўніўшы колькасьць нацыянальных моў за кошт мовы якой-небудзь шматлікай нацыянальнасьці, ці, наадварот, скараціць колькасьць дзяржаўных і нацыянальных моў”.
    Такім чынам, можна, на мой погляд, зразумець, што А. Цікавенка прапануе ўжо цяпер беларускай мове скараціць свае правы на карысьць рускай, а “ў аддаленай пэрспэктыве” цясьніцца яшчэ і перад іншымі. Калі ж моўная сытуацыя зьменіцца яшчэ больш не на карысьць беларускай мовы, то колькасьць дзяржаўных моў можна і скараціць — гэта значыць, пакінуць у якасьці дзяржаўнай адну рускую мову.
    Проста зьдзіўляе спакой, з якім навуковец-юрыст разважае аб падобнай пэрспэктыве. Няўжо яму невядома, у якім цяжкім становішчы знаходзіцца сёньня беларуская мова, незразумела, што гэтай мове пагражае? Няўжо яму незразумела, што толькі наданьне сур’ёзных правоў можа выратаваць яе ад канчатковага заняпаду?
    Параўноўваць Беларусь са Швэйцарыяй недарэчна. Швэйцарскі саюз склаўся з земляў, ужо населеных носьбітамі розных моў. Беларусь — іншая справа. Ані рускія, ані палякі, ані яўрэі, ані ўкраінцы, у адрозьненьне ад беларусаў, не могуць сказаць, што яны склаліся як народы менавіта ў Беларусі. Усе яны ў тым ці іншым пакаленьні — прыбышы. Дык ці можна гаварыць пра іх мовы як пра нацыянальныя мовы БССР? З аднолькавым посьпехам у “нацыянальныя” мовы Беларусі можна было б залічыць дзесяткі іншых. Ёсьць жа ў нас і армяне, і грузіны, і казахі... і каго толькі няма!
    Але ўсе яны маюць свае гістарычныя радзімы, адкуль да нас прыйшлі і дзе і сёньня разьвіваюцца іх нацыянальныя мовы і культуры: рускія — Расію, палякі — Польшчу, украінцы— Украіну... Прычым у іншых саюзных рэспубліках для разьвіцьця беларускай мовы і культуры не створана ўмоў.
    Возьмем, напрыклад, РСФСР — асноўную крыніцу небеларускага насельніцтва БССР. Тут жыве не меней за мільён беларусаў, амаль столькі ж, колькі рускіх у БССР. Але аб тым, каб надаць беларускай мове правы дзяржаўнай нароўні з рускай, і тут і заікацца сьмешна. Бо ў той час як рускія на Беларусі маюць магчымасьць атрымаць на роднай мове як сярэднюю, так і вышэйшую адукацыю, шэраг газэт, часопісаў, каля дзесятка выдавецтваў, што выпускаюць кнігі ў большасьці на рускай мове, больш тэатраў, чым беларусы, — то беларусы ў Расіі з усяго гэтага не маюць нічога: нідзе ў РСФСР не выходзіць ніводнай беларускай газэты ніводнага ўзроўню, не працуе ніводнага беларускага тэатра, не перадае беларускае слова радыё, не гучыць гэта слова і па тэлебачаньню. Нарэшце, няма аніводнай школы, дзе беларускія дзеці маглі б атрымаць на роднай мове хоць бы пачатковую адукацыю. Мы павінны самі вучыць сваіх дзяцей мове, даваць уяўленьні аб літаратуры, культуры, гісторыі, геаграфіі Беларусі. Але ж не ў кожнага ёсьць для гэтага веды і талент. Такое становішча нават там. дзе сярод насельніцтва значная колькасьць беларусаў — як, напрыклад, у Ленінградзе, дзе іх каля 300 тысяч, або ў Карэліі, дзе беларусаў прыблізна столькі ж, як карэлаў (каля 100 тысяч). Дык нічога дзіўнага, што ўжо ў другім, сама большае ў трэцім пакаленьні беларусы — жыхары РСФСР — застаюцца беларусамі толькі на паперы.
    Ва Ўкраіне, згодна з перапісам 1959 г., беларусаў было 290 тысяч — больш, чым украінцаў у Беларусі. Але і тут нічога не робіцца для падтрыманьня самасьвядомасьці беларусаў.
    Беларусы ў РСФСР і ва Ўкраіне, як і ва ўсіх іншых рэспубліках Саюза, не ў стане рабіць што-небудзь для разьвіцьця роднай культуры. Штогод тысячы, а можа, і дзесяткі тысяч беларусаў з розных прычын пакідаюць Беларусь, і значная частка іх назад не вяртаецца. А гэта ж у значнай ступені адукаваныя людзі, выпускнікі вышэйшых і сярэдніх спэцыяльных навучальных устаноў.
    Чым жа можна кампэнсаваць гэта? Ды толькі больш інтэнсіўным разьвіцьцём беларускай культуры ў Беларусі, далучэньнем да яе і небеларускага насельніцтва БССР.
    Не падумайце, калі ласка, што аўтар гэтых радкоў заклікае да абеларушваньня небеларускага насельніцтва рэспублікі. Хай кожны застаецца самім сабой. Хай будуць і рускія, і ўкраінскія, і польскія, і яўрэйскія, і літоўскія, і латышскія, і нават казахскія і грузінскія школы, газэты, тэатры, культурныя асяродкі самых розных народаў — як гэта мае месца ў цывілізаваных краінах.
    Што дасьць Беларусі наданьне мове статуса дзяржаўнай? Гэта перш-наперш узьніме яе прэстыж у вачах народа, аблегчыць змаганьне за беларускія школы, тэхнікумы, ВНУ, павысіць тыраж газэт, часопісаў, кніг, зробіць магчымым дубляж кінафільмаў на беларускую мову і г. д. Калі ж адначасова з беларускай на тэрыторыі БССР надаць статус дзяржаўнай і рускай мове, то нічога гэтага, на маю думку, не будзе.
    Пры больш шырокім распаўсюджаньні і функцыяніраваньні беларускай мовы — у прыватнасьці, як мовы вышэйшых навучальных устаноў — да яе пацягнуліся б і небеларусы.
    Наданьне беларускай мове і статуса дзяржаўнай не прынясе ніякіх нязручнасьцей небеларускаму насельніцтву. Па-першае, чалавеку, які валодае рускай мовай, вывучыць беларускую зусім не цяжка, а па-другое, ніхто ад іх і не будзе патрабаваць гэтага. Руская база культуры не зьменшыцца, у любую дзяржаўную ўстанову можна будзе зьвярнуцца і на рускай мове. Наданьне мове статуса дзяржаўнай закране, галоўным чынам, дзяржаўных службоўцаў, якія мусяць быць двухмоўнымі, гэта значыць, ведаць нароўні з рускай і беларускую. Ды не думаю, што гэта ім пашкодзіць, бо яны будуць больш адукаванымі, культурнымі і інтэлігентнымі на цэлую мову.
    Але і ў такіх зусім нежорсткіх моўных умовах, не толькі беларусы, але і іншыя насельнікі Беларусі пацягнуліся б да беларускай культуры, якая ад таго толькі выйграла б, зазьзяла новымі фарбамі. Як цікава было б, напрыклад, атрымаць беларускага паэта — літоўца або беларускага актора — грузіна.
    Так што давайце не ўскладняць простае пытаньне. Беларусі — беларуская дзяржаўная мова, як Расіі—руская, Украіне — украінская, Літве — літоўская. Гэта будзе і справядліва, і дэмакратычна.
    Іван Ласкоў, пісьменьнік,
    г. Якуцк.
    /Звязда. Мінск. 15 верасня 1988. С. 1./

                                                                        ДАВЕДКА
    Іван Антонавіч Ласкоў нарадзіўся 19 чэрвеня 1941 года ў абласным горадзе Гомель Беларускай ССР ў сям’і рабочага. Бацька, Ласкавы Антон Іванавіч, украінец з Палтаўшчыны, які уцёк адтуль у 1933 годзе ў Гомель, ратуючыся ад галадамору, працаваў на гомельскай цукеркавай фабрыцы “Спартак”, у чэрвені 1941 году пайшоў на фронт і прапаў без зьвестак. Маці, Юлія Апанасаўна, якая нарадзілася ў былой Мінскай губэрні і да вайны працавала тэлеграфісткай у Гомелі, неўзабаве з маленькім дзіцем пераехала да сваякоў ў вёску Беразякі Краснапольскага раёну Магілёўскай вобласьці, дзе працавала у калгасе, памерла ў 1963 годзе. З Беразякоў, у якіх жыў да 1952 года, Ваня Ласкоў дасылаў свае допісы ў піянэрскія газэты, пачаў спрабаваць сябе ў паэзіі. З 1953 года Ласкоў выхоўваўся ў Магілёўскім спэцыяльным дзіцячым доме. Пасьля заканчэньня з залатым мэдалём сярэдняй школы, ён у 1958 годзе паступіў на хімічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэта, а ў 1966 годзе на аддзяленьне перакладу ў Літаратурны інстытут імя М. Горкага ў Маскве, які скончыў у 1971 годзе з чырвоным дыплёмам. Ад 1971 года па 1978 год працаваў у аддзеле лістоў, потым загадчыкам аддзела рабочай моладзі рэдакцыі газэты “Молодежь Якутии”, старшым рэдактарам аддзела масава-палітычнай літаратуры Якуцкага кніжнага выдавецтва (1972-1977). З 1977 году ён старшы літаратурны рэдактар часопіса “Полярная звезда”; у 1993 г. загадвае аддзелам крытыкі і навукі. Узнагароджаны Ганаровай Граматай Прэзідыуму Вярхоўнага Савета ЯАССР. Сябра СП СССР з 1973 г. Памёр пры загадкавых абставінах 29 чэрвеня 1994 г. у прыгарадзе Якуцка.
    Юстын Ленскі,
    Койданава




Іван Ласкоў. Чым праславімся? Койданава. "Кальвіна". 2015.


    Между нами говоря...
                                                                      НЕ  ЗАСТАВЯТ!
    ...Я – белоруска. Но стараюсь говорить только на русском. Правда, иногда проскальзывают у меня белорусские слова. И это меня очень бесит. Я окончила семь классов, и все это время уроки белорусского языка были мне ненавистны. Завидую тем, кто имеет возможность не изучать его. И никто не заставит полюбить меня эту «народную мову».
    Столбцы. Люда.
    /Знамя юности. Минск. 16 октября 1988. С. 3./
    Іван Ласкоў
                                                             ЧЫМ  ПРАСЛАВІМСЯ?
    Нейкая Люда са Стоўбцаў праславілася. 16 кастрычніка летась семсот тысячаў чытачоў “Знамя юности” даведаліся пра тое, што яна ненавідзіць... родную мову. Пасьля яе допіс паэт Ніл Гілевіч пераказаў на старонках газэты «Правда». Нядаўна гэты ліст надрукаваны зноў у часопісах «Крыніца» і «Политический собеседник». Думаецца, на гэтым справа не скончыцца і да «эпахальнага» выказваньня Люды яшчэ зьвернуцца, сацыёлягі, журналісты.
    То ж, міма гэткай герастратаўскай заявы прайсьці цяжка. Бо нармальнаму чалавеку, наадварот, уласьціва любіць родную мову, абараняць яе ўсімі сіламі, якія табе дадзены. Родная мова - гэта галоўнае, а часам і адзінае, што зьвязвае чалавека з ягонай зямлёй. Гэта асабліва добра адчуваюць тыя, хто жыве далёка ад месца, дзе нарадзіўся.
    “У дні сумліву, у дні цяжкага роздуму пра лёс мае бацькаўшчыны, - ты адна мне падтрымкай і апірышчам, о вялікая, магутная, праўдзівая ды вольная руская мова!” - усклікаў пісьменьнік, які доўгі час жыў у Францыі. Дзіўныя сваёй прачуласьцю словы. Яны даюць, так бы мовіць, узор для кожнага народа, як трэба ставіцца да роднае мовы.
    На жаль, словам гэтым даецца скажонае тлумачэньне. Прымушаючы бяздумна завучаць іх, школьнікам, у тым ліку і такім, як Люда, закладаюць перакананьне, быццам у іх зьмяшчаецца нейкая найвышэйшая ацэнка рускае мовы, паводле якой яна лепшая за іншыя. Напэўна, калі б Тургенеў даведаўся пра гэта, дык не жартам абурыўся б. Размаўляючы большую частку жыцьця па-француску, ён, мусіць, і блізка не ставіў рускую мову па-над іншымі.
    Хіба слова “вялікая, магутная, праўдзівая і вольная” - гэта навуковыя вызначэньні мовы? Гэта ж мастацкія эпітэты, падказаныя настроем аўтара.
    Лінгвістычная навука не карыстаецца тэрмінам “вялікая”, “магутная”, “праўдзівая”, “вольная” ў адносінах да мовы. І не прызнае зьверхнасьці за якой-небудзь мовай: “Кожная мова па-свойму самая багатая, самая моцная і самая выразная, бясспрэчна і па-за ўсякай канкурэнцыяй абсалютна каштоўная, адзіна важная і адзіна магчымая”. /Зб. “Русский язык в современном мире”. М., 1974. С 74/.
    Але, напэўна, для Люды са Стоўбцаў, дый ня толькі для Люды, любыя гэткія выказваньні - пусты гук, калі яны не падмацаваныя канкрэтнымі доказамі. Вось таму я і хачу пагаварыць, пашукаць канкрэтных адказаў на тое, дрэнная ці добрая беларуская мова, лепшая яна ці горшая за іншыя мовы, і што ж будзе з беларусамі, калі яны ад свае мовы адракуцца.
    Беларусы - рэнэгаты ў якасьці аргумэнтаў свайго рэнэгацтва прыводзяць звычайна тое, што беларуская мова блізкая да рускай /“навошта вывучаць дзьве аднолькавыя мовы?”/, што ў ён не хапае слоў, неабходных у той ці іншай галіне жыцьця. /“Як па-беларуску “равняйсь” і “смирно”? “Шнуруйся” і “напупырся”? І вы хочаце, каб я пасьля гэтага любіў вашу “цялячую мову”/, што яна - вясковая /“у горадзе не паразмаўляеш”/ і, нарэшце, безапэляцыйнае “руская мова лепей”. Вось пра ўсё гэта давайце і пагаворым.
    Пачнём з падабенства. Ці сапраўды яно такое вялікае, як сяму-таму здаецца? Вось ужо васемнаццаць гадоў я жыву ў Якуціі. Але сувязі з бацькаўшчынай не губляю: выпісваю беларускія часопісы, газэты. Некалі, жывучы ў Мінску, пісаў вершы па-руску, друкаваўся і выдаваўся. Цяпер жа пішу пераважна па-беларуску /часам мае кнігі выходзяць у Мінску/. Якуція - край далёкі, але бывае, што завітаюць да мяне і госьці з Беларусі. Натуральна, што ня толькі дома, але і на вуліцы, у транспарце і г.д. мы размаўляем па-беларуску. І вось якую я заўважыў рэч: людзі навокал не разумеюць, пра што мы гаворым. Прычым ня толькі якуты, але і рускія.
    У красавіку 1986 г. мне давялося быць госьцем IX зьезда пісьменьнікаў Беларусі. Госьцем я быў не адзін: прыехалі і з Масквы, і з Прыбалтыкі, з Украіны, нават з Казахстану. За выключэньнем Н. М. Сьлюнькова, гаспадары на зьезьдзе выступалі па-беларуску. І вось заўважаю, што гасьцей у прэзыдыюме ды ў зале ад паседжаньня да паседжаньня ўсё менш і менш. У аднаго з маскоўцаў я ціхенька пацікавіўся, чаму так атрымліваецца. Ён адказаў шчыра: “Ды гавораць па-свойму, нічога не зразумееш, нудота. Ужо лепш па крамах прайсьціся”.
    Адчуваньне “аднолькавасьці” беларускай і рускай моваў, я думаю, узьнікае толькі ў тых людзей, якія ведаюць, хоць бы і ў агульных рысах, абедзьве мовы. Праблемаў з разуменьнем беларускага маўленьня і тэксту ў іх няма, вось і здаецца, што беларуская і руская мовы дублююць адна адну.
    Паміж асобнымі гаворкамі сусьветнай моўнай сям’і сустракаецца і большае падабенства, чым паміж беларускай і рускай. Напрыклад, вельмі блізкія паміж сабой многія мовы цюрскае групы. Як даводзілася чуць ад дасьведчаных людзей, азэрбайджанская і турэцкая мовы, - гэта практычна адно і тое. Але ж туркі, якія жывуць у нас у краіне, не сьпяшаюцца з гэтай прычыны называць сябе азэрбайджанцамі. Вельмі блізкія паміж сабой кіргіская і казахская мовы. Здавалася б, пры такой роднасьці было б лягічна, каб кіргізы, якія жывуць у Казахстане, сталі казахамі, а казахі, якія жывуць у Кіргізіі, кіргізамі. Ах не: тыя і тыя застаюцца самі сабой.
    Паміж славянскіх вельмі блізкія адна да адной югаслаўскія мовы, толькі ж не зьліваюцца, суіснуюць! Не зьліваюцца чэская і славацкая, суіснуюць у адной дзяржаве. Чаму ж беларуская і ўкраінская павінны зьнікнуць у імя далейшага пашырэньня базы рускай мовы?
    Другі аргумэнт – “шнуруйся і напупырся”... Дэмабілізаванаму салдату папросту невядома, што вайсковай тэрміналёгіі цяпер няма ня толькі ў беларускай, але і ў іншых мовах народаў СССР, і вінаватыя ў гэтым не мова, а адсутнасьць нацыянальных вайсковых фармацыяў, якія існавалі, дарэчы, у дваццатыя-трыццатыя гады.
    Яшчэ адзін закід у бок беларускае мовы - што яна, маўляў, вясковая /“дзеравенскі язык”/.
    Добра памятаю, як у пасьляваенныя гады ў маіх Беразяках /Краснапольскі раён/ мову, на якой размаўлялі мы самі, называлі вясковай, а тую, на якой гаварылі заежджыя гараджане, - гарадзкой, Пры гэтым беларускую літаратурную мову вясковай не называлі. Яе называлі проста беларускай. І ў вызначэньне “вясковая” ніякага крыўднага сэнсу не ўкладалі, гэта была канстатацыя факта: мова нашае вёскі.
    Пагарда ў слова “вясковая” стала ўключацца крыху пазьней, калі вёска масай рушыла ў горад. Засвоіўшы “гарадзкую”, на “вясковай” яна ўжо размаўляць не хацела. І пры гэтым зусім не разумела, што мова, на якой гаворыць, гэта не мова, а сурагат мовы.
    Пагарда ў адносінах да “вясковае” мовы характэрная ня толькі для Беларусі. Руская вёска таксама становіцца “дужа гарадзкой”, нівэліруючы сваю спаконвечную, самабытную, мэлядычную мову. Вось чаму такія пісьменьнікі, як В. Астаф’еў, В. Бялоў, В. Распуцін і іншыя, даўно ўжо б’юць трывогу пра засільле “літаратурнае” мовы і заняпад “вясковай”. Прыйшло разуменьне таго, што “вясковая” мова - багацейшая, больш гнуткая ды вобразная за гарадзкую.
    Тое, што беларуская мова - вясковая, надае ёй асаблівую каштоўнасьць. Прыяжджаючы ў свае Беразякі, я люблю паразмаўляць з бабулькамі, якім ужо за семдзесят. /Дзядоў гэткага веку, на жаль, ужо амаль няма/. Якая ў іх гаворка!
    “Вох жа яно, вечнае некальле”, - кажа адна. “Вечнае некальле” - гэта значыць вечна некалі.
    “Пайду да калдобіны, а шчупак як шчубоўкне!” - распавядае другая. “Шчубоўкне” - плясьне.
    “Назьбірала суніц вядзерца з коптарам”, - чую ад трэцяй. “З коптарам” - па-руску “с верхом”. Але хіба “с верхом” перадае вобразны сэнс гэтага “з коптарам”? “Коптар” жа - не проста “верх”. “З коптарам” - у літаратурнай мове “з коптурам” - гэта значыць, з вострым верхам. Гэта значыць, столькі, што больш ужо ў вядры не ўтрымаецца, пасыплецца. Згадваю, як у дзяцінстве усе мы імкнуліся назьбіраць ягад “з коптарам”: без “коптара” - гэта ўжо і не зусім вядро, зьбіраў, мусіць, лайдак.
    Беларуская мова стагодзьдзямі разьвівалася ў вёсцы, без націску з боку літаратурнае мовы і назапасіла велічэзныя багацьці. Пра гэта сьведчаць шматлікія зборнікі казак, песень, прыказак, загадак, замоваў, фразэалягізмаў, народных параўнаньняў. І думаецца, у гэтым сэнсе беларусы не саступаюць рускім.
    Што датычыць пісьмовай літаратуры, дык тут дасягненьні беларусаў меншыя: менш пісьменьнікаў, менш кніг. Але гэта віна не беларускае мовы, а гістарычных абставінаў. Беларуская літаратура набыла права на больш-менш вольнае разьвіцьцё толькі ў пачатку нашага стагодзьдзя. Вялізныя страты былі нанесеныя ёй у часы сталінскіх рэпрэсій, калі было “высечана” да 9/10 пісьменьнікаў, крытыкаў, дзеячоў філялягічнае навукі. Беларуская літаратура і сёньня разьвіваецца ў неспрыяльных умовах, пра гэта пара сказаць на поўны голас.
    І тым ня менш, беларуская літаратура - вельмі высокага ўзроўню. Яна займае ганаровае месца сярод усіх літаратур нашай краіны і, думаю, нічым не саступае нават украінскай, хоць ва Ўкраіне пісьменьнікаў у некалькі разоў больш. Імёны празаікаў І. Мележа, В. Быкава, Ул. Караткевіча, І. Шамякіна, Я. Брыля, М. Стральцова, В. Адамчыка, І. Чыгрынава, І. Пташнікава, В. Карамазава вядомыя ўсёй краіне. Па ўсім Саюзе ставяцца п’есы беларускіх драматургаў. Напрыклад, у Якуцку яны не сыходзяць са сцэны Рускага тэатра: “Трыбунал” А. Макаёнка, “Парог” і “Звалка” А. Дударава, “Апошні журавель” А. Жука, “Іван і Мадона” А. Кудраўцава, “Мудрамер” М. Матукоўскага... Паэтам прабіцца да іншамоўнага чытача цяжэй праз цяжкасьці з перакладам. Тым ня менш, аматары паэзіі ведаюць М. Танка, А. Куляшова, П. Панчанку, П. Броўку, Р. Барадуліна, А. Вярцінскага ды іншых.
    Сусьветная супольнасьць таксама цікавіцца літаратурай, якая створана на “вясковай” мове. Выдадзеным за мяжой кнігам беларускіх пісьменьнікаў няма ліку.
    Пагаворым цяпер, ці горшая беларуская мова за рускую. Ужо сама пастаноўка гэтага пытаньня проста сьмешная. Чым,  напрыклад, слова “чарга” горшае за слова “очередь”? “Чарга” добрая, калі яна невялікая, але ж ад таго, што яе называеш “очередью”, яна меншая не стане. Тое самае і з чаравікамі. Калі яны з мінскай фабрыкі “Прамень”, дык лепш не стануць, калі іх перайменаваць у “ботинки”.
    Праўда, у асобных выпадках “падабаецца - не падабаецца” можна растлумачыць. Вось, напрыклад, “язык”. Мне “мова” больш падабаецца. Бо язык - гэта тое, што ў роце, як кажуць, без костак. Частка цела, прычым не самая прывабная /мала каму падабаецца, калі яму паказваюць язык/. І вось назва гэткага органа перанесеная на чалавечую мову. У гэтым ёсьць нейкае агрубленьне. Іншая рэч: - “мова”. “Мова” - ад слова “мовіць”, “молвить, разговаривать”. Ніякіх лішніх асацыяцый, Цікава: “мова” - у беларусаў і ўкраінцаў, а ў палякаў - зноў “ензык”, што значыць “язык”.
    Але, вядома, такія “афарбаваныя” словы, як “язык”, рэдкія. Параўноўваючы слова з словам, мы няшмат дасягнем. Давайце лепей возьмем рускі тэкст і перакладзем яго на беларускую мову, а потым возьмем беларускі /натуральна, не той, які ў нас атрымаўся/ і перакладзем на рускую. Што лягчэй?
    Як чалавек, што шмат перакладаў з беларускай на рускую і наадварот, сьведчу: у перакладзе прозы розьніцы амаль што няма. А вось у перакладзе вершаў - ёсьць. На беларускую мову перакладаць лягчэй, чым на рускую,
    Чаму? Ды таму, што беларуская мова ў гукавым сэнсе гнутчэйшая. У пазыцыі пасьля галоснага гука складовае “у” пераходзіць у нескладовае “ў”, складовае “і” - у нескладовае “й”. Мала што многія словы пачынаюцца з “у” ды “і”, дык яшчэ ў беларускай мове ёсьць і прыназоўнік “у” і саюз “і”. Перастаўляючы словы ў радку, амаль заўсёды можна дамагчыся, каб /калі трэба/ “у” ды “і” усталі пасьля галоснага ці зычнага гуку і такім чынам слова, а то і два стануць на склад карацейшыя ці даўжэйшыя. Пры такой асаблівасьці мовы разьмясьціць словы ў радку значна прасьцей, чым без яе. Беларускія паэты шырока карыстаюцца ёю. Ім дазволена скарачаць “у” ў вершах нават і пасьля зычнага гуку. Акрамя гэтага, нагадаю, што шэраг беларускіх словаў накшталт “імгла”, "іржавы” ў пазыцыі пасьля галоснага гуку страчваюць сваё “і” ды робяцца на склад карацейшыя. У рускай мове такой зьявы няма.
    Багатая лексыка беларускай мовы раўнацэнная з рускай. Пра гэта сьведчаць параўнальныя дадзеныя слоўнікаў. У абедзьвюх мовах прыблізна 100 000 агульнаўжывальных словаў. “Тлумачальны слоўнік беларускай мовы” налічвае пяць важкіх тамоў, прычым пяты том выдадзены ў дзьвюх кнігах. Такія рэсурсы дазваляюць у беларускай мове выстройваць вялікія сынанімічныя чароды. Возьмем, напрыклад, чараду сынонімаў да слова “набыць”: набыць, нажыць, дастаць, узяць, прыдбаць, займець, раздабыць, здабыць, расстарацца, выстарацца, прыстарацца, разжыцца, агораць, справіць, пажывіцца, абабіць, узьбіцца, арганізаваць /разм./, дабыць, напасьці, згарусьціць. Яшчэ - да слова “мабыць”: мабыць, мусіць, можа быць, магчыма, мажліва, можа, напэўна, пэўна, няйначай, няйнакш, відаць, як відаць, відавочна, здаецца, бадай, мо, відочна, здэцца, знаць, мусібыць, не выключана /М. К. Клышка. Слоўнік сінонімаў і блізкаэначных слоў/. Такое багацьце дазваляе чалавеку, які піша ці гаворыць, выражаць самыя тонкія адценьні думкі, пазьбягаць слоўных паўтораў.
    Нехта можа сказаць, што ў Слоўніку Даля, маўляў, больш за дзьве тысячы слоў. Але гэта разам з лексыкай, якая выйшла з ужытку /гістарычнай, царкоўнай/, альбо ніколі у агульнарускую мову і не ўваходзіла /вузкадыялектнай/. У беларускай мове таксама было шмат словаў, якія сёньня выйшлі з ужытку па розных прычынах. Мноства і дыялектных словаў, якія таксама маглі б увайсьці ў агульнабеларускі слоўнік, ды не знайшлося свайго Даля. А тых, хто пачаў гэтую працу /С. Некрашэвіч, М. Байкоў ды іншыя/ рэпрэсіравалі, зьнішчалі. Шмат якія дыялектныя словы цалкам маглі б увайсьці ў літаратурную мову. Прапаную такое слова. У літаратурнай мове слова “жаба” называецца і тая істота, якая па-руску называецца “жаба”, і тая, якая па-руску –“лягушка”. У нас на ўсходняй Магілёўшчыне на “лягушку” кажуць курапа. Гэтае слова зафіксаванае ў “Краёвым слоўніку ўсходняй Магілёўшчыны” І. К. Бялькевіча.
    Словаўтварэньне ў беларускай мове менш плённае, чым у рускай. Хоць прыстаўкі і суфіксы часта розныя /напрыклад, “дочурка”/, “доченька” па-руску, а па-беларуску “дачушка”, “дочачка”/, але набор іх прыблізна аднолькавы. Пры гэтым у беларускай мове ёсьць арыгінальная асаблівасьць, якой у рускай мове няма - падвойная прыстаўка “папа-“, што ўказвае на шматразовасьць дзеяньня: папаесьці - шмат разоў ці ўволю пад’есьці; папапіць - шмат разоў ці ўволю папіць і г.д. Наколькі такая форма словаўтварэньня прадуктыўная, відаць з “Слоўніка беларускай мовы. Арфаграфія. Арфаэпія. Акцэнтуацыя. Словазмяненне” /1987/, дзе такія дзеясловы займаюць 11 калёнак /у кожнай калёнцы - да 40 слоў/.
    Вымаўленьне беларускай мовы некаторыя лічаць грубаватым з-за таго, што няма мяккага “р”. Часам беларусаў так і цьвеляць: “трапка”, - забываючы, што у беларускай мове слова “тряпка” няма, а слова чужой мовы не заўсёды вымаўляеш, як яе носьбіт /няхай паспрабуе рускі вымавіць беларускі “воўк”, “ураджай”, “воўна”, паглядзім, што з гэтага атрымаецца/. Гэта праўда, што ў беларускай мове гук “р” - зацьвярдзелы. Але ж і ў рускай ён далёка не заўсёды мяккі. Напрыклад: “разум”, “роза”, “рубаха”, “рыба”. Затое ў рускай заўсёды цьвёрдае “ц”, у той час як у беларускай разам з цьвёрдым /“цыбуля”/ шырока ўжываецца і мяккае “ц” /“цяля”, “расьці”, “багацьце”/. Між іншым, у рускай мове пасьля “ц” часта пішацца “и”, але чытаецца “цы”: “революция”, “конституция”, “панцирь”. Тое самае “и” стварае ілюзію мяккасьці заўсёды цьвёрдых “ж” і “ш”: пішацца “жила”, “шила”, а чытаецца “жыла”, “шыла”. Праўда, у рускай мове заўсёды мяккае “ч”, а ў беларускай яно заўсёды цьвёрдае. Затое ў нас маецца заўсёды мяккі і вельмі пашыраны гук “дз”, так што і тут мы квіты /заўсёды цьвёрды “дж” у беларускай мове сустракаецца рэдка/.
    Але што надае беларускаму вымаўленьню асаблівую прыгажосьць, дык гэта здольнасьць галосных я, е, ю, ё, і зьмякчыць ня толькі зычны гук, які стаіць перад імі, але і зычны, які стаіць перад гэтым зычным. Гэтая асаблівасьць у свой час фіксавалася на пісьме літарай “ь”, якой наваполацкі бард Сокалаў-Воюв прысьвяціў цэлую паэму, надрукаваную ў часопісе “Крыніца”. У 1933 г. гэты знак быў па-валюнтарыску вычышчаны з беларускага правапісу, і цяпер толькі дасьведчаныя людзі слушна вымаўляюць многія беларускія словы. Паглядзіце: пішацца “дзвесце”, а чытаецца “дзьвесьце”, пішацца “насенне”, а чытаецца “насеньне”, пішацца “звесці”, а чытаецца “зьвесьці”. Такіх словаў тысячы. Гэта яны надаюць беларускай мове тое самае гучаньне, за якое паэты называюць яе мілагучнай, пяшчотнай, ласкавай.
    Як я ўжо казаў, у рускай мове цьвёрдасьць вымаўленьня нярэдка хаваецца, маскіруецца напісаньнем. Напрыклад, “ш” заўсёды вымаўляецца цьвёрда, аднак на канцы дзеясловаў другой асобы ставіцца “ь”: “идешь” - замест “идеш”, “пишешь” - замест “пишеш”. Скажам, “смеёшься” вымаўляецца як “смеёшся”, а па-беларуску — сьмяесься... Што мякчэй?
    Націск у беларускай мове таго ж кшталту, што і ў рускай, г. зн. вольны, нефіксаваны /фіксаваным ён лічыцца, калі падае заўсёды на пэўны склад: напрыклад, у польскай мове - на перадапошні/. Аднак невялікая розьніца ў беларускім і рускім націску ёсьць. Беларускі больш рэгулярны.
    Для рускага слова пры складаньні характэрны пераход націску з месца на месца: “рукá” – “рукý” – “нá руку". У беларускай мове месца націску у такіх выпадках не зьмяняецца, што, вядома, зручней пры вывучэньні мовы: “рукá” – “рукý” –“на рукý”.
    Рускае “порхаюшее ударение” прычыняе нямала клопату не толькі замежнікам, якія вывучаюць гэтую мову, але і самім рускім. Спрэс чуваць то “кýхонный” /слушна/, то “кухóнный” /няслушна/, то “пéтля” /слушна/, то “петля́” /няслушна/, то “кишки́” /слушна/, то “ки́шки” /няслушна/. Для студэнтаў-русістаў своеасаблівым асялком на іспытах служыць скланеньне слова “сковорода”. Праскланяеш слушна - значыць, падкаваны. На самой справе, ня ведаючы, як здагадаесься, што ў назоўным склоне множнага ліку гэта гучыць як “скóвороды”, а ў родным – “сковорóд”, давальным – “сковородáм”. У беларускай мове я такіх “дзіваў” нешта не згадаю.
    Пра граматыку. Неяк у коле маладых рускіх паэтаў, якія жывуць у Якуцку /па нацыянальнасьці ўсе рускія/, я прапанаваў дзеля жарту адгадаць, як будзе ў множным ліку слова “помело”. “Помёла”? “Помела”? “Помелы”? - пачулася з усіх бакоў. Потым разам пачалі сьмяяцца: усё ня тое! “Можа быць, множнага ліку зусім няма? - выказаў меркаваньне адзін. “Але ж іх бывае шмат, гэтых памёл... помелов? - запярэчыў другі. Давялося “з вучоным выглядам знаўцы” аб’явіць, што “помело” ў множным ліку – “помелья”. Я, напэўна, і сам бы гэтага ня ведаў, каб напярэдадні, шукаючы зусім іншае слова, не наткнуўся на “помело” ў артаграфічным слоўніку.
    А вось першую асобу будучага часу ад дзеяслова “победить”, “убедить” і у слоўніку шукаць не варта. Яе няма. “Чуду-юду я и так победю”, - сьпявае з магнітафону Высоцкі. Слухачы сьмяюцца. Сёй-той філязофствуе: “У гэтай адсутнасьці катэгарычнага абяцаньня перамагчы праяўляецца сьціпласьць рускага народа”. Але хіба “я одержу победу”, якім замяняецца “я победю”, больш сьціплае? Ды не, тут справа не ў сьціпласьці і нясьціпласьці, а ў граматычным “праколе” мовы. Чаму ад “разбудить” можна ўтварыць “разбужу”, а ад “победить” “побежу” - нельга? Гэта моўная загадка. У беларускай граматыцы такіх загадак, як быццам, няма.
    У беларускай граматыцы горш, чым у рускай, распрацаваная сыстэма дзеепрыметнікаў. Недахопам зьяўляецца тое, што частка іх па форме супадае з дзеепрыслоўямі: “кіруючы” - і “руководящий”, і “руководя”, “забраўшы” - і “забравший”, і “забрав”. Зваротных дзеепрыслоўяў накшталт “умывающийся” няма зусім, і іх даводзіцца замяняць даданым сказам: “які /што/ мыецца”. Затое ў беларускай мове больш разьвітая, чым у рускай, сыстэма дзеепрыслоўяў. У рускай мове ад цэлага шэрагу дзеясловаў утварыць дзеепрыслоўе наогул немагчыма, прычым і ад самых простых - такіх як “шить” /“шья”?/. Утвораныя ад іншых выглядаюць старамоднымі ці груба прастамоўнымі /“пить” – “пия”, “бить” – “бия”, “есть” – “едучи” і г. д./. У беларускай мове дзеепрыслоўі утвараюцца лёгка і проста ад любога дзеяслова і зьяўляюцца пры гэтым цалкам літаратурнымі: п’ючы, б’ючы, ядучы, шыючы і г. д. Адпаведныя шырэйшыя магчымасьці і ва ўтварэньні дзеепрыслоўных зваротаў.
    Такім чынам, у рускай мове больш магчымасьцяў для ўтварэньня дзеепрыметнікавых зваротаў, а ў беларускай - дзеепрыслоўных. Але калі дзеепрыметнікавыя звароты зьяўляюцца прыкметай кніжнае мовы, дык дзеепрыслоўныя - арганічнай часткай маўленьня /як беларускага, гэтак і рускага/, якому дзеепрыметнікі і дзеепрыметнікавыя звароты зусім не уласьцівыя. Дзеепрыметнікі - вынаходзтва дзелавога, канцылярыйскага стылю дзяржаўных установаў царскай Расеі. Іх шырокае ўжываньне высушвае, абказёньнівае мову. Да таго ж большасьць дзеепрыметнікаў рускай мовы вельмі немілагучныя: “останавливавшийся”, “разговаривавший”, “расщедривающийся”, “расчищающийся” і г.д. Недарма так горача пратэставаў супраць усіх гэтых “шей” і “вшен” у мастацкай літаратуры Максім Горкі.
    Беларускія дзеепрыметнікі гучаць больш мілагучна, бо “шей” у іх зусім няма /“руководящий” - кіруючы/, а “ушы” з вашамі асацыяцыяй не выклікае, бо “вши” па-беларуску “вошы”. Тым не менш, беларускія пісьменьнікі, якія тонка адчуваюць родную мову, не ўжываюць дзеепрыметнікі, за выключэньнем залежных мінулага часу, якія мала чым адрозьніваюцца па форме і гучаньню ад прыметнікаў /паранены, кінуты, зьедзены/. Таму і проза такіх аўтараў чытаецца лягчэй, чым творы сучасных рускіх празаікаў, перасыпаныя дзеепрыметнымі зваротамі.
    Яшчэ адна асаблівасьць беларускай мовы: у ёй захаваўся, хоць і ў рудымэнтарнай форме, клічны склон /браце! сынку!/, якога ў рускай даўно няма. Гэта дапамагае зрабіць звароты у паэзіі і вуснай мове больш разнастайнымі.
    Але, мусіць, до. Цяпер спадзяюся, зразумела, што беларуская мова амаль ні ў чым не саступае рускай, а ў сім-тым мае свае перавагі. І калі на ёй, нарэшце, загаворыць народ /моватворца, казаў Маякоўскі/, мы можам чакаць ад беларускае літаратуры яшчэ большых дасягненьняў ужо ў блізкім часе.
    Ну а што ж атрымаецца, калі беларусы страцяць сваю тысячагадовую мову?
    Перайшоўшы на рускую мову, беларусы, натуральна, стануць рускімі. Але гэта будуць асаблівыя рускія, без рускіх каранёў. Зьвяртаючыся да падручнікаў рускай гісторыі, яны адшукаюць у сваім краі толькі тое, што праз яго ў нейкім годзе праяжджаў Пушкін, у нейкім праходзіў Сувораў, у нейкім пад Лясной адбылася бітва паміж рускімі і швэдамі, а ў нейкім Напалеон быў разьбіты на Бярэзіне. Што ж рабілі на працягу тысячы гадоў уласна іхнія продкі, гэтыя “рускія” ведаць ня будуць: гэта ж будзе ўжо іншая гісторыя іншага народа, вымерлых беларусаў.
    Большая частка гістарычных фігур - такіх, як вялікія князі, Радзівілы, Сапегі, Францішак Скарына, Мікалай Гусоўскі, Сымон Будны, Казімер Лышчынскі, Кастусь Каліноўскі, Язахват Агрызка, Ігнат Грынявіцкі, Ян Чэрскі, Эдвард Пякарскі ды іншыя, будзе падзеленая паміж палякамі і літоўцамі, а нашым “рускім” застануцца толькі тыя, хто найбольш цесна быў зьвязаны з Расіяй і будзе таксама лічыцца рускім: Сымон Полацкі, Мялеці Сматрыцкі, Язэп Гашкевіч, Панцеляймон Лепяшынскі, Бонч-Бруевічы ды іншыя. Фігуры драбнейшага калібру, а таксама дзеячы ўласна беларускае культуры нашага часу будуць забытыя. Беларуская літаратура ад “Тараса на Парнасе” і “Энэіды навыварат” будзе выкінутая за непатрэбнасьцю на звалку. Тысячы беларускіх песень, як народных, так і прафэсійных, прымавак, загадак памруць.
    Нехта, магчыма, скажа, што іх можна перакласьці... Наіўная думка! Мне ўжо даводзілася пісаць /“Мастерство перевода” -1972/, наколькі нізкі ўзровень перакладаў на рускую мову беларускай паэзіі. У перакладах гэтых высокае слова паэта ператвараецца ў бляклае ці ў вясковыя прыпеўкі. І вінаватая ў тым ня толькі малая адоранасьць перакладчыкаў, дрэннае веданьне імі беларускай мовы. /Вось чаму ў “Роднике” не друкуюцца пераклады з маладых беларускіх паэтаў/. Ёсьць і аб’ектыўная прычына: як ні дзіўна - роднасьць моў. Вялізная колькасьць словаў, што літаратурныя ў беларускай мове, у рускай лічацца дыялектнымі. Захаваныя ў перакладзе, гэтыя словы зьніжаюць узровень успрыняцьця на некалькі парадкаў. Рускія “знаўцы” ніяк ня могуць знайсьці эквіваленты.
    Што ў беларускай мове наогул неперакладальнае, як напрыклад, перавесьці прымаўку “Абяцанка - цацанка, а дурню шчасьце”? Перакласьці зноў жа прымаўкай, і такой, каб і сэнс захаваўся, і рыфма. А паспрабуйце літаральна перакласьці ласкавыя словы хлопца да дзяўчыны: “Журавінка ты мая”. Як перакласьці хоць бы першыя два радкі “Новай зямлі” Якуба Коласа: “Мой родны кут, як ты мне мілы, Забыць цябе не маю сілы”? Нікому гэта не ўдавалася. Ніколі варта не будзе перакладзены славуты верш М. Багдановіча “Раманс” /“Зорка Вэнэра...”/ з ягонай арыгінальнай страфой.
    Пры перакладзе прозы таксама бываюць вялікія цяжкасьці. Помню, чытаючы “Альпійскую баляду” В. Быкава ў арыгінале, я, тады зусім яшчэ малады чалавек, адразу падумаў: як гэта будзе перакладацца? Справа ў тым, што герой гэтай цудоўнай аповесьці ў далёкім краі размаўляе па-беларуску. Гэта падкрэсьлена. Іван Цярэшка кажа: “Прыгожа”. Італьянка Джулія здагадваецца: “Красиво, да?” І Іван паўтарае за ёй: “Ага, красіва”. У арыгінале аповесьці выразна гучыць разнамоўе: беларуская, руская, італьянская, нямецкая мовы. У перакладзе засталося толькі тры: Беларуская зьнікла. Ня доўга думаючы, перакладчык “пераматаў” усё, што гаворыць па-беларуску Іван Цярэшка, на рускую мову.
    Ці ўзяць такую вядомую кнігу, як “Я з вогненнай вёскі...”. У арыгінале ў ёй гучыць нічым не прыхарошаная мова простых сялян, часьцей жанчын, якія ацалелі пры спаленьні соцень беларускіх Хатыняў. Мова іхняя ня чыста беларуская, яна перасыпаная рускімі словамі. Як гэта перадаць па-руску, каб было відаць, што гэта гавораць менавіта беларускія сяляне, якія прыпраўляюць сваю мову рускімі словамі? Невырашальная задача!
    Выкінутую на звалку родную літаратуру руская не заменіць. Яна - зусім пра іншых людзей і мясьціны. Кожны пісьменьнік піша пра тое, што яму бліжэй. У творах рускай літаратуры персанаж-беларус - госьць радні. Наш “рускі” - ураджэнец і жыхар Беларусі - будзе адчуваць увесь час заганнасьць ад таго, што пра ягоны край, пра яго самога няма ніякіх кніг. Няма ўласнай паэзіі, няма песень.
    Новыя кнігі, новыя песьні будуць пісацца ў Беларусі на той самай “гарадзкой” мове, на якой зараз гавораць. У пісьменьніка ня будзе магчымасьці ўзбагаціць сваю мову за кошт народнай, бо на той жа “гарадзкой” мове будзе размаўляць і былая беларуская вёска. Гэта будзе руская мова самае горшае якасьці - паўпісьменная, прыпраўленая рэліктавымі беларускімі словамі і фразэалягізмамі.
    І ў якім бы матэрыяльным дабрабыце ні жылі гэтыя новыя “рускія”, яны, пазбаўленыя гісторыі і культуры, будуць жабракамі.
    Праз што праславімся, беларусы? Праз славу магільшчыкаў роднай мовы, праз славу бацькоў, якія пусьцілі нашчадкаў па сьвеце, ці праз славу людзей, што захавалі родную мову, данесьлі яе праз усе думныя і неверагодныя выпрабаваньні да наступных пакаленьняў?
    Якуцк.
    /Голас часу. № 5. С. 5-8; № 6. С. 19-23. Лондан. 1990./

                                                                        ДАВЕДКА

    Іван Антонавіч Ласкоў нарадзіўся 19 чэрвеня 1941 года ў абласным горадзе Гомель Беларускай ССР ў сям’і рабочага. Бацька, Ласкавы Антон Іванавіч, украінец з Палтаўшчыны, які уцёк адтуль у 1933 годзе ў Гомель, ратуючыся ад галадамору, працаваў на гомельскай цукеркавай фабрыцы “Спартак”, у чэрвені 1941 году пайшоў на фронт і прапаў без зьвестак. Маці, Юлія Апанасаўна, якая нарадзілася ў былой Мінскай губэрні і да вайны працавала тэлеграфісткай у Гомелі, неўзабаве з маленькім дзіцем пераехала да сваякоў ў вёску Беразякі Краснапольскага раёну Магілёўскай вобласьці, дзе працавала у калгасе, памерла ў 1963 годзе. З Беразякоў, у якіх жыў да 1952 года, Ваня Ласкоў дасылаў свае допісы ў піянэрскія газэты, пачаў спрабаваць сябе ў паэзіі. З 1953 года Ласкоў выхоўваўся ў Магілёўскім спэцыяльным дзіцячым доме. Пасьля заканчэньня з залатым мэдалём сярэдняй школы, ён у 1958 годзе паступіў на хімічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэта, а ў 1966 годзе на аддзяленьне перакладу ў Літаратурны інстытут імя М. Горкага ў Маскве, які скончыў у 1971 годзе з чырвоным дыплёмам. Ад 1971 года па 1978 год працаваў у аддзеле лістоў, потым загадчыкам аддзела рабочай моладзі рэдакцыі газэты “Молодежь Якутии”, старшым рэдактарам аддзела масава-палітычнай літаратуры Якуцкага кніжнага выдавецтва (1972-1977). З 1977 году ён старшы літаратурны рэдактар часопіса “Полярная звезда”; у 1993 г. загадвае аддзелам крытыкі і навукі. Узнагароджаны Ганаровай Граматай Прэзідыуму Вярхоўнага Савета ЯАССР. Сябра СП СССР з 1973 г. Памёр пры загадкавых абставінах 29 чэрвеня 1994 г. у прыгарадзе Якуцка.
    Юстын Ленскі,
    Койданава




воскресенье, 29 ноября 2015 г.

Іван Ласкоў. "Тундра-ны таптыбын..." Койданава. "Кальвіна". 2015.


                                                          СЛОВА  ЛЮБОВІ
    Іван  Ласкоў
                                                     “ТУНДРА-НЫ  ТАПТЫБЫН...”
                                                                         Нарыс
    Для мінчука, аршанца ці магілёўца Якуцк, дзе я жыву, вядома ж, поўнач. І наўрад ці падумае хто з іх, што ў Якуціі ёсьць свая поўнач, не такая ўжо і блізкая — ад Якуцка да Ціксі, напрыклад, па Лене болей за дзьве тысячы кілямэтраў. Проста так, без нагоды, не сядзеш і не паедзеш. І склалася так, што цэнтральную і паўднёвую Якуцію за дванаццаць год я ўведаў няблага, а на поўначы да нядаўняга часу не быў. А так марылася аб гэтым!
    І вось нарэшце пашанцавала: мяне ўключылі ў склад групы, што ехала ва Усьць-Янскі раён на Дні якуцкай літаратуры і мастацтва. Гэта было у дзесятых днях лістапада — даўно зіма, асабліва за Палярным кругам, але не такая глыбокая, каб баяцца. Апрануліся, хто меў, у кажухі і тарбосы. Толькі адзін Сямён Дзяканаў, якога ўсе мы за вясёлы, таварыскі нораў звалі проста Сенем, наехаў у звычайных, на ваце, чаравіках. Зразумела, яго ўсе шкадавалі, і дарэмна: Сямён жа з Усьць-Янска. Нарадзіўся і вырас сьпявак, саліст якуцкай опэры ў Тумаце - невялікім сяле кілямэтраў за сто ад Паўночнага Ледавітага акіяна. Хай мяне не зразумеюць так, быццам я хачу сказаць, што Сямён паехаў у чаравіках таму, што на радзіме сваёй загартаваўся. Не! Ён проста лепш за нас яе ведаў. Ведаў, што на поўначы гэтай парой маразы куды мякчэйшыя, чым у Якуцку. Ну, а калі б усё ж спатрэбілася памяняць яму чаравікі на болей цёплы абутак, Сямён бы яго знайшоў без турботаў: родных, сяброў і знаёмых тут у яго даволі — ледзь не ў кожным населеным пункце.
    У Дэпутацкі, раённы цэнтар, мы прыляцелі ў нядобры час. Праз гадзіны чатыры пасьля прылёту па ўсёй краіне была абвешчана жалоба. Нашы сустрэчы з гледачамі адклалі на чатыры дні. Чатыры дні без аніякага занятку ў пасёлку, што наскрозь прадзімаўся сьвежаком! Не пашпацыруеш. Ды і што карысьці ад шпацыраў тых у паўзмроку запалярнага зімовага дня, калі сонца нават не падымаецца з-за гор, што навокал Дэпутацкага?
    Тут Сямён і прапанаваў на гэтыя чатыры дні ляцець у яго Тумат. У Тумаце, даводзіў ён, кожны ўбачыць тое, што яго цікавіць: тундру, аленяў, зімовае рыбацтва... Мяне ж ён паабяцаў правезьці з ветрыкам на сабаках.
    Усім ідэя гэтая раптам спадабалася. Зьвярнуліся да раённага кіраўніцтва. Яно, не ведаючы, што з намі рабіць чатыры дні, і ўлічыўшы, што Тумат мы ўсё адно павінны наведаць па праграме Дзён, дало верталёт.
    ...Уладкаваліся мы ў школьным інтэрнаце. Усе — апрача Сямёна: у Тумаце ж у яго і бацька і маці. Ён і пайшоў дадому. “Так мы яго і бачылі цяпер! — сказаў хтосьці. — Вось для чаго ўгаворваў: каб матчынай юшкі пад’есьці...”
    Але назаўтра, калі яшчэ і сонца позьняе не ўстала, Сямён заявіўся ў інтэрнат і абвясьціў, што ўсё ўладжана: хто хоча, можа ехаць у алені статак. Туды ідуць два “Бураны” (мотанарты), месца ўсім хопіць... Што ж да мяне, то мы з Дзяканавым наімчымся на сабаках да паляўнічых. Заначуем у паляўнічай хаціне (да яе кілямэтраў, можа, дваццаць, можа, сорак), а заўтра назад...
    Не скажу, каб я сустрэў навіну гэтую з радасьцю, бо пасьпеў ужо надоечы прайсьціся па Тумаце і яго бліжняй ваколіцы. Спусьціўся на Чандон — даволі сур’ёзную раку, што цячэ ў Ледавіты, перасек яго без сьцежкі і падняўся на другі, зарослы палярнай вольхай бераг. На ўсю праходку пайшло не болей гадзіны. І мароз як быццам невялікі: градусаў пятнаццаць. Але, вярнуўшыся ў інтэрнат, доўга ляскаў зубамі: вецер!
    Вось і сёньня з поўначы дзьмуў жорсткі сьвяжак — “хіус”, зьмятаючы з курганоў сьнег, падобны да мучнога пылу. Хоць быў злосны вецер, шэрыя шчыльныя хмары стаялі нізка, і нават сонца, што ў сярэдзіне дня ледзь паднялося над гарызонтам, нічога не зьмяніла. Другі бераг Чандона, на якім я надоечы настаяў, ад імжы расплываўся. Я з сумненьнем паглядзеў на свае валёнкі і Сямёнавы чаравікі...
    — Тарбосы і іншае знойдзем, — упэўнена паабяцаў Сямён. —Пайшлі!
    І мы пайшлі. У нейкай хаце нам без доўгіх размоў далі шырокія штаны з аленяй шкуры і аленія тарбосы. У Якуцку тарбосы падшываюць лямцам, таму яны даволі цяжкія (з-за чаго і аддаю перавагу валёнкам). Тут жа іх майструюць цалкам, у тым ліку і падэшвы, са шкуры, і хоць яны да клубоў, як балотныя боты, хадзе не перашкаджаюць. Але штаны! Відаць, такое адчуваньне бывае ў каня, калі яго стрыножаць. А Сямён яшчэ папярэдзіў, што час ад часу давядзецца саскокваць з нартаў і бегчы за імі, бо, па-першае, замерзьнеш, а па-другое, сабакі не пацягнуць.
    Прыгадваю расказ аднаго з спадарожнікаў нашых, мастака ІОры Сьпірыдонава. Той таксама з поўначы, толькі з суседняга, Анабарскага раёна. Каюр, казаў Юра, ніколі не азіраецца і часьцей за ўсё не заўважае, калі пасажыр падае з нартаў. Аднаго разу сам ён, падлеткам, упаў. І што ж? Бацька вярнуўся па яго праз гадзіну!..
    Сямёнава маці, маленькая рупная эвенка, корміць нас на дарогу “сілеем” — юшкай з выдатнай паўночнай рыбы чыра. У такую юшку для сытнасьці дадаецца мука. Замест майго “гарадзкога” шаліка захутвае мне шыю вялікім шарсьцяным. І вось мы, перавальваючыся, як мядзьведзі, спяшаемся да каюра.
    Дзівоснае гэта сяло - Тумат! У ім няма платоў. Сельсавет, школа, жылыя хаты — нішто нічым но агароджана. Можаш выбіраць кірунак які хочаш. Каля будынкаў — пастаўленыя ў конусы дровы. Так робіцца для таго, каб дровы не заносіла пургой. Здалёк яны нагадваюць тардохі — даўняе паўночнае жытло з жэрдак, накрытых аленяй шкурай. Я, убачыўшы іх першы раз, так і надумаў: тардох!.. Каля кожнага дома - лабаз (памост) а лёдам. Лёд прызначаны для пітной вады, а падымаюць яго над зямлёй, каб не псавалі сваімі меткамі сабакі.
    Так, сабакі ў Тумаце ёсьць! Яны шныраць усюды, бягуць наперадзе, бягуць усьлед. У Алега Сляпцова (так завуць нашага каюра) іх усяго чатыры. Гэтага даволі для аднаго яго (аднаго могуць везьці нават і два сабакі), а на трох мала. Алег гаворыць, дзе можна здабыць яшчэ. І мы ўсе ідзём у суседнюю хату, вакол якой сядзяць прывязаныя сабакі.
    Уваходзім. Кароткая гутарка: гаспадар пытаецца, навошта нам сабакі, калі іх вернем. Тут жа атрымліваем дазвол узяць. Алег і Сямён адвязваюць сабак. Тыя, відаць, занудзіліся без руху: аж ірвуць з рук павадкі.
    Яшчэ раз перад дарогай сілкуемся ў каюра. Традыцыйная струганіна (сырая мерзлая рыба), вараная аленіна. Мясцовыя жыхары аддаюць перавагу аленіне перад усякім іншым мясам. Так, праз некалькі дзён у інтэрнаце нам горасна сказалі: “У нас, дарагія госьці, сумная навіна: скончылася мяса. Давядзецца вас карміць ялавічынай...” Я да струганіны і мяса асабліва не рвуся — сыты. Каштую “барцы” — пракручаную на мясарубцы гатаваную рыбу разам з печаньню чыра і рыбіным тлушчам; сушаную без солі рыбу — юкалу. Смачна.
    Нарэшце, на сабаках аброжкі. Аброжкі прышпільваюцца да бочаха — агульнага доўгага рэменя. Гэтае слова — не што іншае, як якуцізаванае рускае “потяг”. Цікава! Няўжо рускія на сабаках езьдзілі раней за якутаў?
    Сядаем на нарты. Каюр вырывае са сьнегу тормаз — прывязаны да перадка кароткі каляк.
    — Бада! Бада! (Наперад!) — крычыць ён, і запрэжка, спачатку без ахвоты, імчыць па ледзь прыкметнай дарозе.
    Уранку Сямён казаў мне, што каюр павінен штосьці адвезьці паляўнічым — таму і едзе. Але чаму на нартах нічога няма? Дзе тое “штосьці” можа быць схавана на іх? Паціскаю плячамі...
    Хутка мільгае ўскраіна Тумата, потым — могілкі з пахіленымі крыжамі і сучаснымі пірамідкамі. Задумваюся... Выходзіць, Тумат - сяло старое? А паўночныя качэўнікі перайшлі на аселае жыцьцё зусім нядаўна, толькі пасьля вайны... Хто ж пакінуў тут счарнелыя, пахіленыя крыжы? Рускія? На гэтае пытаньне ў Тумаце, на жаль, атрымаць адказ не ўдалося...
    І вось яна — тундра. Я чакаў убачыць яе інакшай. Я ўяўляў яе сабе як неабсяжную белую прастору. А тут раз-пораз — астраўкі дрэў. Чэзлыя, прыгнечаныя лістоўніцы, з рэдкім кароткім вецьцем, як на дзіцячых малюнках. Толькі зрэдку наблізіцца і пойдзе назад дрэва з густой кронай.
    З-пад сьнегу тырчыць сухая трава, дзе асака, дзе пажарнік. Толькі калі вылятаем на азёры, вочы адбірае сьнежная бялюткасьць.
    На адным з азёр спыняемся каля кучы мерзлай рыбы. Сямён з пэўным выхваленьнем падымае то напаўмэтровага шчупака, то мэтровага мянтуза:
    — Бачыў? Такую рыбу ў нас не бяруць. Толькі чыра!
    — А навошта ловяць?
    — Трапляецца разам з чыром.
    І зноў рыпеньне сьнегу пад нартамі, рыпеньне саміх не на цьвёрда злучаных, гнуткіх нартаў. Убаку праплывае сапраўдны паляўнічы тардох. Паглядзець бы бліжэй! Але Сямён кажа, што трэба сьпяшацца, каб пасьпець дацямна.
    Вецер у нас спадарожны, сабакі бягуць лёгка. У запрэжцы сямёра. Восьмы, буйны і белы, не запрэжаны і імчыцца наперадзе. Гэта, паводле выразу Сямёна, “завадзіла”, а кажучы звычней, важак. Ён задае тэмп бегу.
    Вецер у нас спадарожны, але гэта не азначае, што ўсім тром ён дзьме нам у плечы. Каюр сядзіць тварам наперад, але ў той жа час нагамі ўбок. Мае ногі таксама вісяць у паветры, але гляджу я не наперад, а як у цягніку, упоперак руху. У Сямёна ж, што сядзіць, а дакладней, ляжыць на задку саней, ногі зьвешваюцца з правага боку іх, а галава — з левага. Як магу і трымаюся над каленямі за край нартаў — болей няма за што.
    Час ад часу паварочваючы галаву направа, гэта значыць, туды, куды мы імчымся, я здзіўлена заўважаю, што ногі каюра — у валёнках. Не ў тарбосах, а ў валёнках! Ды і сам ён у балёневай куртцы, расшпіленай на грудзях... Шаліка на шыі зусім няма.
    Малады, усьмешлівы хлопец. Я яго бачыў ужо на вуліцы ў Тумаце — учора. Тады мы з таварышам шукалі пошту. Зьлёгку заікаючыся і, відаць, саромеючыся гэтага, ён растлумачыў, што пошта побач з сельсаветам. Тады я і думаць не мог, што стану ягоным пасажырам.
    Я пачынаю за ім сачыць, прыслухоўваюся да яго голасу. Мне даводзілася чуць ад аднаго знаўцы поўначы, што каюры часьцяком бываюць жорсткія да сабак і б’юць іх тормазам. Гэты не чапае сабак зусім, толькі калі яны чамусьці парушаюць рытм бегу, пераблытаюць свае месцы, спыняе запрэжку і, хапаючы за поўсьць рукамі без пальчатак, перакідвае сабак з аднаго боку бочаха на другі, быццам тасуе калоду карт. Прыводзіць да ладу — і: “Бада! Ба-да!” Чуваць і іншыя воклічы.
    — Што ён крычыць? — пытаюся ў Сямёна.
     — Налева — “дра”, направа — “тэх”.
    Гэтыя словы не якуцкія: “левы” па-якуцку — “хангас”, правы — “унга”. Чые ж? Эвенскія? Цяжка сказаць... Хутчэй за ўсё “палярныя”, свае. Сабачая тэрміналёгія. Можа, кожны з паўночных народаў, што мелі справу з сабакамі, унёс у яе хоць слоўка...
    “Дррра! Дррра! Дррра!” — зьвініць каюраў голас, і сабакі вернуць налева. Узаемаразуменьне выключнае. Зрэшты, інакш і нельга: лейцаў у каюра няма, адзінае, чым ён можа ўзьдзейнічаць на сваіх верных памочнікаў — голас. Але ж іншыя каюры выкарыстоўваюць і масіўны тормаз! Алег Сьляпцоў такога мэтаду не прызнае.
    — Э-э, джоннор! — далятае да мяне знаёмае якуцкае слова, што вырвалася з ягоных грудзей.
    — Паслухай, — паварочваюся я да Сямёна,— ён зьвяртаецца да сабак “людзі”? “Джоннор” — гэта ж людзі?
    — Так! Так! — усьміхаецца Дзяканаў.
    — Э-э! Джоннор! Джоннор! — крычыць каюр, і ад гэтага чалавечага звароту сабакі аж сьцелюцца над сьнегам.
    І тады каюр пачынае песьню. Яна прасторная, як тундра, і працяглая, як сьвіст ветру. Ад яе чамусьці шчыміць сэрца.
    Ён сьпявае на роднай мове. Я не знаўца якуцкіх песень, але ці мала іх даводзілася чуць, а гэтай — не чуў. Відавочна, гэтак сама ж падумалася і салісту опэры, — толькі песьня скончылася, Сямён пра штосьці спытаў Алега, а потым крыкнуў мне:
    — Гэта яго ўласная песьня! Ён складае!
    — І пра што яна? — пытаюся я.
    — Ён сьпявае пра тое, як любіць тундру!
    Так я і падумаў. Запомніўся рэфрэн: “Тундра-ны таптыбын” — “Люблю тундру”.
    — І ведаеш, вельмі самастойная рэч! — гаворыць мне на вуха Сямён. — І мэлёдыяй і тэкстам. Абавязкова сьпішу словы і ўключу ў свой рэпэртуар.
    Едзем доўга, а прыяжджаем нечакана. Сабакі паскараюць бег, потым рэзка тармозяць. Саскокваем. Пакуль Алег распрагае і прывязвае па адным сабак (разам нельга — перагрызуцца!), азіраемся.
    На высачэзным беразе невядомай ракі, быццам капа сена, туліцца замеценая сьнегам невялічкая хацінка з брызэнтавым тамбурам. Побач пад конусам з трох жэрдак вісіць чорная мэталёвая бочка. Яна набіта шчыльна сьнегам — гэта работа ветру. Трохі далей — лабаз, вышынёй прыблізна з мэтра паўтара. На лабазе — рыба, аленія тушы, гаспадарчыя прылады. Рэштка губляецца ў паўзмроку — наступае доўгая ноч.
    Я пытаюся, навошта бочка. Сямён тлумачыць: каб ваўкі не падыходзілі. Такая абарона здаецца мне ненадзейнай, і я пацепваю плячамі.
    Насустрач нам з хацінкі ніхто не выйшаў. Там, зразумела, чулі брэх сабак, але да лабаза прывязаны і тутэйшыя, брахаць маглі і яны. Таму, калі мы а Сямёнам без Алега ўваліліся ў зімоўе — менавіта ўваліліся, бо падлога ў хацінцы прыкметна ніжэйшая за зямлю вакол яе — там крыху зьбянтэжыліся.
    У зімоўі двое. Знаёмімся. Сьпірыдону Ягоравічу Сьляпцову 75 гадоў, яго сыну Маркелу — 15. Наш прыезд ім абодвум незразумелы. Тут увайшоў Алег. Са зьдзіўленьнем сустрэлі і яго. Аказалася, што чакалі праз два тыдні. Незразумела... Потым высьветлілася тое, чаго мы з Сямёнам яшчэ не ведалі: Сьпірыдон Ягоравіч і Маркел — бацька і брат Алега.
    — Значыць, яны палююць, а ты падтрымліваеш іх сувязь з сялом? — выказваю здагадку. І зноў Алег зьдзіўляе нас:
    — Н-не. Кадравы паляўнічы — я, і балаган [Балаган — якуцкая жылая пабудова, чатырохкутная, з пастаўленых коса жэрдак] мой, а бацька і брат мне дапамагаюць, — кажа ён з сарамлівым гонарам.
    Цяпер усё ясна. Ясна, што паездка наша — не “аказія”, а ласка, якую нам з Сямёнам, а галоўным чынам мне зрабіў Алег ад шчырага сэрца. Тут у яго, у хацінцы, пакуль што няма ніякай работы, а тую, што ёсьць, ён мог бы зрабіць і пазьней. Для бацькі ж і брата з яго прыезду — увогуле ніякай карысьці, апрача некалькіх буханак хлеба, якіх на нартах я над шкурай не заўважыў.
    На стале зьяўляецца гарачы булён, аленіна. Сьпірыдон Ягоравіч прыносіць з двара вялізнага чыра, расьсьцілае на падлозе мех, ставіць каменную ад марозу рыбіну на хвост і вузкім якуцкім нажом стругае яе. Пачынаецца доўгая тундравая гаворка людзей, якім няма куды сьпяшацца.
    Бела-ружовую, халаднаватую навобмацак струганіну бяром рукамі, мачаем у соль і ядзім. Пальцы блішчаць ад тлушчу. Выціраць хусьцінкай хутка надакучае, і я аблізваю іх, як і ўсе вакол.
    Алегу Сьляпцову 26 гадоў. Ён яшчэ нежанаты. Камсамолец. Палюе сем год, пасьля дзесяці клясаў. Спрактыкаваным прамыслоўцам сябе не лічыць. Яго “гаспадарка” — 120 пастак на пясца, якія ён настаўляе на пачатку зімы, а правяраць пачынае ў сьнежні, калі намяце даволі сьнегу (пакуль сьнег мелкі, пясец лёгка знаходзіць сабе ежу і прынадай не цікавіцца). Паляўнічы ўчастак Алега вялізны: асобныя пасткі яго знаходзяцца за 250 кілямэтраў ад балагана, у якім вядзём гаворку.
    У далёкія паездкі ад пасткі да пасткі ён заўсёды адпраўляецца адзін: так лягчэй сабакам, значыць, хутчэй будзеш рухацца, ды і яды возьмеш болей з сабой. У яго ёсьць яшчэ адна хацінка, але начуе ён у асноўным у крытых брызэнтам нартах, “кібітцы”, як тут такія называюць. У кібітцы ставіцца пячурка. Дровы для яе таксама трэба вазіць з сабой. Што і казаць, не надта ўтульнае “жытло”. А не так даўно тумацкія зьвераловы абыходзіліся і без яго. Вынайшаў кібітку не хто іншы, як Сьпірыдон Ягоравіч. Цяпер у Тумаце каля кожнай другой хаты кібітка.
    За сэзон Алег здабывае да 50 пясцоў. Бывае, што ў адну пастку за сэзон трапляюць тры пясцы. Бывае, што два пясцы трапляюць у пастку адначасова... Але бывае і так, што прылада за сэзон не прыносіць нічога. Лавіў Алег і белага пясца, і блакітнага. Сустракаецца ў тундры і чорны пясец (гэта для мяне навіна), ды Алегу такога злавіць не ўдавалася яшчэ.
    Здабываюць пясца толькі пасткамі, са стрэльбы забіць яго немагчыма: калі і ўбачыш выпадкова, зьнікае, як маланка. Падняць не пасьпееш зброю.
    — Ну, а з ваўкамі як? — цікаўлюся я. — Відаць, убачыш — адразу страляеш?
    Зноў нечаканасьць: за сем год Алег не сустракаў ніводнага ваўка. Мабыць, нешматлікія зграі гэтых драпежнікаў трымаюцца дзікіх аленіх статкаў, а дзе тых няма, на квадратным кілямэтры зімовай тундры калі і ўбачыш што, дык толькі палярную мыш. Такія мясьціны ваўка не пракормяць... Прыгадваю бочку, што вісіць перад уваходам у зімоўе. Цяпер яна баязьлівых думак не выклікае.
    15-гадовы Маркел самастойна ставіць пасткі на дробнага зьвера: гарнастая і іншых. Сьпірыдон Ягоравіч галоўным чынам дапамагае Алегу тым, што ловіць рыбу. Рыбы трэба шмат. Яе ядуць і людзі і сабакі, частка ідзе на прынаду ў пасткі. Рака, на беразе якой стаіць хацінка, называецца Куранахам. Уласна кажучы, гэта і не рака, а рукаў Чандона, сам жа Чандон кілямэтры за тры адсюль. Я доўга не мог зразумець, якім чынам мы ўвесь час ехалі як быццам ад Чандона, ва ўсякім разе, не бачыў я па дарозе яго, а трапілі зноў на Чандон? Разабраўся толькі дома, у Якуцку, з картай. Аказалася, што паўночней Тумата Чандон рэзка бярэ на ўсход. Відавочна, мы ехалі напрасткі, па “гіпатэнузе”, калі можна назваць катэтамі ўчасткі пакручастай ракі.
    Прырода не скупіцца і шчодра ўзнагароджвае Сьпірыдона Ягоравіча за працу. На другі дзень Алег зьняў з лабаза і паказаў нам тайменя, злоўленага бацькам у Куранаху. Я ўзяў яго на рукі і ледзь не ўпусьціў: таймень важыў не меней за дваццаць кіло!
    Напачатку маўклівы Сьпірыдон Ягоравіч таксама ўступае ў размову. Але тут яе перапыняе зьяўленьне новых людзей. У хацінку ўваходзяць два аленяводы: Васіль Колесаў — стрыечны брат Алега і Мікалай Паўлавіч Ахлопкаў, 58-гадовы пэнсіянэр з Казачага — цэнтральнай сялібы саўгаса “Усьць-Янскі”, у які як аддзяленьне ўваходзіць Тумат. Аказалася, што гэтыя двое на аленіх запрэжках едуць у суседні Алаіхаўскі раён за тысячным статкам аленяў харгінаў, якіх цяпер распаўсюджваюць па ўсёй якуцкай поўначы з-за іх высокай прадукцыйнасьці (па паходжаньні гэтыя алені — чукоцкія).
    — Калі ж вы вернецеся? — пытаюся я.
    — Пасьля новага года, — адказвае Васіль.
    Гэта значыць, больш як праз паўтара месяца... Немалы перад аленяводамі шлях: пяцьсот кілямэтраў туды, пяцьсот назад. Балаган Сьляпцовых — апошні цёплы начлег на гэтым шляху.
    Мусіць, даўно не бачыў паляўнічы прытулак такой вялікай кампаніі. Размова робіцца бязладнай, пераскоквае ад тэмы да тэмы. Усе сьмяюцца з Ахлопкава. Па дарозе з Казачага ў Тумат бывалы тундравік не ўбярогся і абмарозіў твар. Я гляджу на скулы яго, што палаюць пры сьвятле сьвечкі, і думаю: трэба ж! А колькі марозу і ветру яшчэ наперадзе ў яго! Тут жа расказваюць пра унікальны выпадак, што адбыўся не так даўно. Адзін дваццацігадовы жыхар Тумата працаваў у аленяводчым статку ў Алаіхаўскім раёне. Ці штосьці яму не спадабалася там, ці з кім пасварыўся — пайшоў дадому. У лістападзе, якраз такой жа парой. І, як ні дзіўна, дайшоў. Усе 400 кілямэтраў ён спыняўся толькі для таго, каб згатаваць і выпіць чаю. Гэта значыць, практычна не спаў і не адпачываў. Вось гэта выносьлівасьць! Можна падумаць, што поўнач гадуе звышлюдзей.
    Большай часткай размова ідзе па-якуцку. Натаміўшыся прасіць, каб перакладалі, азіраю нутро хацінкі. Тут мудрагеліста пераплятаецца традыцыйнае і новае. Сьцены з нахіленых жэрдак, заваленых знадворку зямлёй. Столь і падлога з дошак. З аднаго боку ад дзьвярэй, абабітых аленяй шкурай, жалезная пячурка, з другога — арон (нары). Насупраць увахода ля сьцяны — раскладушка, над раскладушкаю, на сьцяне— транзыстар. Два маленечкія акенцы (25 на 20 сантымэтраў), “зашклёныя” поліэтыленам. Як растлумачылі мне, поліэтылен лепей, бо шкло замярзае, і праз яго сьвятло зусім не праходзіць, а поліэтылен усё ж дае зразумець, дзень у двары ці ноч.
    Столь у балагане такой вышыні, што ўсе ў ім, нават Маркел, здаюцца волатамі — ходзяць сагнуўшыся. Даўжыня кожнай з чатырох сьцен — не болей за тры мэтры. Як жа сьпіцца ў такой кубатуры?
    Перад сном выходзім падыхаць. Проста над галавой — шырачэзная стужка палярнага зьзяньня. Яшчэ не каляровага — белага, зьзяньня пачатку зімы. Быццам Млечны Шлях загусьцеў і пашырыўся ў некалькі разоў. Па краях стужка падагнутая, быццам і праўда гэта стужка з шоўку. Шоўк зіхаціць і крыху шамаціць.
    Час каля сёмай вечара, але ўсе мы кладзёмся спаць: у гэтай хацінцы ўстаюць а пятай. Сьпірыдон Ягоравіч займае раскладушку, мы з Сямёнам і Маркелам — арон, астатнія кладуцца на падлозе. Зразумела, не распранаючыся: дый яшчэ — накрываемся чым можам. Дыхаецца, як ні дзіўна, лёгка. Тушаць сьвечку, і я засынаю.
    Сярод ночы прачынаюся. Адчуваю, што абсалютна выспаўся. З кута, у які ляжу галавой, дзьме халадок. Цемра такая, што з заплюшчанымі вачамі здаецца, быццам аднекуль ідзе сьвятло. Расплюшчваеш іх — і гэтае пачуцьцё зьнікае, затое мроіцца, што асьлеп. Каб зірнуць на гадзіньнік, чыркаю запалкай. Пад руку трапляе сьвечка — запальваю яе. Пачуўшы, што я ўстаю, Сямён загадвае мне паліць у пячурцы. Перасягаю тых, што сьпяць на падлозе, і пачынаю калоць лучыну. Раптам чую Алегаў голас — у ім спачуваньне:
    — Холадна?
    — Ды не вельмі.
    — А колькі часу?
    — Чацьвёртая.
    — Тады не трэба. Калі пятая будзе, тады запальвай.
    Тушу сьвечку, зноў заплюшчваю вочы. Не сьпіцца. Думаецца пра ўсё на сьвеце, а галоўным чынам — як не забыць, не растрэсьці ў буднях жыцьця адчуваньне хвіліны, калі ляжыш у паўнюткай цемры пад палярным зьзяньнем.
    Чую, як раз-пораз варушыцца і той, хто прынёс мне гэтую асалоду — Сямён. Думаю пра яго, як і пра ўсіх сваіх суначлежнікаў, з цёплым пачуцьцём.
    Я ляжу і не ведаю, што праз некалькі дзён Сямён паднясе мне яшчэ адзін падарунак. Было гэта так.
    Хто з беларусаў, дзе б ён ні быў, не сачыў з хваляваньнем у 1982 годзе за выступленьнямі мінскага “Дынама”? Вось і я пасьля кожнага матча, можна сказаць, дрыжачай рукой уключаў раніцай радыё (у Якуцка з Масквой шэсьць гадзін розьніцы, і ўсе вячэрнія навіны мы атрымліваем толькі ранкам наступнага дня). Камандзіроўка на поўнач надарылася тады, калі да канца чэмпіянату засталіся два туры. Становішча мінчан было складанае — кіеўскае “Дынама” ішло па пятах, а мінскае чакалі цяжкія матчы ў Маскве з камандамі, у якіх выйграла ў першым крузе — гэта значыць з такімі, што прагнуць рэваншу. Ва Усьць-Яньні ад футбольнай інфармацыі я вымушана адарваўся. Не дзіва, бо выпадала трапляць у такія паселішчы, куды газэты прыходзяць праз паўтара месяца і адкуль немагчыма адбіць тэлеграму...
    У сяле Сіляньняху Сямён успомніў. што не частаваў мяне яшчэ такім ласункам, як “чонку”. Гэта — косны мозг з галёнак аленяў. Ядуць яго сырым, нават не замарожваючы. Пасьля агульнай вячэры Сямён павёў мяне да свае стрыечнае сястры. Дом стаяў на ўскраіне; непадалёк на высокай мачце гарэў праз туман пражэктар, — яго запальваюць узімку, каб жыхары падчас палярнай ночы і асабліва ў пургу не адбіліся ад сяла. Увайшлі. Гаспадыні дома не аказалася, і Сямён узяўся кухарыць сам. Пакуль ён грукаў па аленіх касьцях, расколваючы іх, я пачуў з суседняга пакоя гукі рэпартажу і зазірнуў туды. У пакоі стаяў вялізны — большага не бывае — тэлевізар, а ў куце за дзьвярыма сядзела бабулька і пільна глядзела на экран. Па экране ж, як я зразумеў імгненна, ішоў апошні матч мінчан — са “Спартаком”. Я прымасьціўся на зэдлік і ўпіўся ў экран. Лік быў 4 : 2 на нашу карысьць — Маслачэнка нават абвясьціў, што мінчане ўжо чэмпіёны... Раптам майго боку даткнулася штосьці мяккае і цяжкое. Я павярнуўся — гэта быў вялікі чорны сабака. Я пачухаў яго за вухам. Паўночным сабакам ласка перападае рэдка, і ён прываліўся да майго калена, таксама не зводзячы вачэй з экрана. Так мы і глядзелі ўтраіх канец гэтага эпахальнага матча — бабулька-эвенка, палярны сабака і беларускі пісьменьнік — жыхар Якуцка... Ну ці мог я ў 1960 годзе, “захварэўшы” на гэтую “цяжкую і працяглую хваробу”, ведаць, што найвялікшую (веру — на сёньняшні дзень) перамогу ўбачу ў такой кампаніі на сямідзесятым градусе паўночнай шыраты? Перамогу, пасьля якой нават чонку вазьму без дрыжыкаў у рот?
    ...Роўна а пятай (магічная лічба!) у хацінцы пачынаецца рух. Выходзяць і ўваходзяць людзі; карыстаючыся выпадкам, забягаюць нагрэцца сабакі. Значыць, прывязаныя не ўсе? Асабліва ўпэўнена трымаецца ў жытле калматы “завадзіла”.
    Аленяводы зьбіраюцца ў дарогу. Васіль апранаецца зусім не так, як яго стрыечны брат, Алег. Паўзьверх “гарадзкіх” штаноў ён надзявае аленія, на тыя нацягвае брызэнтавыя, потым — яшчэ адны... Што ж, гэта зразумела.
    Сьнеданьне з традыцыйнай струганіны. Я струганіну (пракляты танзіліт) ужо не магу есьці, чым выклікаю яўную крыўду. Сьпірыдона Ягоравіча. Налягаю на аленіну. Твар старога паляўнічага ясьнее.
    Пасярод трапэзы чую храп. Усе сядзім за сталом, ядзім, а тым часам хтосьці храпе, прычым аднекуль зьнізу, ці то над аронам, ці то пад раскладушкай. Храпеньне то сьціхне, то чуецца зноў. Галюцынацыя? Я не вытрымліваю:
    — Хто храпе?
    Усе неўразумела пераглядаюцца — відаць, і для іх крыніца гэтага гуку невядома. Сямён тыцкае нагой у кут — адтуль з кароткім выцьцём вылятае “завадзіла”. Доўга сьмяёмся з гэтага здарэньня.
    І вось мы з Сямёнам праводзім новых знаёмых. Разам з Васілём у перадранішняй цемры знаходзім аленяў, што пасьвяцца на доўгіх рамянях, прывязаных да пянькоў. Бяру з-пад ног жменю моху з травой, што выкапалі з-пад сьнегу капытамі алені. Кладу ў кішэню, каб разгледзець потым, пры сьвятле. Праносячы руку міма твару, нечакана чую такі знаёмы пах... Чабор? Пах чабору ў зімовай тундры? Неверагодна! І ўсё ж такі, гэта ён...
    Сямён бярэ аленя за повад і цягне да нартаў. Я раблю тое ж самае. Алень упіраецца, нахіляючы вецьце рагоў, пакрытых шэрсьцю і падобных з-за гэтага да букету пуховак. Але вага аленя наўрад ці нашмат большая за маю, і я змагаю яго супраціўленьне.
    Колесаў і Ахлопкаў нясуцца ў суцем... Мінае некалькі гадзін. Цэдзіцца раньне. Хутка і нам адпраўляцца. Зьвечара было дамоўлена, што мы спачатку зьезьдзім у рыбу, а потым ужо кранёмся ў Тумат. Але Сьпірыдон Ягоравіч рыбу для нас касуе. Ён баіцца, што мы па рацэ выхаладзімся так, што потым не зможам ехаць у Тумат.
    Сапраўды, вецер усхадзіўся не на жарт. Вакол хацінкі цякуць сьнегавыя ручаі, зрываючыся ў Куранах. Пачынаецца пурга.
    Усе заспакойваюць мяне, кажучы, што сабакі — самы надзейны транспарт у тундры. Яны не зломяцца, як «Буран», не кінуць людзей, як алені... У любую пургу знойдуць дарогу дадому. Але Дзяканаў уносіць папраўку: дом жа гэтых сабак не ў Тумаце, а тут, у гэтай хацінцы...
    Зрэшты, я і не баюся нічога. Я чамусьці цьвёрда веру ў нашага маладога каюра, яго ўменьне і вытрымку.
    Цяпер ужо і “завадзіла” прывязваецца да бочаха. Наперадзе ўсіх. Як важак ён будзе весьці рэштку ўжо не запалам, а асабістым прыкладам.
    Сабакі не хочуць ісьці супроць ветру і намагаюцца павярнуць назад, да хацінкі. То Сямён, то Алег забягаюць наперад і, схапіўшы важака за аброжак, цягнуць за сабой у патрэбным кірунку. Нарэшце гэты кірунак удаецца надаць усёй запрэжцы. Але хутка Алег верне яе налева. Ён павінен па дарозе насьцярожыць пастку.
    Мне чамусьці заўсёды здавалася, што пасткі ставяцца ў зацішных месцах, скажам, пад вываратам. Можа, так і робіцца ў тайзе. У тундры ж пасткі ставяць на курганах, бачных здалёк. У гэтым двайная карысьць: па-першае, сам паляўнічы лёгка знаходзіць сваю прыладу, а па-другое, і гэта галоўнае, курганы не заносіць пургой.
    Мы ўзыходзім на курган. Тут вецер яшчэ страшнейшы, ён працінае наскрозь. Алег не сьпяшаючыся пачынае работу. Ён падымае абрынутае бервяно і старанна чысьціць ад сьнегу пляцоўку пад ім. Кладзе паралельна кароткія дубцы ўпоперак пляцоўкі і прысыпае іх сьнегам. Гэта называецца “дошка”, а робіцца для таго, каб зьвярок, які трапіць у пастку, не ўцёк, закапаўшыся ў сьнег. Зьлева і справа ад “дошкі” ставіць на руб сапраўдныя дошкі, будуючы, такім чынам, нешта накшталт латака. Насыпае на “дошку” прынаду — конаўку крышаных аленіх вантробаў, раўнуе, прысыпае сьнегам. Потым здымае пальчаткі — далей ідзе асабліва тонкая праца. З кішэні дастае дзьве найважнейшыя дэталі пасткі: лазовую палачку з дзьвюма петлямі на канцах і фігурную дошчачку з доўгай капронавай жылкай, якой і акружаецца прынада. Гэтыя дзьве дэталі злучаюцца між сабой і каляком, на які апускаецца бервяно. Пасьля рыдлёўкаю пастка абсыпаецца сьнегам. Гатова.
    Тут жа Алег, ці то правяраючы сябе, ці то хочучы паказаць нам работу пасткі, кідае ў жылку камяк сьнегу. Бервяно з глухім гукам, як нож гільятыны, падае ў латак, узьнімаючы сьнегавы пыл. Алег зноў настаўляе бервяно.
    Гэта адна з яго 120 пастак. Ці прынясе яна ўдачу? Хто ведае! Не ўсё залежыць ад стараннасьці паляўнічага. Але без стараньня тым болей нічога не здабудзеш.
    Сыходзім з кургана, сядаем у нарты. Сабакі рэзка бяруць з месца, але зусім не туды, куды трэба: яны ўпарта вернуць “дадому”, да хацінкі. Зноў даводзіцца хапаць за аброжак важака і цягнуць супроць ветру.
    А вецер усё мацнее. Маё дыханьне ператвараецца на вусах у фантастычныя маржовыя біўні. Сямён, пазіраючы на мяне, рагоча.
    І зноў надрыўнае рыпеньне сьнегу пад палазамі. “Э-э, джоннор! — крычыць Алег. — Хабджы! Хабджы”. Па-якуцку “хабджы” — курапатка. Сэнс воклічу: бяжыце, сабачкі, хутчэй, наперадзе вас чакаюць курапаткі.
    Мы і сапраўды бачым у баку ад дарогі курапатак, але сабакі на іх і не глядзяць: тыя курапаткі, што ім абяцае каюр, яшчэ далёка...
    Вецер у твар. Алег зашпільвае маланку спартыўнай кашулі, захінае куртку. Ды ўплятаецца ў выцьцё пургі яго мяккі голас: “Тундара-ны таптыбын”...
    г. Якуцк
    /Братэрства – 85. Літаратурны зборнік. Мінск. 1985. С. 233-243./

                                                                        ДАВЕДКА

    Іван Антонавіч Ласкоў нарадзіўся 19 чэрвеня 1941 года ў абласным горадзе Гомель Беларускай ССР ў сям’і рабочага. Бацька, Ласкавы Антон Іванавіч, украінец з Палтаўшчыны, які уцёк адтуль у 1933 годзе ў Гомель, ратуючыся ад галадамору, працаваў на гомельскай цукеркавай фабрыцы “Спартак”, у чэрвені 1941 году пайшоў на фронт і прапаў без зьвестак. Маці, Юлія Апанасаўна, якая нарадзілася ў былой Мінскай губэрні і да вайны працавала тэлеграфісткай у Гомелі, неўзабаве з маленькім дзіцем пераехала да сваякоў ў вёску Беразякі Краснапольскага раёну Магілёўскай вобласьці, дзе працавала у калгасе, памерла ў 1963 годзе. З Беразякоў, у якіх жыў да 1952 года, Ваня Ласкоў дасылаў свае допісы ў піянэрскія газэты, пачаў спрабаваць сябе ў паэзіі. З 1953 года Ласкоў выхоўваўся ў Магілёўскім спэцыяльным дзіцячым доме. Пасьля заканчэньня з залатым мэдалём сярэдняй школы, ён у 1958 годзе паступіў на хімічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэта, а ў 1966 годзе на аддзяленьне перакладу ў Літаратурны інстытут імя М. Горкага ў Маскве, які скончыў у 1971 годзе з чырвоным дыплёмам. Ад 1971 года па 1978 год працаваў у аддзеле лістоў, потым загадчыкам аддзела рабочай моладзі рэдакцыі газэты “Молодежь Якутии”, старшым рэдактарам аддзела масава-палітычнай літаратуры Якуцкага кніжнага выдавецтва (1972-1977). З 1977 году ён старшы літаратурны рэдактар часопіса “Полярная звезда”; у 1993 г. загадвае аддзелам крытыкі і навукі. Узнагароджаны Ганаровай Граматай Прэзідыуму Вярхоўнага Савета ЯАССР. Сябра СП СССР з 1973 г. Памёр пры загадкавых абставінах 29 чэрвеня 1994 г. у прыгарадзе Якуцка.
    Юстын Ленскі,
    Койданава