пятница, 25 марта 2016 г.

Марта Пілігрымка. Шлях да Прорвы. Койданава. "Кальвіна". 2016





    Ян Станіслаў Францішак Чэрскі (Jan Czerski, Jonas Stanislovas Pranas Čerskis, Иван Дементьевич Черский) – нар. 3 (15) траўня 1845 г. у маёнтку Сволна Дрысенскага павету Віленскай губэрні Расейскай імпэрыі, у беларускай сям’і Дамініка ды Ксеніі, дачкі Якуба з Конанаў, Чэрскіх, гербу Рава.

    У дакумэнтах Віцебскага шляхецкага дэпутацкага сходу удалося адшукаць зьвесткі пра род Чэрскіх, пачынаючы з XVIII стагодзьдзя. Першым згадваецца шляхціц Хрыстафор [Крыштап] Чэрскі (прапрадзед Яна Чэрскага). Сын Хрыстафора – Франц [Пранціш] у 1792 годзе быў уведзены ва ўладаньне маёнткам Сволна (Шыпілаўшчына) з сялянамі. Дзед нашага славутага дасьледніка Іван [Ян] з 1788 па 1797 год служыў засядацелем у Дрысенскім земскім судзе. У 1794 году пастановай Полацкага шляхецкага дэпутацкага сходу ён быў прызнаны ў шляхецтве і занесены ў I-ю частку радаслоўнай кнігі. Сын Івана Дамінік (бацька Яна Чэрскага) быў дэпутатам Віцебскага шляхецкага сходу”. /Пашкевіч У.  “Ліцвін па паходжанню”. // Наша Слова. 28 чэрвеня 1995. С. 4./
    Таксама адзначым, што ў Мазовіі існавала Чэрскае княства, Чэрскае староства ды Чэрскае возера /Czerskie ksiąstwo. // S. Orgelbranda Encyklopedja Powszechna. T. IV. Warszawa. 1899. S. 156./, пра што ппведамляла “Księga ziemi Czerskiej” (Warszawa, 1879).
    У 1834 годзе Дамінік Чэрскі прадаў свой родавы маёнтак Іосіфу Шчыту, а шасьцю гадамі пазьней набыў другі маёнтак – у Корсака. Ён знаходзіўся побач і меў тую ж назву – Сволна. Паводле рэвізіі 1833 года гэты маёнтак налічваў 85 “душ мужчынскага полу” і 92 “душы жаночага полу”. Інвэнтар 1845 года згадвае, што ў маёнтку было 1890 прыгонных, з іх 117 працавала на паншчыне, 6 душ было дворні. Маёнтак меў 644 дзесяціны зямлі, а гадавы прыбытак складаў 1637 рублёў”. /Пашкевіч У.  “Ліцвін па паходжанню”. // Наша Слова. 28 чэрвеня 1995. С. 4./

    У Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь захаваліся выпіскі з мэтрычных кніг касьцёлаў Себежска-Дрысенскага дэканата за 1845 г. Запіс ад 6 траўня 1846 года Забяльскага касьцёла паведамляе пра хрышчэньне сына Дамініка і Ксеніі Чэрскіх – Яна Станіслава Францішка... Хлопчык нарадзіўся слабенькім таму яго ахрысьцілі не ў касьцёле, а дома, у маёнтку Сволна. Абрад хрышчэньня правёў ксёндз Эразм Баброўскі, хроснымі былі Кацярына Снарская і судзьдзя Тадэвуш Длужнеўскі. Паўторнае хрышчэньне і запіс пра яго былі зроблены 4 жніўня 1945 года. Абрад зноў праводзіўся ў маёнтку Сволна”. /Пашкевіч У.  “Ліцвін па паходжанню”. // Наша Слова. 28 чэрвеня 1995. С. 4./ Таксама ў архіве АН РФ захоўваецца “Копия справки о том, что Витебское дворянское собрание 9 января 1854 г. «причислило к дворянскому роду Ивана Станислава Франца Доминикова сына Черского». Род Черских, в том числе помещик Дризенского уезда Доминик Иванов сын Черский – «признан во дворянстве 18 июля 1841 г.» /Черская М. П. Воспоминания о Колымской экспедиции 1892 г (Публикация и введение С. В. Обручева). // И. Д. Черский. Неопубликованные статьи, письма и дневники. Статьи о И. Д. Черском и А. И. Черском. Под ред. С. В. Обручева. Иркутск. 1956. С. 317./
    Ян Чэрскі рана застаўся без бацькі, які памёр ў 1853 ці годам пазьней. Паводле бацькавага тастамэнту, які быў складзены у 1849 годзе, маёнтак пераходзіў сыну Яну, а да яго паўналецьця маёнткам павінна была кіраваць яго маці – Ксенія Якаўлеўна. Пасьля ўступленьня сына ва ўладаньне маёнткамі ёй належала выплочваць штогод па 360 рублёў срэбрам. Сястры Яна Чэрскага Міхаліне было вызначана (пасаг) – 2400 рублёў срэбрам /Пашкевіч У.  “Ліцвін па паходжанню”. // Наша Слова. 28 чэрвеня 1995. С. 4./
    Ян Чэрскі ў дзесяцігадовым узросьце страціў бацьку і выхаваньнем яго ды ягонай старэйшай сястры Міхаліны займалася маці, якая дала ім добрую хатнюю адукацыю. Пад час вучобы ў Вільні разам з ім “жылі яго маці і сястра”.
    Дванаццацігадовы Я. Чэрскі прыехаў у Вільню ў 1857 годзе, куды ён прыбыў з роднага Свольнінскага маёнтка...
    Па прыезьдзе ў Вільню Я. Чэрскі пачаў вучыцца ў Віленскай 1-й гімназіі. У Цэнтральным Гістарычным Архіве Летувіскай ССР (далей ЛДЦГА) знойдзеныя клясныя журналы веравызнаньня і нямецкае мовы 1857-1858 навучальнага году. У іх значыцца і прозьвішча з адзнакамі вучобы Яна Чэрскага, вучня другога клясу. Па вышэйзгаданым прадметам у яго чацьвёркі і пяцёркі. У ягоным клясе – 51 вучань. Усяго ў гімназіі было 7 клясаў. Гімназія знаходзілася ў будынку сучаснага Віленскага ўнівэрсытэта, які ў 1979 годзе адзначыў 400-дзе свайго існаваньня.
    Пад час вучобы Чэрскага ў сьценах унівэрсытэту, апошні быў зачынены з-за актыўнага ўдзелу ягоных студэнтаў у паўстаньні 1831 году. Некаторыя з выкладчыкаў пасьля закрыцьця парабіліся настаўнікамі Віленскай 1-й гімназіі. дзе вучылася нямала юнакоў, якія пазьней зрабіліся правадырамі рэвалюцыйнага руху. У 1856 г. гімназія мела нядрэнную па тым часе, бібліятэку: 994 тамоў кніг 509 назваў.
    Як ужо адзначалася, у гімназіі Чэрскі пачаў вучыцца ў другім клясе. У клясных журналах 1856-1857 навучальнага году яго імя няма. Дзе ён атрымаў пачатковую адукацыю і скончыў першы кляс, дагэтуль невядома. У 1858-1859 навучальным годзе Чэрскі – ужо ў трэцім клясе, у першым ягоным аддзяленьні. (Клясы з-за вялікай колькасьці вучняў былі разьдзеленыя на аддзяленьні). Разам з Чэрскім вучыўся А. Бараноўскі, які пазьней таксама зрабіўся паўстанцам 1863 году.
    Вынікі вучобы Я. Чэрскага у трэцім клясе вельмі сьціслыя. У гімназіі выводзілася сярэдняя месячная адзнака. Па закону божаму за кастрычнік – чацьвёрка, студзень – двойка, усе астатнія месяцы – тройкі. Па прыродазнаўчай гісторыі: лістапад – двойка, люты – чацьвёрка, астатнія тройкі. Па ўсеагульнай і расійскай гісторыі – усе двойкі, за выключэньнем лістапада. Расійская мова – за студзень – двойка, астатнія – тройкі, і толькі па нямецкай мове ў Я. Чэрскага пяцёркі. Мабыць прычынай дрэннай пасьпяховасьці было слабае здароўе, бо толькі ў верасьні з-за хваробы прапушчана 7 дзён заняткаў. Столькі ж прапушчана і ў іншыя месяцы, прычыны – тыя ж.
    У сьпісах вучняў 1859-1860 навучальнага году Віленскай 1-й гімназіі Чэрскага ужо няма. Згодна сьцьвярджэньню польскага біяграфічнага слоўніка, пачынаючы з чацьвёртага клясу, ён перайшоў вучыцца ў Віленскі шляхетны інстытут.
    Пасьля закрыцьця Віленскага ўнівэрсытэту ў 1831 годзе былі адчынены шляхетныя школы, у прыватнасьці, у Вільні – шляхетны інстытут тыпу гімназіі. Тут нягледзячы на суровую дысцыпліну сярод вучняў распаўсюджваліся настроі супраць цара, дзейнічалі тайныя гурткі. У інстытуце выкладалі вядомыя прагрэсіўныя людзі таго часу, гэткія, як Станіслаў Манюшка, мастак Канут Русецкі. Інспэктарам школы быў Каліноўскі, бацька Язэпа Каліноўскага, стваральніка вайсковай сэкцыі аддзела, які кіраваў правінцыямі Літвы ў паўстаньні 1863 году. Французскую мову выкладаў італьянец Ахіл Банольдзі – фатограф, настаўнік скокаў, опэрны сьпевак і актыўны ўдзельнік паўстаньня 1863 году.
    У ЛДЦГА няма клясных журналаў і сьпісаў вучняў 1859-1860 ды 1860-1861 навучальных гадоў Віленскага шляхетнага інстытуту. Я. Чэрскі ў гэты час павінен быў вучыцца тут у чацьвёртым і пятым клясах. Клясныя журналы маюцца толькі за 1861-1862 навучальны год. У сьпісах вучняў шостага клясу знаходзіцца і Я. Чэрскі. Калі ў трэцім клясе 1-й Віленскай гімназіі ён вучыўся даволі дрэнна, то тут ён адзін з лепшых вучняў, хаця гадавая адзнака па паводзінах толькі 4. Першы трымэстар – 5, другі – 4, трэці – 3. Магчыма, Я. Чэрскі яшчэ не быў на баку антыўрадавых маніфэстацыяў, якія распачыналіся у горадзе.
    Хаця ў 1861-1862 навучальным годзе паводзіны Я. Чэрскага не выдатныя, вучыцца ён добра. Пасьля заканчэньня навучальнага года ў кожным клясе былі іспыты. Па заканчэньні іх падсумоўваліся гадавыя і атрыманыя на іспытах адзнакі і па кожнаму прадмету выводзілася сярэдняя гадавая адзнака. У гадавым журнале Чэрскаму выведзены наступныя адзнакі: закон божы, катэхізіс, сьвяшчэнная і царкоўная гісторыя – 5, руская мова – 5, руская славеснасьць – 4, усеагульная гісторыя – 5, расійская гісторыя – 4, альгебра – 3, геамэтрыя – 4, фізыка – 4,33, прыродазнаўчая гісторыя – 4,83, лацінская мова – 4,67, польская мова – 5, французская мова – 4,5, нямецкая мова – 4,33. У канцы – заўвага “Варты пераводу”.
    У 1862-1863 навучальным годзе Чэрскі ўжо ў сёмым, апошнім клясе. Ён напярэдадні заканчэньня прывілеяванай школы. Пасьля гэтага ён зможа паступіць ва ўнівэрсытэт або атрымаць дзяржаўную службу. У гэтым годзе ў клясе Я. Чэрскага толькі 17 вучняў. У клясным журнале за першы і другі трымэстар ягоныя адзнакі – амаль адны пяцёркі, за выключэньнем дакладных навук, дзе маюцца тройкі. Паводзіны за першы трымэстар – 4, за другі – 5.
    У клясным журнале за трэці трымэстар Я. Чэрскага ўжо няма. Віленская акруга па адукацыі некалькі разоў патрабавала ад Шляхетнага інстытута зьвестак аб навучэнцах. У адказе інстытута акрузе ад 20 верасьня 1863 года чытаем, што ў пачатку 1863 года ў інстытуце вучылася ўсяго 139 навучэнцаў, а пад час адказу – толькі 86. У сьпісе тых, хто самастойна пакінуў інстытут, сярод 22 іншых навучэнцаў розных клясаў ёсьць і прозьвішча навучэнца сёмага клясу Я. Чэрскага. У гадавой зводцы навучэнцаў сёмага клясу побач з прозьвішчам Чэрскага напісана чырвоным атрамантам заўвага “не вярнуўся пасьля масьленіцы”. У сьпісе навучэнцаў, якія самавольна пакінулі інстытут маецца гэткае растлумачэньне: “Чэрскі Іван, 19 год [узрост паказаны няправільна – Г. І.], бацькі – маці землеўласьніца Віцебскай губэрні, Дрысенскага павету, убыў 13 лютага да бацькоў”. Гэты дзень і трэба лічыць днём уключэньня Чэрскага ў справы паўстаньня.
    З клясу Я. Чэрскага, акрамя яго, выбылі і не закончылі школу яшчэ чацьвёра навучэнцаў: В. Бараноўскі, К. Клімчыцкі, С. Мазуркевіч і Р. Памарніцкі. Побач з іхнімі прозьвішчамі – размаітыя заўвагі, аднак нідзе не напісана, што яны пайшлі ў паўстанцы. У іншых жа справах мы знаходзім дакумэнты аб клясным таварышу Я. Чэрскага Бараноўскім, як аб удзельніку паўстаньня.
    Віленская сьледчая камісія па палітычным справам лістом № 628 ад 20 лютага 1864 года зьвяртаецца да дырэктара Віленскай 1-й гімназіі з запытам, ці не вучыўся ў 1862 або 1863 годзе злоўлены мяцежнік Бараноўскі. Калі вучыўся – як яго клічуць, дзе жывуць бацькі, калі пакінуў гімназію і іншае.
    Школьныя гады ў Вільне засталіся ў памяці Я. Чэрскага на ўсё жыцьцё. Амаль праз трыццаць гадоў, пад час сваёй апошняй экспэдыцыі з “краю сьвету”, якуцкага паселішча Верхне-Калымску 4 лютага (23 студзеня) 1892 года Я. Чэрскі пісаў у Пецярбург акадэміку Ф. Плеске: “Пішыце, калі ласка сёе-тое падрабязьней і аб усіх, прама ці ўскосна прыналежных да Акадэміі ... гэта мяне цікавіць, а таксама зьвесткі аб асобах, якіх я пакінуў пасьля заканчэньня вакацыйнага адпачынку ў інстытуце”.
    Гэтак скончылася вучоба Я. Чэрскага. Калі ён у лясах Віцебскай губэрні біўся з салдатамі царскага войска, дванаццаць, тых хто застаўся, ягоных клясных таварышаў здавалі ў інстытуце заключныя іспыты. Шасьцёра з іх былі ўсяляк ўзнагароджаны за добрыя паводзіны і вучобу. Я. Чэрскі замест атэстату аб заканчэньні інстытута атрымаў рашэньне вайсковага Дынабурскага арданансгаўза быць сасланым у Сібір, рэкрутам у салдаты.
    2 лютага 1863 года, калі Я. Д. Чэрскі яшчэ вучыўся ў інстытуце, было ўведзена вайсковае становішча ў Віленскай і Гродзенскай губэрнях. Прычына гэткай меры – паўстаньне, якое пачалося ў Польшчы. Літоўскі правінцыяльны камітэт 1-га лютага абвясьціў на літоўскай ды польскай мовах маніфэст, які прапанаваў усім паўстаць. “Кроў, якая ліецца за Нёманам, заклікае нас да зброі” – пісалася ў маніфэсьце. Віленскія жыхары яшчэ ў студзені натоўпамі пачалі сыходзіць у паўстанцкія атрады. Мясцовая газэта “Виленский вестник” за 26 сакавіка пісала: “Шайкі мяцежнікаў ствараюцца пераважна з моладзі, якая скрытна уцякала з гораду і падпарадкавалася якойсьці таямнічай волі. Школьнікі, якія недавучыліся, масьцеравыя, дробныя чыноўнікі складаюць той зброд, які трымае край у трывожным становішчы і перарывае хаду мірных заняткаў, якія абслугоўвалі ягоны дабрабыт”.
    Здаецца, гэтай “якойсьці таямнічай волі”, па словах царскага карэспандэнта, падпарадкаваўся і Я. Д. Чэрскі.
    Да паўстанцаў Я. Чэрскі прыбыў са сваім таварышам Паўлам Чарвінскім. У атрадзе ён разам з ім змагаўся з царскімі войскамі, разам яны былі ўзяты ў палон. П. Чарвінскі яшчэ ў 1862 годзе абвінавачваўся па Марыенгаўзенскай справе. У Марыенгаўзене дзейнічала тайная друкарня арганізацыі “Зямля і воля”, нарыхтоўвалася зброя, нейкі час друкавалася паўстанцкая газета “Mużyckaja prauda”. Маёнтак Марыенгаўзен знаходзіўся ў Люцінскім павеце Віцебскай губэрні. У ім Я. Чэрскі бываў яшчэ ў дзяцінстве з бацькам у ягонага гаспадара, маршалка губэрні Ліпскага, які прызнаў Я. Чэрскага у 1845 годзе сябрам шляхецкага саслоўя.
    На пачатку красавіка Я. Д. Чэрскі ўступіў у паўстанцкі атрад, які фарміраваўся ў Юхноўскім лесе, на мяжы Дрысенскага і Себежскага паветаў Віцебскай губэрні. Паўстанец П. Чарвінскі, які другі раз быў узяты ў палон 25 сьнежня 1863 года, у пратаколе допыту даў наступныя паказаньні: “у мяцеж ( ... ) мяне падгаварыў Кульчыцкі, у шайку яго першапачаткова і паступіў. Потым з другім таварышам – Чэрскім – адправіўся я з мэтай складаньня зброі, каб скарыстаць ўсяміласьцівую амністыю 1 траўня, але быў зьняволены ў Дынабургскую крэпасьць, дзе і ўтрымліваўся”.
    П. Чарвінскі тут мае на ўвазе амністыю тым удзельнікам паўстаньня, якія да 1 траўня 1863 года “складуць зброю”. Аднак з далейшых сьведчаньняў П. Чарвінскага, а таксама з судовай справы Я. Чэрскага можна меркаваць, што яны добраахвотна здавацца не зьбіраліся.
    З судовай справы Я. Чэрскага выяўляецца, што ён быў у той частцы атрада Э. Б. Кульчыцкага, што і паўстанец Юліян Лепкоўскі – шляхціц маёнтка Казлова Дрысенскага павету. Апошні, узяты ў палон 29 красавіка 1863 года, даў наступныя паказаньні пра фарміраваньне і дзеяньне атрада:
    “Паўтары тыдні таму назад у нас пачалі перадаваць адзін аднаму, каб зьбіраліся ў Юхноўскі лес, а так як я даўно вырашыў далучыцца да паўстаўшых то і адправіўся туды са сваім малодшым братам Аўгустам Лепкоўскім. Разам з намі сабралася з Дрысенскага павета да 60 чалавек; на другі дзень у тым жа лесе, але ў іншым месцы сабралася яшчэ 60 чалавек з Себежскага павета, неўзабаве мы злучыліся разам і абралі ў кіраўнікі ў чаканьні сапраўднага начальніка, які меўся быць да нас, двух братоў Альшеўскіх. Па сканчэньні 3 дзён прыбыў да нас і галоўны начальнік, малады чалавек з русымі валасамі, прозьвішча ягонае мне невядома, таксама як і невядома тое, адкуль ён прыехаў. [Гэта быў Э. Б. Кульчыцкі. - Г. І.]
    Па прыбыцьці начальніка мы пачалі займацца франтавымі вучэньнямі як то: паваротам і рассыпному строю, акрамя гэтага, кожны дзень рабілі перамяшчэньні ў Юхноўскім лесе, які распасьціраецца вёрстаў на 50. Атрад наш дзяліўся на 2 аддзяленьні, кожнае аддзяленьне ў 60 чалавек, у сваю чаргу падзялялася на дзесяткі, як у аддзяленьнях, гэтак і ў дзесятках былі старшыя. Пры атрадзе знаходзілася коньніца чыслом 16 чалавек і абоз, сьпярша да 15 павозак, а потым ён зьменшыўся да 5, так як мы, маючы на ўвазе пасоўваньне ў Літву, паступова зьменшвалі наш абоз, каб ён не абцяжарваў у нашым пасоўваньні. Коньніца была ўзброеная стрэльбамі, рэвальвэрамі і шаблямі, пяхота ж уся мела стрэльбы (былі нават запасныя стрэльбы), а некаторыя, звыш гэтага, мелі пісталеты, рэвальвэры і кінжалы. Харчы мы мелі часткай з сабой, як, напрыклад, саланіну, сьвініну, хлеб, сухары, часткай жа куплялі ў вёсках, як, напрыклад, быдла”.
    24 красавіка, калі паўстанцы спыніліся для адпачынку, зьбіраючыся далей ісьці да літоўскіх паўстанцаў, а першай гадзіне іх выявілі царскія войскі. Зачалася бойка.
    “Пакуль мы прыйшлі ў парадак, - пішацца ў пратаколе, - салдаты акружылі нас паўколам. Між тым мы рассыпалі ланцуг і нам загадана было легчы, але гэтак як і я, некаторыя іншыя, якія знаходзіліся на флянгу, не пачулі гэтай каманды і працягвалі страляць стоячы, то і былі салдатамі, якія наступалі, адрэзаны ад сваіх, якія, лежачы ўрассыпную ў густым лесе, былі непрыкметнымі для салдатаў.
    Убачыўшы сябе, такім чынам, цалкам адрэзанымі, мы адважыліся ў колькасьці 13 чалавек [у тым ліку Я. Чэрскі. - Г. І.] прабрацца ў Літву каля Дзісны. Ішлі мы па сонцу, накіроўваючы наш шлях да Дзьвіны. 27 красавіка, у суботу, увечары а 10 гадзіне мы падышлі да Барбілавічаў і разьмясьцілася на начлег ля самага маёнтку ў лесе. На другі дзень а дванаццатай гадзіне раніцы нас акружылі ў гэтым лесе салдаты; убачыўшы іх, мы кінуліся бегчы, але, калі прабеглі невялікую адлегласьць, убачылі што лес скончыўся, а пачалося поле, і сярод поля былі мужыкі; тады я супыніўся, усьлед за мною супыніліся і іншыя, і мы былі ўзятыя салдатамі”, - дае паказаньне Ю. Лепкоўскі.
    Пасьля паразы 24 красавіка камандзір атрада Э. Б. Кульчыцкі быў узяты ў палон, а 30 красавіка ён застрэліўся. Я. Чэрскі са сваім таварышам П. Чарвінскім быў у ліку тых 13 паўстанцаў, пра якіх дае паказаньне Ю. Лепкоўскі. Чэрскаму і Чарвінскаму, калі адзінаццаць іхніх таварышаў трапілі ў палон, яшчэ раз удалося уцячы. Іх узялі ў палон асобна. Гэтае пазьней паказаў пад час сьледзтва П. Чарвінскі. З судовай справы выяўляецца, што Чарвінскага і Чэрскага ўзялі ў палон пазьней, гэтага ж 28 красавіка ў маёнтку Анатоля Корсака.
    1 траўня ўзятых у палон паўстанцаў, у тым ліку і Я. Чэрскага, пасадзілі ў Дынабурскую крэпасьць, а не ў Віцебскую турму, як пішуць усе ягоныя біёграфы.
    Травень Чэрскі правёў у турме Дынабурскай крэпасьці. Паўстаньне працягвалася далей, незалежна ад яго. У траўні новым генэрал-губэрнатарам Паўночна-Заходняга краю (словаЛітватады ўвогуле забаранялася ўжываць) прызначаецца вядомы сваёй жорсткасьцю граф М. М. Мураўёў. Новапрызначаны генэрал-губэрнатар у Вільню з Пецярбургу едзе праз Дынабург у турме якога пакутуюць узятыя ў палон паўстанцы, сярод іх і Я. Чэрскі, а таксама граф Л. Плятэр, які кіраваў атрадам паўстанцаў, што напаў на транспарт са зброяй у Краслаўцы. Тут у Дынабургу М. М. Мураўёў, зацьвердзіў сьмяротны прысуд першай сваёй ахвяры 1863 году – Л. Плятэру. Пачаўся Мураўёўскі тэрор. Народ Літвы назваў генэрал-губэрнатара за ягоныя “працы ў імя Айчыны” Мураўёвым-вешальнікам.
    Не пазьбегла прасьледу і сям’я Чэрскіх.
    На пачатку чэрвеня пачаўся суд над паўстанцамі атрада Кульчыцкага. Дынабурская сьледчая камісія па палітычным справам у сваім рапарце ад 3 чэрвеня 1863 года пісала: “Ваша правасхадзіцельства ад 2, 11 і 25 мінулага мая за № 102, 585 і Дынабургскі камэндант ад 29 чысла гэтага ж месяца за № 265 адправіў у сьледчую камісію, якая знаходзіцца под маім старшынствам паказаньні наступных асоб: Паўла Чарвінскага, Яна Чэрскага, Язэпа Франкевіча..., Юльяна Лепкоўскага, якія пасьля дастаўленьня ў Дынабурскую крэпасьць 1 мая былі ў прысутнасьці камісіі дапытаны і прызналіся ва ўдзеле ў мяцяжы”.
    У канцы ліста – віза генэрал-лейтэнанта Длатоўскага ад 3 чэрвеня 1863 года: “Справу” перадаць палявому вайсковаму суду пры Дынабурскім арданансгаўзу”. У гэтым дакумэнце пералічаныя якраз тыя трынаццаць паўстанцаў, пра якіх распавядае ў сваіх паказаньнях Ю. Лепкоўскі. Чатырнаццаты – Алаіз Корсак, арыштаваны з-за таго, што ў ягоным маёнтку ўзялі ў палон Чэрскага і Чарвінскага.
    У той жа дзень пачаўся суд пад вышэйзгаданымі паўстанцамі. У цэлым жа судзілі з разьбітага атрада Кульчыцкага 61 паўстанца.
    У справе маецца рукою Чэрскага напісанае растлумачэньне суду: “Да адабраных ад мяне пры сьледзтве паказаньням і цяпер, у гэтым судзе прачытаным, прыбавіць і ўбавіць ад іх нічога не маю”.
    Праз чатыры дні паседжаньня суд вынес прысуд: “Аб захопленых 28 красавіка ў лесе паміж Бардзілавым і станцыяй Лазоўскай шляхціцаў: Паўле Чарвінскім, 22 гадоў, Яне Чэрскім, 18 гадоў, прадпісаць: судзіць іх вайсковым судом разам з асобамі, якія ўдзельнічалі ў шайцы мяцежнікаў, разьбітай у Юхнавіцкіх лясах”.
    Падсудныя паказалі: Паўла Чарвінскі, Ян Чэрскі ... паступілі ў шайку Кульчыцкага добраахвотна і пасьля , як яе разьбілі, мелі намер злучыцца з іншай шайкай, але пад маёнткам Бардзіловічы былі сялянамі затрыманы (...) Алаіз Корсак – што ён у паўстаньні ўдзелу не прымаў, а арыштаваны таму, што ў ягоным маёнтку затрыманы шляхціцы, якія былі ў шайцы Кульчыцкага: Чарвінскі і Чэрскі, якія прыйшлі без ягонага, Корсака, ведама”.
    У абвінавачваньні паўстанцаў далей напісана: “Урбановіч, Чэрскі, Франкевіч, якія хоць і не атрымалі належнай адукацыі, а некаторыя нават па адукацыі не вышэй прасталюдзінаў, але добраахвотна ўдзельнічалі са зброяй у руках у мяцяжы і паўстаньні”.
    Суд прысудзіў таварышаў па зброі Я. Чэрскага – Л. Бержыцкага і М. Вельгорскага “Пакараць сьмяротна і расстраляць”. Рашэньне па 19 паўстанцам, ў тым ліку П. Чарвінскаму, Ю. Лепкоўскаму, было гэткае: пазбавіць іх “усіх правоў стану і саслаць у Сыбір у катаржную працу”.
    Астатніх, у тым ліку Я. Чэрскага, “згодна 7 параграфу правілаў прызначыць шараговым у аддаленыя войскі асобных Арэнбурскага і Сыбірскага карпусоў”.
    Асуджаных нейкі час яшчэ трымалі ў Дынабурскай турме. Сябру Я. Чэрскага П. Чарвінскаму з дапамогай жонкі фэльдфэбэля Фралова 17 жніўня 1863 года з турмы ўдалося зьбегчы. Ён ізноў пайшоў у атрад паўстанцаў, камандаваў паўстанцкім атрадам у паўночна-заходняй Літве і напрыканцы 1863 года зрабіўся адным з асноўных кіраўнікоў паўстанцкага руху. Дзейнічаў ён пад псэўданімам “Сава”. Шмат разоў на чале свайго атрада ён біўся з войскамі царскай арміі ў сучасных Анікшчайскім, Уцянскім, Укмергскім раёнах. У канцы 1863 паранены П. Чарвінскі другі раз трапіў у палон, быў асуджаны да сьмяротнага пакараньня і 7 сакавіка 1864 года павешаны ў літоўскім мястэчку Ужпаляй, Уценскага раёну.
    Напрыканцы лета 1863 года Я. Чэрскі разам з іншымі асуджанымі быў адпраўлены ў Сыбір... /Илгунас Г.  Юность Черского. // Колымская правда. Черский. 14 июля; 21 июля. 1984./
    На ягоны маёнтак 12 чэрвеня 1863 года быў накладзены секвестар (арышт). Праз паўгода ён быў канфіскаваны і перададзены ў Віцебскую палату дзяржаўнай маёмасьці... Пасьля канфіскацыі маёнтка маці Яна Чэрскага і яго сястра Міхаліна засталіся без сродкаў на існаваньне. Палата дзяржмаёмасьці Віцебскай губэрні здавала зямлю маёнтка ў арэнду асобам, а жылы дом быў перададзены ў доўгатэрміновую арэнду Дынабургска-Віцебскай чыгунцы, якая адкрыла там сваю кантору. У 1868 годзе маёнтак Сволна быў перададзены Палатаю дзяржмаёмасьці палкоўніку Турцэвічу за 4277 рублёў.
    Ксенія Якаўлеўна Чэрская з дачкою знайшлі часовы прытулак у Алаіза Корсака, у яго маёнтку Кушлікі Дрысенскага павета. Толькі пасьля шматлікіх прашэньняў на імя Віцебскага губэрнатара ўдалося дабіцца выплаты з прыбыткаў канфіскаванага маёнтка грошай, якія належалі ім згодна з духоўнымі завяшчаньнямі Дамініка Чэрскага. Аднак частка гэтых грошаў штогод пералічвалася Віцебскім казначэйствам на выплату даўгоў.
    У 1864 г. Міхаліна Чэрская выйшла замуж за Іосіфа Дугляса. У іх было чацьвёра дзяцей – Генрых, Густаў, Ірына і Марыя. А маці, Ксенія Чэрская, ужо да канца жыцьця не мела свайго кута”. /Пашкевіч У.  “Ліцвін па паходжанню”. // Наша Слова. 28 чэрвеня 1995. С. 4./ “Генрих Осипович Дуглас – сын сестры Черского , Михелины, вышедшей замуж за прусского подданного фон-Дуглас (или, как Черский часто пишет, Дугляс). /Письма И. Д. Черского из Индигирско-Колымской экспедиции 1891-1892 гг. (Публикация, введение и комментарии С. В. Обручева). // И. Д. Черский. Неопубликованные статьи, письма и дневники. Статьи о И. Д. Черском и А. И. Черском. Под ред. С. В. Обручева. Иркутск. 1956. С. 140./
   Бенядзікт Дыбоўскі, які прылічаў Чэрскага, у адрозьненьне ад праваслаўных беларусаў, да католікаў “белаляхітаў” /Dybowski B.  Wspomnienie biograficzne o archeologu i powstańcu polskim Mikołaju Witkowskim. // Światowit. T. XII - 1924/1928. Warszawa. 1928. S. 1./ пісаў: “Як малалетні, ён быў асуджаны на ссылку ў амурскія батальёны ў Благавешчанску “на край сьвету”. У салдацкай апранасе ішоў Чэрскі пешшу да Омска. Тут, маючы трохі грошай, ён здолеў адкупіцца ад далейшага пешага паходу хабарам, вельмі істотным для яго сродкаў. Яго пакінулі ў Омску салдатам у крапасным батальёне.
    Амаль адначасова з залічэньнем Чэрскага вайскоўцам спынілася грашовая дапамога з дому, бо маёнткі паўстанцаў былі канфіскаваны. Ад гэтага часу ён павінен быў утрымоўваць сябе толькі ўласнай працай. Чэрскі не мог ні апрануцца, ні прахарчавацца. Невялікая сума, якая адпускалася ўрадам на ўтрыманьне салдатаў, паменшылася амаль удвая, праходзячы праз шматлікія хцівыя рукі службоўцаў ваеннага ведамства, раней чым даходзіла па прызначэньні”. /Dybowski B.  O Syberji i Kamczatce. Jan Czerski // Tydzień. Dodatek literacki Kurjera Lwowskiego. Nr. 8. Lwów. 1899. S. 58./
    На працягу шасьці гадоў Чэрсі служыў у І Заходне-Сыбірскім лінейным батальёне ў Омску спачатку шараговым, а потым фэльдфэбелем”. /Обручев С. В.  Основные этапы жизни и творчества И. Д. Черского. // И. Д. Черский. Неопубликованные статьи, письма и дневники. Статьи о И. Д. Черском и А. И. Черском. Под ред. С. В. Обручева. Иркутск. 1956. С. 9./
    Рыгор Мікалаевіч Патанін, які улетку 1865 г. быў арыштаваны па справе “Таварыства незалежнасьці Сыбіры” і прыцягнуты да суду па абвінавачваньні ў імкненьні адлучыць Сыбір ад Расіі ды 15 траўня 1868 г. пасьля трохгадовага знаходжаньня ў Омскім астрогу быў падвергнуты грамадзянскаму пакараньню сьмерцю, затым адпраўлены на катаргу, але 1874 г., па хадайніцтве Імпэратарскага Рускага геаграфічнага таварыства быў амніставаны, успамінаў: “Мяне пазнаёмілі з Чэрскім. Гэты малады чалавек, пакінуўшы дваранскі інстытут у Вільні, пайшоў у паўстанцы, быў узяты ў палон, прысуджаны да аддачы ў салдаты і апынуўся ў Омскім батальёне.
    У той час Омск быў напоўнены польскімі паўстанцамі; было шмат польскіх сямейных дамоў, у якіх зьбіралася моладзь, ладзіліся скокі, сьпявалі рэвалюцыйныя песьні. Чэрскі, які атрымаў у дваранскім інстытуце чыста сьвецкую адукацыя, заўзята наведваў польскія вечарынкі, танчыў, цікавіўся жаночым асяроддзям, але потым ягонае адзеньне састарэла да таго, што яму стала сорамна зьяўляцца ў сьвецкім польскім грамадзтве, новага жа завесьці было не на што, атрыманьне грошай з Польшчы зацягнулася, Чэрскі вырашыў не наведваць польскіх дамоў і сядзець бязвыхадна ў казарме датуль, пакуль не дашлюць грошай з радзімы.
    Каб не было ў казарме сумна, ён пачаў браць кнігі ў афіцэрскай бібліятэцы. У дваранскім інстытуце прыродазнаўчая гісторыя зусім не чыталася, перад ім адкрылася зусім новая і шырокая галіна ведаў, бо афіцэрская бібліятэка была складзена пераважна з кніг па прыродазнаўчай гісторыі. Вучэньне Дарвіна было для яго ашаламляльнай навіной, асабліва на яго моцнае ўражаньне вырабіла кніга пецярбургскага прафэсара Кутаргі “Гісторыя зямной кары”. Раней ён не меў ніякага паняцьця пра геалягічныя тэорыі, не ведаў, што такое фармацыя. Ад геалёгіі ён перайшоў да астраноміі: здабыў падзорную трубу і пачаў глядзець з балькону ў неба. За час свайго добраахвотнага зьняволеньня ў казарме ён “праглынуў” цэлы шэраг кніг накшталт Дарвіна, Фохта, Люіса, Малешота, Ціндаве і інш. У рэшце ён зрабіўся ў гэтай літаратуры 60-х гадоў больш дасьведчаным, чым хто-небудзь з афіцэраў Омскага батальёну. Трэба было папаўняць бібліятэку, і афіцэрскае таварыства даручыла Чэрскаму скласьці сьпіс новых кніг.
    Тым часам я зацікавіўся разрэзамі Іртышу каля Омска. Раз у тыдзень мы хадзілі ў гандлёвую лазьню, якая была на беразе Іртышу, на Кадышаве. Часам нам даводзілася чакаць, пакуль вызваляцца нумары. Тым часам я блукаў уздоўж яра і выкопваў з яго рукой ракавіны і дробныя косткі нейкага грызуна. Калі да мяне прывялі Чэрскага, я папытаў яго прайсьці ад Омска ўніз па Іртышу да вёскі Захламіной і ўверх да Чаромхавай і сабраць рэшткі, Якія залягалі на ярах. Ён гэта і зрабіў. Здабычу сваю прыносіў да мяне на гаўпвахту, і ў маёй камэры пачаў расьці палеанталягічны музэй. Калі Катанаеў паехаў у Маскву, каб паступіць у земляробчую Акадэмію, я быў у стане з ім адправіць у Маскоўскі ўнівэрсытэт калекцыю, якая складалася з двух відаў ракавін і аднаго віду грызуна.
    Масква не апынулася на вышыні прад’яўленага ёй патрабаваньня. Яна адказала, што калекцыя гэтая не ўяўляе цікавага. Але ў Омск прыехаў акадэмік Мідэндорф, які ехаў дасьледаваць Барабу. Ён адшукаў Чэрскага, забраў у яго калекцыю ракавін і адправіў бэрлінскаму навукоўцу Мартэнсу. Калекцыя кінула новае сьвятло на геалёгію омскіх навакольляў... Пасьля калекцыі Чэрскага прыйшлося перамятаць погляд на мінулае Омска: тут было не мора, а прэснаводны басэйн”. /Потанин Г.  Воспоминания. // Сибирская жизнь. Томск. 23 марта 1914. С. 3./
    У 1869 годзе, у сувязі з пагаршэньнем здароўя, Чэрскі быў пераведзены са службы ў стан ссыльнапасяленца і яшчэ два гады пражыў у Омску, займаючыся рэпэтытарствам. У 1871 годзе, дзякуючы падтрымцы Мідэндорфа, ён атрымлівае запрашэньне працаваць у Іркуцку, ва Ўсходне-Сыбірскім аддзеле Імпэратарскага Рускага Геаграфічнага таварыства.
    А там на далёкай Радзіме “у 1870 годзе Міхаліна памерла і становішча Ксеніі зрабілася асабліва цяжкім”. /Пашкевіч У.  “Ліцвін па паходжанню”. // Наша Слова. 28 чэрвеня 1995. С. 4./ І ўжо пасьля 1871 г. Чэрскіпишет из Иркутска на родину сестре Михалине «Я тут ужо абрусеў і стаў забывацца роднай беларускай мовы»”. /Предисловие. // Ермоленко В.  Белорусы и Русский Север. Минск. 2009. С. 4./ Сьмешнае тут тое, што рускамоўныя дасьледчыкі, што жывуць у Беларусі, пішучы аб Чэрскім па-руску, заўсёды ўстаўляюць гэты зварот да Міхаліны ў напісаньні “наркомаўкай”, якую Чэрскі, па іхняй верагоднасьці, добра ведаў – “Иван Черский владел не только несколькими иностранными языками, он знал и белорусский. Впоследствии из ссылки он жаловался в письме своей сестре Михалине: «Я тут ужо абрусеў и стаў забывацца роднай беларускай мовы».” /Мытько О.  Иван Черский. // 7 дней. Минск. 13 марта 2014. С. 16./ І як вынік: “До появления белорусского товарищества членам «Огнива» гордиться своим великим земляком, поляком по происхождению, никто и не мешал. Но с 96-го года гордиться вместе с ними начали и белорусы, избравшие своей символикой портрет Яна Черского. Главными оппонентами в назревшем споре от каждой стороны и стали Олег Рудаков и Болеслав Шостакович. Обоюдные доводы их в защиту своих версий ни к чему не привели — тихое противостояние белорусов и поляков продолжалось...
    Итак, еще одно замечание — белорусский для Черского был родным языком. Конечно, письменных работ, оставленных исследователем на белорусском языке, нет, и подлинных фактов, свидетельствующих, что в своей обиходной речи он употреблял белорусские слова, тоже не найдено. Однако руководитель товарищества [Алег Рудакоў, старшыня Іркуцкага таварыства Беларускай культуры імя Я. Д. Чэрскага] не сомневается в этом, ведь где-то в архивных фондах в Витебске хранится письмо Ивана Дементьевича, отправленное из Иркутска Михалине. «Я тут ужо абрусеў и стаў забывацца роднай беларускай мовы», — цитирует Рудаков, и поясняетЧерский жалуется, что уже совсем обрусел и начал забывать родной белорусский язык». Правда, сам Олег Рудаков столь важного документа не видел, так как в Витебске не бывал.
    Справедливо, что, находясь здесь, в далекой Сибири, можно и усомниться в наличии сего документа. Что, собственно, и сделали поляки. «Я эту цитату видел лишь в интернете, в свободной энциклопедии «Википедия», куда может зайти любой пользователь и оставить там любую информацию на условиях анонимности», — парирует вице-президент польской автономии «Огниво» [Баляслаў Шастаковіч, прафэсар Іркуцкага ўнівэрсытэту і па сумяшчальніцтву віцэ-прэзыдэнт Іркуцкай польскай культурнай аўтаноміі “Ogniwo”]. /Павлова А.  Как белорусы и поляки Черского делили. // Восточный формат. Иркутск. 15-21ноября 2011. С. 3./
    Падчас жыцьця ў сталіцы Ўсходняй Сыбіры Чэрскі ажаніўся на дзяўчыне польскага паходжаньня, але праваслаўнай, якая не размаўляла па-польску і ледзь умела чытаць і пісаць па-руску. З гэтай маларазьвітой і вельмі капрызнай жанчыны Чэрскі здолеў стварыць натуралістку з незвычайнымі здольнасьцямі назіраньняў і ўменьнем рабіць навуковыя высновы”. /Dybowski B.  O Syberji i Kamczatce. Jan Czerski // Tydzień. Dodatek literacki Kurjera Lwowskiego. Nr. 10. Lwów. 1899. S. 73./ Марфа Паўлаўна Іванова нарадзілася 1 траўня 1857 г. у сяле Аляксандраўскім Іркуцкай губэрні, у сялянскай сям’і. З-за тога, што Дыбоўскі назваў яе “полкай” высунута дапушчэньне, што Івановы перасяленцы з Віцебскай губэрні. Неўзабаве бацькі Марфы пераехалі ў Іркуцк, дзе набылі невялікі “гатэль” у 5 пакояў. У адным з гэтых пакояў зрабіўся кватарантам Ян Чэрскі, які на той час займаў пасаду бібліятэкара музэю Геаграфічнага таварыства. Як адзначала сама Марфа Паўлаўна “Іван Дзяменцевіч пазнаёміўся са мной яшчэ ў 1878 годзе і да вясельля нарадзіўся ў нас 5 ліпеня 1879 года сын Аляксандр”. / Черская М. П. Воспоминания о Колымской экспедиции 1892 г (Публикация и введение С. В. Обручева). // И. Д. Черский. Неопубликованные статьи, письма и дневники. Статьи о И. Д. Черском и А. И. Черском. Под ред. С. В. Обручева. Иркутск. 1956. С. 302./
    Маці Чэрскага, Ксенія Якаўлеўна, апошнія гады “пражыла на фэрме Пурызы Віцебскага павета, арандатарам якой быў Генрых Дугляс – брат мужа Міхаліны... Як гаварылася ў прашэньні Г. Дугляса ў прашэньні на імя Віцебскага губэрнатара: “Яе пакінулі пазбаўленай усялякай маёмасьці, нават сродкаў на існаваньне, вымушаную шукаць прытулак і пракармленьне ў чужых людзей... Яна пазбаўленая маёнтка, адзінага сына, праз несвоечасовую выдачу ёй з казны грошай пры старасьці год прыведзена да самай крайнасьці”. Апошняя згадка у дакумэнтах пра Ксенію Чэрскую адносіцца да 1876 года”. /Пашкевіч У.  “Ліцвін па паходжанню”. // Наша Слова. 28 чэрвеня 1995. С. 4./
    У 1885 г. Чэрскі быў амніставаны і па запрашэньні Пецярбурскай Акадэміі Навук пераехаў у Санкт-Пецярбург.
    Дрэнныя ўмовы жыцьця, цяжкасьці пройдзенай вайсковай службы, цяжкія ўмовы вандраваньняў, сталая і вельмі напружаная разумовая праца выклікалі ў арганізьме Чэрскага, дагэтуль моцным і цягавітым, цяжкія захворваньні. Ён пакутаваў рэўматызмам цягліц і суставаў, сардэчнай хваробай і часамі паўтаральнымі галаўнымі болямі. Я некалькі разоў быў сьведкай яго пакут. Ён не мог падняцца з месца ці нават пасунуцца ў крэсьле. Перасільваючы боль, поўзаў на карачках, прыкладваў да галавы лёд падчас працы, але заняткаў не спыняў.
    Былі хвіліны, калі мы наогул сумняваліся, ці зможа ён далей займацца разумовай працай. Урэшце, іркуцкія лекары вырашылі, што ён павінен абавязкова зьехаць з гораду. Але на гэта ў Чэрскага не было сродкаў. З крытычнага становішча выратавала яго дапамога цяпер нябожчыка Івана Завішы. Гэты шаноўны чалавек даў неабходныя сродкі, што дало магчымасьць Чэрскаму выехаць у Пецярбург. Падчас доўгага вандраваньня ён акрыяў і змог апісаць геалягічную будову ўздоўж усёй дарогі”. /Dybowski B.  O Syberji i Kamczatce. Jan Czerski // Tydzień. Dodatek literacki Kurjera Lwowskiego. Nr. 10. Lwów. 1899. S. 74./

    У 1889 г. у Акадэмію навук паступіла паведамленьне з Іркуцка аб тым, што ў раёне ракі Анабар былі знойдзеныя два трупы мамантаў. Вырашана было паслаць туды экспэдыцыю пад кіраўніцтвам Чэрскага, але ён прапанаваў разгарнуць працы ў басэйнах рэкаў Яны, Індзігіркі ды Калымы тэрмінам на чатыры гады.
    Іван Чэрскі быў задаволены вынікам сваёй навуковай дзейнасьці ў Пецярбурзе. У сямейным жыцьці таксама ўсталявалася пэўная стабільнасьць. Сын Аляксандр ужо вучыўся ў гімназіі, бацька выхоўваў яго ў спартанскай строгасьць. Два гады пражыла ў Пецярбурзе маці вучонага (памерла яна ў 1889 годзе на руках сына). Улетку 1890 года Чэрскія наведалі Беларусь: пагасьцілі ў зяця – мужа нябожчыцы сястры Міхаліны (вёска Парузы каля Віцебска). З Пецярбурга да Віцебска ехалі цягніком праз Полацак і паўстанак Свольня – былы сямейны маёнтак.”. /Ярмоленка В. А.  За даляглядам Айкумены. Іван Чэрскі. Мінск. 1995. С. 35./
    У лютым 1891 г. Ян Чэрскі, з жонкаю Марфай, сынам Аляксандрам ды племеньнікам Генрыхам Дуглясам, выправіўся ў сваю "сямейную" экспэдыцыю. У Якуцку да іх далучыўся праваднік-якут з вярхоўяў Індзігіркі ды казачы ўраднік Сьцяпан Растаргуеў.Неўзабаве яны дабраліся да Верхне-Калымска, дзе правялі зіму.


                                                            Сьцяпан Растаргуеў
    У Верхне-Калымску паляўнічы-прэпаратар экспэдыцыі Генрых Дугляс закахаўся ў дачку мясцовага сьвятара Кацярыну Папову і быў прагнаны Чэрскім з экспэдыцыі, як “зусім няздатны”. /Письма И. Д. Черского из Индигирско-Колымской экспедиции 1891-1892 гг. (Публикация, введение и комментарии С. В. Обручева). // И. Д. Черский. Неопубликованные статьи, письма и дневники. Статьи о И. Д. Черском и А. И. Черском. Под ред. С. В. Обручева. Иркутск. 1956. С. 240./
    У чэрвені 1892 г. экспэдыцыя прыбыла ў горад Сярэдне-Калымск, адміністрацыйна цэнтар Калымскай акругі Якуцкай вобласьці ды рушылі далей.
    У гэты час у Калымскай акрузе Якуцкай вобласьці Шулім Шаргародзкі, сасланы габрэй з Адэсы, займаўся спробамі земляробства ды гародніцтва, нават вырошчваў каноплі. Ян Чэрскі набыў ў яго узоры ячменю, каб адаслаць іх Акадэмію навук. /Кротов М. А.  Якутская ссылка 70-80 годов. Исторический очерк по неизданным архивным материалам. Москва. 1925. С. 235./
    Памёр Ян Дамінікавіч Чэрскі 25 чэрвеня (7 ліпеня) 1892 года. Як паведамляў той жа Шаргародзкі: “Ів. Дзем. сканаў на рацэ Прорве, куды гадзіны за дзьве да сьмерці жонка яго, прыстала да берагу, прадбачыўшы блізкі скон мужа. Але як толькі ён памёр, паднялася бура, якая перашкодзіла далейшаму плаваньню і затрымала ўвесь экіпаж на гэтым месцы на працягу 3-х сутак. Цела нябожчыка Ів. Дзем. было пакладзена ў адзін з карбасаў і накрытае брызэнтам і карой, каб засьцерагчы яго ад узьдзеяньня дажджу і сьнегу. На чацьвёртыя суткі бура аціхла і экіпаж рушыў далей да Амалёну (30 вёрстаў ад Прорвы), пакінуўшы на месцы скону Ів. Дзем. вялікі драўляны крыж. На Амалёне цела нябожчыка Ів. Дзем. праляжала яшчэ 3-е сутак, пакуль юкагіры, якія насяляюць гэтае месца, капалі магілу і ладзілі труну. 1-го ліпеня ў 4 гадзіны папаўдні быў зьдзейсьнены абрад пахаваньня і цела нябожчыка засыпалася магільнай зямлёй. Жонкаю нябожчыка Ів. Дзем. замоўлена была драўляная агароджа вакол магілы, за пастаноўкай і ўтрыманьнем якой у спраўнасьці абяцаў сачыць сярэдне-калымскі спраўнік Уладзімер Гаўрылавіч Карзін”. /И. Д. Черский. Неопубликованные статьи, письма и дневники. Статьи о И. Д. Черском и А. И. Черском. Иркутск. 1956. С. 347-348./ Каб не заставацца ў тундры, Марфа, Растаргуеў ды Аляксандр, сплавіліся ў Ніжне-Калымск. “Трэба адзначыць, аднак, што праграма дасьледаваньняў экспэдыцыі прапанаваная Акадэміі Чэрскім, не была зьдзейсьненая”. /Ширина Д. А.  Ян Черский и Якутия. // Поляки в Якутии. Материалы научно-практической конференции. Якутск, 19 сентября 1997 года. Якутск 1998. С. 53./
    Каразін 18 жніўня 1892 г. дакладваў з Сярэдне-Калымска якуцкаму губэрнатару Скрыпіцыну:
    У дадатак да данясеньня свайго од 10-га ліпеня гэтага году за № 3-м маю гонар данесьці Вашаму Правасхадзіцельству, што, выехаўшы з г. Сярэдне-Калымску 11 ліпеня дзеля садзейнічаньня экспэдыцыі Імпэратарскай С.-Пецярбурскай Акадэміі Навук, што адбываецца пад начальствам І. Д. Чэрскага, я прыбыў у Ніжне-Калымск 15 таго ж ліпеня.
    Пры асабістым спатканьні з удавою падарожніка І. Д. Чэрскага, М. П. Черскаю, я даведаўся: 1) Нябожчык Чэрскі памёр 25 чэрвеня ў 10 гадзін і 10 хвілін па поўдні на ўрочышчы Прарыў [Прорыв], пры р. Калыме, у 30 вёрстах, не даяжджаючы да Амалёнскай станцыі Ніжне-Калымскага тракту, зьмешчанай на ўрочышчы “Калымскае”. 2) Сьмерць п. Чэрскага была вынікам ягонай хваробы, пра якую мною дакладзена было Вашаму Правасхадзіцельству ў згаданым вышэй данясеньні за № 3. 3) І. Д. Чэрскі пахаваны пры капліцы, зьмешчанай на названым вышэй урочышчы “Калымскае”. 4) Удава Чэрскага, М. П. Чэрская, дакончыла працы экспэдыцыі да Ніжне-Калымска, паводле зробленых ёй яе мужам перадсьмяротных указаньняў і славесных інструкцый. 5) Прад ад’ездам экспэдыцыі г. Чэрскага з Верхне-Калымска, ім, п. Чэрскім, быў складзены 25 траўня гэтага году адмысловы адкрыты ліст (пастанова, у копіі пры гэтым прадстаўляецца), па якім у выпадку ягонай сьмерці ён, п. Чэрскі, ускладаў на сваю жонку заканчэньне спраў экспэдыцыі і дапрацоўку навуковых прац да Ніжне-Калымска. 6) У сілу такой пастановы г. Чэрская заявіла мне, што рэшту ўсёй маёмасьці экспэдыцыі яна перадасьць мне па вяртаньні сваім у г. Сярэдне-Калымск.
    Зрабіўшы адпаведнае распараджэньне у сэнсе палягчэньня п. Чэрскай цяжкасьці вяртаньня яе ў Сярэдне-Калымск, куды і прыбыў 28 таго ж ліпеня.
    п. Чэрская пасьпяхова вярнулася ў г. Сярэдне-Калымск 16 гэтага жніўня і спынілася ў прыгатаванай для яе кватэры. Пры асабістым спатканьні з ёю, яна перадала, што аніякай патрэбы ні ў чым не адчувае. Здачу маёмасьці экспэдыцыі зробіць па прывядзеньні яе у дакладнае вызначэньне.
    Пры гэтым лічу доўгам дакласьці Вашаму Правасхадзіцельству, што п. Чэрская намерваецца выехаць ў г. Якуцк па наступленьні зімовага пуці, г. зн. напрыканцы кастрычніка гэтага году”. /Шелехова Р. В., Оконешников Е. Е.  Документы Национального архива РС(Я) об экспедиции И. Д Черского. // Якутский архив. № 3. Якутск. 2001. С. 16./








    Хаця ў энцыкляпэдыях Расійскай імпэрыі было адзначана, што Чэрскі литвин по происхождению” /Энциклопедический словарь изд. Ф. А. Брокгауза и А. И. Эфрона. Т. 76. 1903. С. 697./, але расейскія навукоўцы ды і ненавукоўцы, трактуюць паняцьце “ліцьвін”, кожны па-свойму, у залежнасьці свайго разумовага ўспрыманьня ведаў: “Иван Дементьевич – русское имя Черского, принадлежавшего по происхождению к литовской шляхте, сильно полонизированной. Соответственно у него имелось литовское имя Ионос (Jonas, Domienico s. Cerskis) и польское Ян (Jan, s. Domvinika Czerski), как это и пишется в литовской и польской литературе. /Сипливинский В. Н.  Письма И. Д. Черского в Архиве Г. Н. Потанина. // Известия Забайкальского филиала Географического общества СССР. Т. V. Вып. 5. Чита. 1969. С. 162./


     Імем Яна Чэрскага названы:
    Хрыбет Чэрскага — горная сыстэма ва Ўсходняй Сыбіры ў Рэспубліцы Саха (Якуція) і Магаданскай вобласьці РФ, ад вярхоўя р. Калымы да нізоўя р. Яны.
    Хрыбет Чэрскага — горны хрыбет у Чыцінскай вобласьці РФ.
    Пік Чэрскага – найвышэйшая вяршыня ў Прыбайкальлі РФ, на хрыбце Хамар-Дабан
    “Камень” Черского - гара (назіральная пляцоўка) на Байкальскім узьбярэжжы ля вытоку Ангары у Іркуцкай вобласьці РФ.
    Даліна Чэрскага - старажытная мэзазойская даліна паміж Усходнім Саяном і Енісейскім кражам у РФ.
    Вулькан Чэрскага - ва Ўсходнім Саяне (раён Тункінскай западзіны), у РФ.
    Леднікі Чэрскага - два ледавіка на Байкальскім хрыбце ў РФ.
    Мыс  Чэрскага на Байкале ў РФ.
    Заліў Чэрскага на Байкале ў РФ.
    Стаянка імя Чэрскага - стаянка першабытнага чалавека ў навакольлях Іркуцка, у РФ.

    Пасёлак Чэрскі (былы Ніжне-Калымск) - у ніжнім цячэньні ракі Калымы, за 200 кілямэтраў ад узьбярэжжа Паўночнага Ледавітага акіяна”. /Ярмоленка В. А.  За даляглядам Айкумены. Іван Чэрскі. Мінск. 1995. С. 57./ На самой справе цэнтар Ніжне-Калымскага раёну ЯАССР з сяла Ніжнекалымск, якое штогод затаплялася паводкай, у 1942 г. быў перанесены ў сяло Ніжнія Крыжы. /Якутия. Хроника. Факты. События. 1654-1990 гг. Ч. 2. Сост. А. А. Калашников. Якутск. 2004. 215./ “18 студзеня 1963 г. Загадам Прэзыдыюму Вярхоўнага Савету ЯАССР сяло Ніжнія Крыжы Ніжнекалымскага раёну Якуцкай АССР было перайменаванае ў рабочы пасёлак Чэрскі, быў утвораны Чэрскі пасялковы Савет, у склад якога ўвайшлі два мікрараёны: Зялёны Мыс і Пятушкі, дзе з 1962 г. знаходзілася нафтабаза “Ніжнія Крыжы”. /Якутия. Хроника. Факты. События. 1654-1990 гг. Ч. 3. Сост. А. А. Калашников. Якутск. 2006. 88./ Між іншым, 18 сакавіка 1960 г. у п. Ніжнія Крыжы нарадзіўся рускамоўны беларускі сьпявак Уладзімер Ухцінскі. /Скатабаза Т. А. Сьпявак Уладзімер Ухцінскі. Койданава. 2014. 2014. 4 с./

    Сяло Ніжнекалымск, знаходзіцца ў Паходзкім насьлезе (за 35 км ад Паходзка) Ніжнекалымскага ўлуса РС(Я) (за 80 км ад п. Чэрскага). Па зьвесткам за 2001 г. у ім яшчэ пражывала каля 6 чалавек.
    Імя Чэрскага нададзенае выкапнёвым прадстаўнікам жывёльнага сьвету:
    Osteolepis Tscherskii (рыба),
    Leperditia Czerskii (ракападобнае),
    Polyptichites Tscherskii (рыба).
    Таксама існуюць вуліцы імя Чэрскага: у гарадах Верхнядзьвінск РБ, Вільнюс РЛ, Глівіц, Мальбарк і Зялёная Гура РП, Крывы Рог РУ, Масква, Пскоў ды Іркуцк РФ; паселішчах Зыранка ды Калымскае РС(Я).
    У в. Валынцы Верхнедзьвінскага раёна Віцебскай вобласьці Беларусі Дзяржаўны Музэй Чэрского; існуе з траўня 1995 г.; створаны на базе існуючага школьнага музэю Чэрскага, заснаванага ў 1978 г. па ініцыятыве мясцовага настаўніка геаграфіі Шымука і Беларускага геаграфічнага таварыства.


    Ніжнекалымскі музэй гісторыі і культуры ў п. Чэрскім РС(Я), таксама мае гэткую ж экспазыцыю.

   У Верхнекалымскім улусе (цэнтар. п. Зыранка) РС(Я), у сяле Верхнекалымск існуе дом-музэй І. Д. Чэрскага.
    Існуе Іркуцкае таварыства беларускай культуры імя Яна Чэрскага












                   Генрих Иосифович Дуглас со своими внуками - Александром и Виктором
                                                         Примечание Andrei Douglas,
                                                 уроженец Якутска, живущий в Канаде
     Літаратура:
    Известия СОИРГО. Т. III. № 4. 1872. С. 236-237.
    Шмидт Ф.Б.  О коллекции пресноводных раковин, собранных И. Д. Черским в окрестностях Омска. // Труды Санкт-Петербургского общества естествоиспытателей. Т. V. Вып. 2. Санкт-Петербург. 1874. С. LII- LIII.
    Доклад о летних и текущих занятиях отдела. // Известия СОИРГО. Т. V. № 1. 1874. С. 5-6.
    Martens Ed.  Fossile Susswasser-Conchylien aus Sibirien. II. Zeit. Deutsch. geol. Ges. Bd. XXVI. 1874. S. 741-751.
    Нейман К.  Отчет о летних занятиях членов Сибирского отдела Русского Географического Общества. // Известия СОИРГО. Т. VI. № 1 и 2. 1875. С. 2-4.
    Гельмерсен Г. П., Брандт Ф. Ф., Шмидт Ф. Б.  Сообщение о результатах палеонтологических раскопок, произведенных Черским в Нижнеудинской пещере. // Записки ИАН. Т. 27. № 2. СПб. 1876. С. 166-167.
    Об исследованиях Черского в Балаганской пещере. // Записки Императорской Академии Наук. Т. 28. Кн. II. 1876. С. 214 и 219.
    Усольцев А. Ф.  Очерк двадцатипятилетней деятельности Сибирского отдела Русского Императорского Географического Общества. Иркутск. 1976. С. 14 и 22.
    Шмидт Ф. Б.  О геологических исследованиях г. Черского в окрестностях озера Байкала. // Труды Санкт-Петербургского общества естествоиспытателей. Т. 8. 1877. С. 94.
    Milaschewitsch P.  Sur une collection de mollusques fossilles des environs d’Omsk // Bull. Société Natural. Moscou. V. 52. N. 2. 1877. P. 27.
    Записки ИАН. Т. 30. СПб. 1877. С. 44-45, 56.
    Известия ВСОИРГО. Т. IX. № 1-2. 1878. С. 74.
    Агапитов Н.  Заметка по вопросу о цветении оз. Байкала (по материалам Черского). // Известия ВСОИРГО. Т. IX. № 3-4. 1878. С. 99-100.
    Известия ВСОИРГО. Т. IX. № 5-6. 1878. С. 168.
    Рецензия действительного члена Ф. Б. Шмидта о трудах И. Д. , производящего геологические исследования озера Байкала и в Иркутской губернии. // Об ученых наградах, присужденных Русским Географическим обществом. Приложение № 1 к отчету РГО за 1878 г. СПб. 1879. С. 15-16.
    Биберштейн А.  Исследования члена–сотрудника Черского на Байкале. // Известия ИРГО. Т. VI. Вып. 2. 1880. С. 180-182.
//
    Уваров А. С.  Археология России. Т. 1. Каменный период. Москва. 1881. С. 231-250.
    Об отправке карты берегов Байкала, составленной Черским, на Географический конгресс в Венецию. // Известия ВСОРГО. Т. ХII. № 4 и 5. 1882. С.79.
    Потанин Г. Н.  Очерки Северо-Западной Монголии. Вып. IV. СПб. 1883. С. 215.
    Преображенское. // Летописи Главной физической обсерватории за 1882 г. Т. II. СПб. 1883. С. 13-14.
    Преображенское. // Летописи Главной физической обсерватории за 1883 г. Т. II. СПб. 1884. С. 13.
    Адрианов А.  Проезд геолога Черского через Томск. // Сибирская газета. Томск. 11 августа 1885. С. 810.
    Постановление о включении И. Д. Черского в члены-сотрудники. // Известия ИРГО. Т. ХХІІ. СПб. 1886. С. 597.
    Известия РГО. Т. ХХІІ. СПб. 1886. С. 449, 480.
    Сообщение «О строении Восточно-Сибирской плоской возвышенности и отношении ее к рельефу Западной Сибири» // Известия РГО. Т. ХХІІ. СПб. 1886. С. 488.
    Отзыв действительного члена РГО Ф. Б. Шмидта о трудах члена-сотрудника Черского, представленный для соискания медали имени графа Литке. // Приложения к отчету РГО за 1886 год. СПб. 1887. С. 11-16.
    Nikitin S.  Szersky J. a) Naturhistorische Beobachtungen und Bernerkungen wahrend einer Reise von Irkutsk nach Nishnaja Tunguska; b) Uber die Resultate der Forschungen im Gebiete des Baikalsees. // Neues Jahrbuch fur Miner. Geol. Paleont. B. II. 1887. S.471-473.
    Богданов А. Материалы для истории научной и прикладной деятельности в России по зоологии и соприкасающимся с нею отраслям знания, преимущественно за последнее тридцатипятилетие (1850-1888 г). Т. 2. Черский Иван Дементьевич. // Известия ОЛЕАЭ. Т. 57. Труды Зоологического отделения об-щества. Т. IV. 1889. С. 127-128.
    Loewinson- Lessing F.  J. Tchersky. Exploration géologique de la grande route de Sibérie depuis de le Baical, jusqu’au versant oriental de l’Oural ainsi que des chemins, qui conduisent a Minusinsk et a la cascade Padoun sur l’Angara. // Bull. Soc. Belg. de Geolog. Pal. Hydrol. T. 3. 1889. P. 22-23.
    Nikitin S.  J. Czersky a) Geologische Erforschung der grossen Sibirischen Poststrasse vom Baikal bis zum Ostabhang des Ural nebst den Wegen żur Padunstromschnelle an der Angara und zur Stadt Minussinsk am Jenissei; b) Posttertiare Bildungen Sibiriens; c) Fossile Saugethierfauna der Nishnij-Udinsk. // Neues Jahrbuch fur Miner. Geol. Paleont. B. I. 1890. S. 123-125.
    Обручев В. А.  Остатки мамонта и ископаемого зубра по реке Оке выше села Зиминского // Известия ВСОИРГО. Т. ХХІІ. № 2 и 3. 1891. С. 114-117.
    Межов В. И.  Сибирская библиография. Т. 2. СПб. 1891.
    Обручев В. А  Систематический указатель всех изданий , помещенных в них статей, заметок... за сорокалетие (1851-1891 гг.). Иркутск. 1891.
    Сукачев В. П.  Сообщение о научной деятельности Черского в связи с его пребыванием в ВСОИРГО проездом на север Якутии. // Восточное Обозрение. № 17-18. Иркутск. 1891. С. 15.
    Восточное Обозрение. № 17-18. Иркутск. 1892. С. 15
    Черский И. Д. (некролог) // Вестник золотопромышленности и горного дела вообще. № 14. 1892. С. 196-197.
    Загоскин М. В.  Иван Дементьевич Черский. // Восточное Обозрение. № 39. Иркутск. 1892. С. 11-12.
    Е. К.  И. Д. Черский. // Тобольские ведомости. № 39. Тобольск. 1892.
    Соловьев В.  Памяти Ивана Дементьевича Черского письмо из Якутска). // Восточное Обозрение. № 40. Иркутск. 1892. С. 11-12.
    С-ский А.  И. Д. Черский (некролог). // Сибирский вестник. № 133. 1892.
    Черский И. Д. (некролог). // Исторический Вестник. Т. 50. № 11. 1892. С. 558-559.
    Еремеев П. В. Вечная ему память. // Записки Санкт-Петербургского минералогического общества. Ч. 29. Протокол. 1892. С. 217.
    Чернышев Ф.И. и Никитин С.  Иван Дементьевич Черский (некролог). // Известия Геологического комитета. Т. II. № 9/10. 1892. С. 1-15
    Никитин С. Н., Чернышев Ф. Н.  Иван Дементьевич Черский. СПб. 1892. 15 с.
    Обручев В. А.  Иван Дементьевич Черский (некролог). // Известия ВСОИРГО. Т. XXIII. № 3. 1892. С. I-IV.
    Д. А. [Анучин].  Черский И. Д. (некролог). // Русские ведомости. № 247. 1892.
    Ядринцев Н. М.  Памяти И. Д. Черского // Русские ведомости. 8 сентября (№ 248) 1892.
    Плеске Ф. Д.  Памяти И. Д. Черского. // Правительственный вестник. СПб. 13 ноября (№ 249) 1892.
*    A. J.  Ś. p. Czerski. [Z Syberji wschodniej, we wreśniu] // Kraj. Petersburg. 30 (11 listopada) paźdzernika 1892. S. 13.
    Toll E.  Die Tscherskische Expedition żur Erforschung der Gebiete der Kołyma, Indigirka und Jana. // Petermann’s Mitteilungen. N 4. 1892. S. 121-123.
    Toll E.  Die Tscherskische Expedition zur Erforschung der Gebiete der Kolyma, Indigirka und Jana. // Peterm. Mitt. 1892. N 5. 1892. S. 121-123.
    Toll E.  Die Tscherskische Expedition zur Erforschung der Gebiete der Kolyma, Indigirka und Jana. // N. Jb. Mineral. 1896. Bd. 3. 1892. S. 318-320.
    Кузнецов И.  Иван Деметьевич Черский (очерк жизни и научной деятельности со списком трудов покойного). // Вестник естествознания. № 9. 1892. С. 17-38.
    Кузнецов И.  Иван Деметьевич Черский. 3 мая 1845 г. – 25 июня 1892 г. (Очерк жизни и научной деятельности со списком трудов покойного). СПб. 1892. 38 с.
    Межов В. И.  Сибирская библиография. Т. 3. СПб. 1892.
    Кузнецов И.  Черский И. Д. Описание коллекций послетретичных млекопитающих животных, собранных Новосибирской экспедицией 1885-1886 гг. // Известия ИРГО. T. XXVIII. 1892. C. 500-509.
    Плеске Ф. Д.  Сообщение о получение от Черского письма. // Записки Императорской Академии Наук. Т. 69. Кн. I. 1892. С. 54.
    Некролог. // Отчет ИРГО за 1892 г. СПб.1893. С. 15-17.
    Об окончании экспедиции Черского в системе Яны, Индигирки и Колымы после смерти руководителя. // Записки Императорской Академии наук. Т. 71. 1893. С. 14-15.
    Плеске Ф. Д. Краткий очерк жизни и деятельности Черского. // Записки Императорской Академии наук. Т. 71. Протокол. 1893. С. 210-216, 236-237.
    О последних днях путешественника по Сибири Ивана Дементьевича Черского. // Записки Императорской Академии Наук. Т. 72. Кн. 1. СПб. 1893. 1-7.
    Шаргородский С. М.  О последних днях путешественника по Сибири Ивана Дементьевича Черского. СПб. 1893. 7 с.
    Ivanovsky A.  A la memoire de feu J. D. Chersky. // Bull. Soc. Natur. Moscou. T. 7. N 2-3. 1893. P. 353-363.
    Кузнецов И. Д. Резюме доклада. // Труды Санкт-Петербургского общества естествоиспытателей. Т. 24. Вып. I. Отделение зоологии и физиологии.  1894. С. 94. IХ.
    Майдель Г.  Путешествие по северо-восточной части Якутской области в 1868-1870 годах. Т. I. Перевод с немецкого В. Л. Банки. Приложение № 3 к Т. 74. Записок ИАН. СПб. 1894.
    Никитин С.  Успехи геологических знаний за 1891 год. // Ежегодник ИРО. Т. 3. 1894. С. 130, 161, 164, 172.
    Кузнецов Н. И.  Обзор работ по фито-географии России за 1891 г. // Ежегодник ИРО. Т. 3. 1894. С. 241-142.
    Branko M.  Tscherski J. D.  Wissenschaftliche Resultate der von Akademie żur Erforschung des Janalands und der neusibirischen Insein in den Jahren 1885 und 1886 ausgesandten Expedition. // Neues Jahrbuch fur Miner. Geol. Paleont. B. I. H. V. 1895. S. 151-153.
    Майдель Г.  Путешествие по северо-восточной части Якутской области в 1868-1870 годах. Т. II. Перевод с немецкого В. Л. Банки. СПб. 1894. С. 253-268.
    Кузнецов Н. И.  Обзор работ по фито-географии России за 1892-1893 г. // Ежегодник ИРО. Т. 4. 1894. С. 71-151.
    Бируля А.  Обзор работ по зоо-географии России за 1891-1893гг. // Ежегодник ИРГО. Т. V. Ч. I. 1996. С. 117-123.
    Семенов (Тян-Шаньский) П. П.  История полувековой деятельности Русского Географического общества, 1845-1895. Ч. ІІ. СПб. 1896. С. 621-626, 657, 960.
    Toll E.  J. Czersky vorlaufiger Bericht uber Forschungen im Gebiete der Flusse Kołyma, Indigirka und Jana. // Neues Jahrbuch fur Minerał. Geol. Paleont. B. II. 1896. S. 318-320.
*    Серошевский В. Л.  Якуты. Опыт этнографического исследования. Т. I. СПб. 1896. С. 100-101.
*    Приклонский В. Л.  Летопись Якутского края, составленная по официальным и историческим данным. Красноярск. 1896. С. 179.
    Указатель к изданиям Русского Императорского Географического Общества и его отделов (1886-1895 гг.). СПб. 1896.
    О поступлении средств в неприкосновенный капитал имени Черского И. Д. // Отчет ВСОРГО за 1896 г. Иркутск. 1897. С. 86.
    Ячевский Л. Предварительный отчет об исследованиях, произведенных в местности, прилегающей к южной части Байкала. // Геологические исследовании и разведочные работы вдоль линии Сибирской железной дороги. Вып. 7. 1899. С. 5, 20, 22.
    Ижицкий Н.  Геологические исследования в Иркутской губернии в 1895 году. // Геологические исследовании и разведочные работы вдоль линии Сибирской железной дороги. Вып. 7. 1898. С. 114, 117.
    Герасимов А.П. Краткий очерк о геологических исследованиях в Заяблонье в 1898 году. [Предложение А. П. Герасимова о переименовании хребта Аленгуйского в Забайкалье в хребет Черского.] // Геологические исследовании и разведочные работы по линии Сибирской железной дороги. Вып. 19. 1899. С. 16
    Dybowski B.  O Syberji i Kamczatce. Jan Czerski // Tydzień. Dodatek literacki Kurjera Lwowskiego. Nr. 8. S. 57-58. Nr. 9. S. 65-67. Nr. 10. S. 73-75. Nr. 11. S. 81. Lwów. 1899.
*    Dybowski B.  O Syberji i Kamczatce. Lwów. 1899. S. 22-42.
*    Czerski Jan. // S. Orgelbranda Encyklopedja Powszechna. T. IV. Warszawa. 1899. S. 156.
    Кащенко Н. Ф.  Скелет мамонта со следами употребления некоторых частей тела этого животного в пищу современным ему человеком. // Записки ИАН по физико-математическому отделению. Т. XI. № 7. 1901. С. 44
    Соколов А. Хлебопашество в Колыме. // Сибирская жизнь. Томск. № 85. 1903.
   Черский И. Д. // Энциклопедический словарь изд. Гранат. Т. 45. Ч. 3. 1903. С. 808-809.
    Черский Иван Дементьевич (1845-1892). // Энциклопедический словарь изд. Ф. А. Брокгауза и А. И. Эфрона. Т. 76. 1903. С. 697.
    Тульчинский К. Н.  Геологические исследования участка Кругобайкальской железной дороги // Геологические исследования вдоль линии Кругобайкальской железной дороги, под общим руководством проф. И. В. Мушкетова. СПб. 1904. С. 7-116.
    Козьмин Н. Н.  Исторический очерк деятельности Восточносибирского отдела Русского Географического общества за 50 лет. Иркутск. 1905. С. 19-20, 27.
    Соколов И.  Черский Иван Дементьевич. // Русский биографический словарь. Том Чаадаев-Швитков. СПб. 1905. С 341-346.
    Черский Иван Дементьевич // Большая Энциклопедия под ред. С. Н. Южакова. СПб. Т. ХХ. 1905. С.78.
    Яхонтов Г.  Бури озера Байкал. // Записки ИАН. Т. 19. № 3. 1906. С. 4,9-10.
    Бородин И.  Коллекторы и коллекции по флоре Сибири. СПб. 1908. С. 136-138.
    Городцов В. А.  Первобытная археология. Курс лекций. Москва. 1908. С. 250-251.
    Лоция и физико-географический очерк озера Байкала. Под ред. Ф. К. Дриженко. СПб. 1908. С. 110—1111.
    Сибирь, ее современное состояние и ее нужды. Сборник статей под редакцией И. С. Мельника. СПб. 1908. С. 237-240.
*    Толмачев И. П.  По чукотскому побережью Ледовитого океана. Предварительный отчет начальника экспедиции по исследованию побережья Ледовитого океана от устья Колымы до Берингова пролива, снаряженной в 1909 году Отделом Торгового Мореплавания Министерства Торговли и Промышленности. СПб. 1911. С. 34, 48, 49.
*    Dybowski B.  O Syberji i Kamczatce. Cz. I. Podróż z Warszawy na Kamczatcę. Kraków. 1912. S. 193-267.
    Нин-въ В.  И. Д. Черский. (25 июня 1892 г. – 25 июня 1912 г.) // Якутская окраина. Якутск. № 2. 22 июля 1912.
*    Потанин Г.  Воспоминания. // Сибирская жизнь. Томск. 23 марта 1914. С. 3.
    Поплавская Г. И. Вклад поляков в дело изучения Байкала. // Землеведение. Т. 22. Кн. 3. 1915. С. 72-95.
    Спицын А.  Русский палеолит. // Записки Отделения русской и славянской археологии Русского Археологического общества. Т. XI. 1915. С. 169.
*    Черский Иван Дементьевич. // Стож М. Е.  Словарь. Сибирские писатели, поэты и ученые в четырех частях. Ч. 1. Иркутск. 1916. С. 57.
    Черский А. И.  Командорский песец. // Материалы по изучению рыболовного и пушного промысла на Дальнем Востоке. Вып. 1. Токио. 1919.
    Павлова М. В.  Очерк исторического развития изучения третичных и послетретичных ископаемых млекопитающих, найденных в России. // Бюллетень Московского общества испытателей природы, отделения геологии. Новая серия. Т. 31. Вып. I. 1922. С. 117-148.
    Борисяк А. Геологический очерк Сибири. СПб. 1923. С. 15-17.
    Косованов В. П.  Библиография Приенисейского края. Т. II. Красноярск. 1923.
    Хороших П. П.  Исследования каменного и железного века Иркутского края. // Известия Биолого-географического института при Иркутском государственном университете. Т. 1. Вып 1. Иркутск. 1924. С. 29.
    Цыперович Г.В.  За полярным кругом. Десять лет ссылки в Колыме. Москва - Ленинград. 1924. С. 141-142.
    Talko-Hryncewicz J.  Polscy jako badacze Dalekiego Wschodu. // Przegląd Współczesny. T. 9. Nr 6. 1924. S. 357-377.
    Городцов В. А.  Археология. Т. I. Каменный период. Ленинград – Москва. 1925. С. 203.
*    Pawłowski S.  Podróżnicy polscy w okresie niewoli. // Przyrodnik. Z. 11/12. Warszawa. 1925. S. 528.
    К 75-летнему юбилею Восточно-Сибирского отдела Государственного Русского Географического общества, 1851-1926. // Живая старина. Вып. II (VI). Иркутск. 1926. С. 18.
    Огнев С. И.  Млекопитающие Северо-Восточной Сибири. Владивосток. 1926. С. 23-24.
    Попов А. В.  Очерк палэтнологических исследований и достижений Восточно-Сибирского отдела Государственного Русского Географического общества за 75 лет, 1851-1926. Иркутск. 1924. С. 5, 7, 8.
    Сушкин П. П.  Зоологические области Средней Сибири и ближайших частей Нагорной Азин и опыт истории современной фауны палеарктической Азии. // Бюллетень Московского общества испытателей природы. Отделение биологии. Новая серия. Т. XXXIV,. Вып. 5. Москва. 1924. С. 16-97.
    Шаргородский Шулим-Лейзер Моисеевич. // Кротов М. А.  Якутская ссылка 70-80 годов. Исторический очерк по неизданным архивным материалам. Москва. 1925. С. 235.
    Верещагин Г. Ю.  Опыт свода литературы по Байкалу и его побережью. // Труды комиссии по изучению озера Байкала. Ленинград. Т. 2. Ленинград. 1926. С. 187-222.
    Обзор деятельности Восточно-Сибирского отдела Русского Географического общества за 75 лет. 1851-1926. // Известия ВСОРГО. Т. 50. Вып. 1. 1926.
    Якутия. Сборник статей. Москва. 1926.
*    Dybowski B.  Wspomnienie biograficzne o archeologu i powstańcu polskim Mikołaju Witkowskim. // Światowit. T. XII - 1924/1928. Warszawa. 1928. S. 1-4.
    Обручев С. В.  Когда и кем был открыт хребет Черского? // Геологический вестник. Т. 6. № 4/6. 1928. С. 29-34.
    Обручев С. В.  Открытие хребта Черского. Москва - Ленинград. 1928. 15 с.
    Обручев С. В.  В неведомых горах Якутии. Открытие хребта Черского. Москва - Ленинград. 1928. 247 с.
*    Janik M.  Dzieje polakow na Syberji. Kraków. 1928.
    Ауэрбах Н. К.  Первый период археологической деятельности И. Т. Савенкова. // Ежегодник Государственного музея им. Н. М. Мартьянова в Минусинске. Т. VI. Вып. 2. Минусинск. 1929. С. 169, 178, 180.
    Обручев С. В.  Открытие хребта Черского. // Научное слово. № 1. Москва. 1929. С. 98-107.
    Dybowski B.  Pamiętnik... od roku 1862 zaczawsky do roku 1878. Lwów. 1930. S. 424-425.
    Атлас реки Колымы. Фото 4. Могила Черского в заимке Колымской. Иркутск. 1931. Лист № 7.
    Обручев С. В.  Индигирская экспедиция 1926 г. // Труды Всесоюзного геолого-разведочного объединения. Т. I. Вып. 74. Москва - Ленинград. 1931.
    Обручев С. В.  Колымско-Индигирский край. Геологический и географический очерк. Москва. 1931.
    Куплетский Б. М.  Тешениты и другие основные интрузия р. Колымы. // Тр. СОПС Академии наук СССР. Вып. II. Колымская геологическая экспедиция 1929-1930 гг. Т. I. Ч. I. Ленинград. 1932. С. 45-63.
    Черского хребет. // Малая Советска  Энциклопедия. Т. IX. Москва. 1932. С. 779.
*    Czerska Marta, żona Jana Czerskogo. // Zieliński S.  Mały słownik pionierów polskich kolonjalnych i morskich. Podróżnicy, odkrywcy, zdobywcy, badacze, eksploratorzy, emigrańci, pamiętnikarze, działacze i pisarze migracyjni. Warszawa. 1933. S. 71-72.
*    Czerski Jan, żona Jana Czerskogo. // Zieliński S.  Mały słownik pionierów polskich kolonjalnych i morskich. Podróżnicy, odkrywcy, zdobywcy, badacze, eksploratorzy, emigrańci, pamiętnikarze, działacze i pisarze migracyjni. Warszawa. 1933. S. 72-73.
    Обручев С. В.  Колымская землица. Два года скитаний. Москва. 1933.
    Обручев С. В.  Индигирская экспедиция 1926 г. // Труды Всесоюзного геолого-разведочного объединения. Т. II. Вып. 299. 1933. С. 1-12.
    Обручев В. А.  История геологического исследования Сибири. Период третий (1851-1888 гг.). Ленинград - Москва. 1934.
    Сосновский Г. Т.  Палеолитические стоянки в Северной Азии // Труды 2-й Международной конференции Ассоциации по изучению четвертичного периода. Вып. 5. 1934. С. 246-292.
    Черский Иван Дементьевич. // Большая Советская Энциклопедия. Т. 61. 1934. Стл. 409-410.
    Тугаринов Д.  Черского хребет. // Большая Советская Энциклопедия. Т. 61. 1934. С. 409-410.
    Samoylovitsch R.  Lactivite scientifique des revolutionaires polonais en Sibirie. // Zbiоr prac, poświecony pzez Towarzystwo Geograficzne we Lwowie. Lwow. 1934. S. 48-78.
    Верейский Н. Г.  О рукописях по геологии и геоморфологии, хранящихся в архиве Государственного Географического общества. // Известия Государственного Географического общества. Т. 67. Вып. 5. 1935. С. 619-620.
    Куплетский Б. М.  Кислые породы реки Колымы. // Тр. СОПС Академии наук СССР. Серия Якутская. Вып. 24. Колымская геологическая экспедиция 1929-1930 гг. Т. I. Вып. 3. 1935. С. 3-64.
    Слодкевич В. С.  Результаты раскопок четвертичных млекопитающих в Нижнеудинской пещере (Восточная Сибирь). // Труды Палеозоологического института Академии наук СССР. Т. 5. 1936. С. 235-241.
    Обручев В. А.  История геологического исследования Сибири. Период четвертый (1889-1917). Москва - Ленинград. 1937.
    Радугин К. В.  У грани между В. Саяном и Енисейским кряжем. // Вестник Западно-Сибирского геологического треста. № 4. 1937. С. 24-32.
    Каратаев Н.  Революционеры - географы и этнографы. // Известия Всесоюзного Географического общества. Т. 70. Вып. 6. 1938. С. 747-755.
    Lenctwicz S.  Rękopisy J. Czerskiego. // Przegląd Geograficzny. T. 17. 1938.
*    Turkowski T.  Czerski Jan (1845-1892). // Polski słownik biograficzny. Kraków. T. IV. 1938. S. 343-347.
    Ефименко П. П.  Первобытное общество. Очерки по истории палеолитического времени. 2-е изд. Ленинград. 1938. С. 515-516.
    Здобнов Н. В.  Библиография Бурят-Монголии за 1890-1936 гг. Т. 1. Естествознание. Ленинград. 1939.
    Лаптев С. Н.  Материалы к биографии и научно-исследовательской деятельности Б. И. Дыбовского в Восточной Сибири. // Известия Всесоюзного Географического Общества. Т. 71, Вып. 6. 1939. С. 856-868.
    Обручев С. В.  От Якутска до Берингова пролива. Москва - Ленинград. 1940. С. 97-102.
*    Васьковский А. П.  Памяти И. Д. Черского. // Колыма. № 6. Магадан. 1943. С. 19-22.
    Ф. Д.  Выдатны географ. // Беларусь. № 10. Мінск. 1945. С. 61-62.
*    Дамінікоўскі Ф.  Выдатныя географы-беларусы. // Полымя. № 7-8. Мінск. 1945. С. 153, 157-159.
    Геолого-географические науки (очерки по истории Академии наук СССР). Под ред акад. В. А. Обручева. Москва. 1945. С. 5, 24, 61, 79.
    Обручев В. А.  И. Д. Черский (к 100-летию со дня рождения). // Природа. № 4. 1946. С. 74-75.
    Берг Л. С.  Всесоюзное Географическое общество за 100 лет. Москва - Ленинград. 1946. С. 80-81.
*    Белов М.  В глубь колымской тайги. // Социалистическая Якутия. Якутск. 14 августа 1947.
    Борисяк А.  Краткий очерк истории русской палеозологии. // Труды Института истории естествознания АН СССР. Т. 1. 1947. С. 16.
    Огнев С.  Звери СССР и прилегающих стран. Т. 5. Москва - Ленинград. 1947. С. 645.
*    Попов Ю. В.  В низовьях Колымы. // Вокруг света. № 6. Москва. 1948. С. 45.
*    Памятник на могиле И. Д. Черского. // Социалистическая Якутия. Якутск. 27 августа. 1947.
    Бендер Н. А.  Имена русских людей на карте мира. Москва. 1948. С. 160.
    И. Д. Черский. Гравюра на дереве. // Русские географы и путешественники. Альбом. Вып. 1. Москва - Ленинград. 1948. Лист № 24.
    Обручев В. А.  Иван Дементьевич Черский. (1845-1892). // Люди русской науки. Очерки о выдающихся деятелях естествознания и техники. Том 1. Москва-Ленинград. 1948. С. 404-410.
    Громова В.  История лошадей (рода Equus) в Старом Свете. // Труды Палеонтологического института Академии наук СССР. Т. XVII. Вып. 1. Москва – Ленинград. 1949. С. 173-187.
    Рыжов П. М.  Ископаемые остатки Bison priscus Boj.в Сибири по материалам краеведческих музеев Западной Сибири, Забайкалья и Дальнего Востока СССР. // Ученые запмски Молотовского педогогического института. Вып. XII. Молотов. 1949. С. 43.
    Анучин Д. Н.  Избранные географические науки. Москва. 1949. С. 362-367.
    Ламакин В. В.  Геоморфологические идеи Черского. // Природа. № 4. 1950. С. 22-30.
    Окладников А. П.  Культ медведя у неолитических племен Восточной Сибири. // Советская археология. Т. 14. 1950. С. 7-19.
    Окладников А. П.  Освоение палеолитическим человеком Сибири. // Материалы по четвертичному периоду СССР. Вып. 2. 1950. С. 150-158.
    Зарины В. и Е.  Первые женщины-путешественницы. // Вокруг света. № 3. Москва. 1951. С. 44-45.
    Ламакин В. В.  Пометки Черского на байкальских берегах. // Восточно-Сибирская правда. Иркутск. 1сентября 1951.
    Иван Дементьевич Черский (1845-1892). // Обручев В. А.  Избранные работы по географии Азии. Т. 2. Ленинград-Москва. 1951. С. 291-300.
    Ладохин Н. П.  К вопросу о характере эпейрогенических движений северо-восточных берегов Байкала. // Проблемы физической географии. Т. 17. 1951. С. 130-139.
    Гранина А. Н.  Исследователь Восточной Сибири. (60 лет со дня смерти Черского). // Восточно-Сибирская правда. Иркутск. 10 мая 1952.
    Гранина А. Н.  И. Д. Черский. (К 60-летию со дня смерти). // Бурят-Монгольская правда. Улан-Удэ. 8 июля 1952.
    Гранина А. Н.  И. Д. Черский. (К 60-летию со дня смерти). // Забайкальский рабочий. Чита. 9 июля 1952.
    Исследователь Сибири (К 60-летию со дня смерти выдающегося русского ученого И. Д. Черского). // Советская молодежь. Иркутск. 9 июля 1952.
    Исследователь Сибири. // Наука и жизнь. № 7. Москва. 1952. С. 45.
    Каманин Л.  Подвиг жизни. // Вокруг света. № 7. 1952. С. 60-61.
    Ламакин В. В.  Геологический рейс по Байкалу. // Восточно-Сибирская правда. Иркутск. 26 октября 1952.
    Марков К. К.  Основные идеи Черского о четвертичном периоде. // Известия Академии наук СССР. Серия географическая. № 6. 1952. С. 49-51.
    Ламакин В. В.  Ушканьи острова и проблема происхождения Байкала. Москва. 1952.
    Зарины В. и Е. Путешествие М. П. Черской. Москва. 1952. 64 с.
    Ревзин Г. И.  Подвиг жизни Ивана Черского. Предисловие и научное редактирование академика В. А. Обручева. Москва - Ленинград. 1952. 108 с.
    Слоним И.  Первые русские женщины путешественницы. // Сталинская молодежь. Минск. 8 июля 1953.
    Новые материалы о И. Д. Черском. Интервью с С. В. Обручевым. // Вечерний Ленинград. Ленинград. № 283. 1953.
    Батюшков И.  Ученый самоучка. // Новый мир. № 8. 1953. С. 281-283.
    Гранина А. Н.  Исследователь Сибири И. Д. Черский. // Новая Сибирь. Кн. 28. Иркутск. 1953. С. 194-210.
    Ломакин В. В.  О наблюдениях за признаками подвижности северо-восточного берега Байкала. // Бюллетень Комиссии по изучению четвертичного периода. № 19. 1953. С. 86-90.
    Обручев В. А.  Ревзин Г. И. Подвиг жизни Ивана Черского. // Бюллетень Московского общества испытателей природы. Т. 58. Отделение геологическое. Т. 28. Вып. 5. Москва. 1953. С. 101-102.
    Ламакин В. В.  Засечки Черского на берегу Байкала. Исследования уровня воды в озере. // Известия Всесоюзного Географического Общества. Т. 85. Вып. 5. 1953. С. 506-532.
    Ламакин В. В.  Горы В. А. Обручева и И. Д. Черского в Прибайкальских хребтах. // Краткие сообщения. Известия Всесоюзного Географического Общества. Т. 85. Вып. 5. 1953. С. 596-598.
    Ефименко П. П.  Первобытное общество. Очерки по истории палеолитического времени. 3-изд. Киев. 1953. С. 312, 481-482, 587.
    Гвоздецкий Н. А.  Как были стерты белые пятна с карты СССР. Москва. 1953.
    Орловский П. Н.  Достижения и методы работы оленеводческих колхозов Нижне-Колымского района Якутской АССР. Москва. 1953. С. 77-78, 91.
    Обручев В. А.  Зарины В. и Е. «Путешествие М. П. Черской». // Известия Всесоюзного Географического Общества. Т. 86, Вып. 3. 1954. С. 302.
    Засечки Черского. // Известия Всесоюзного Географического Общества. Т. 87. Вып. 4. 1954. С. 363.
    Slabczinski W. Polscy badacze Syberii. // Wiedza i zycie. T. 21. Nr. 9. 1954. S. 590-596.
    Обручев С. В.  В неизведанные края. Путешествия на Север 1917-1930 гг. Москва. 1954.
    Riewzin G.  O Janie Czerskim. Tł. z ros. Stefan Gruchała. Warszawa. 1954. 131 s.
    Гранина А. Н.  Издания трудов И. Д. Черского в Польше. // Советская молодежь. Иркутск. 4 сентября 1955.
*    Гурвич С. С.  Последние годы М. П. Черской. // Известия Всесоюзного Географического общества. Т. 87. Вып. 4. 1955. С. 363-364.
    Семенов А.  Черский. Поэма. // На Севере Дальнем. № 3. Магадан. 1955. С. 88-98.
    Галченко И.  Мы идем на Север. Записки геолога. // На Севере Дальнем. № 2. Магадан. 1955. С. 22-65.
    Бархатова Н. Н.  Геологические исследования РГО (1845-1917). Москва - Ленинград. 1955.
    Леонтьев О. К.  Геморфология могских берегов и дна. Москва. 1955. С. 258.
    Шамшурин Ю.  На Севере Якутии. Якутск. 1955. С. 16.
*    Гранина А.  От благодарных потомков. // Социалистическая Якутия. Якутск. 25 октября 1956. С. 3.
    Галченко И.  По следам И. Д. Черского. Записки геолога // Новая Сибирь. Кн. 34. 1956. С. 226-270.
    Галченко И.  По следам Черского. Записки геолога. // На Севере Дальнем. № 4. Магадан. 1956. С. 18-51.
*    Обручев С. В.  Основные этапы жизни и творчества И. Д. Черского. // И. Д. Черский. Неопубликованные статьи, письма и дневники. Статьи о И. Д. Черском и А. И. Черском. Под ред. С. В. Обручева. Иркутск. 1956. С. 9-28.
*    Скалон B. Н.  И. Д. Черский как зоолог. // И. Д. Черский. Неопубликованные статьи, письма и дневники. Статьи о И. Д. Черском и А. И. Черском. Под ред. С. В. Обручева. Иркутск. 1956. С. 29-48.
*    Арембовский И. В.  Работы И. Д. Черского по палеонтологии четвертичных млекопитающих. // И. Д. Черский. Неопубликованные статьи, письма и дневники. Статьи о И. Д. Черском и А. И. Черском. Под ред. С. В. Обручева. Иркутск. 1956. С. 49-54.
*    Арембовский И. В. и Иваньев Л. Н.  Иван Дементьевич Черский как первый исследователь палеолита. // И. Д. Черский. Неопубликованные статьи, письма и дневники. Статьи о И. Д. Черском и А. И. Черском. Под ред. С. В. Обручева. Иркутск. 1956. С. 55-60.
*    Ильин П. И.  Работа И. Д. Черского в области метеорологии. // И. Д. Черский. Неопубликованные статьи, письма и дневники. Статьи о И. Д. Черском и А. И. Черском. Под ред. С. В. Обручева. Иркутск. 1956. С. 61-65.
*    Гранина А. Н.  Библиография произведений И. Д. Черского и работ о нем. // И. Д. Черский. Неопубликованные статьи, письма и дневники. Статьи о И. Д. Черском и А. И. Черском. Под ред. С. В. Обручева. Иркутск. 1956. С. 66-90.
*    Обручев С. В. и Гранина А. Н.  Необнаруженные рукописи И. Д. Черского. // И. Д. Черский. Неопубликованные статьи, письма и дневники. Статьи о И. Д. Черском и А. И. Черском. Под ред. С. В. Обручева. Иркутск. 1956. С. 91-93.
*    Гранина А. Н. и Обручев С. В.  Названия в честь И. Д. Черского. // И. Д. Черский. Неопубликованные статьи, письма и дневники. Статьи о И. Д. Черском и А. И. Черском. Под ред. С. В. Обручева. Иркутск. 1956. С. 94.
*   С. В. Обручев. Черновая карта с заметками И. Д. Черского. // И. Д. Черский. Неопубликованные статьи, письма и дневники. Статьи о И. Д. Черском и А. И. Черском. Под ред. С. В. Обручева. Иркутск. 1956. С. 191-195.
*    Документы, относящиеся к болезни и смерти И. Д. Черского (Публикация и введение С. В. Обручева). // И. Д. Черский. Неопубликованные статьи, письма и дневники. Статьи о И. Д. Черском и А. И. Черском. Под ред. С. В. Обручева. Иркутск. 1956. С. 295-299.
*    Черская М. П. Воспоминания о Колымской экспедиции 1892 г (Публикация и введение С. В. Обручева). // И. Д. Черский. Неопубликованные статьи, письма и дневники. Статьи о И. Д. Черском и А. И. Черском. Под ред. С. В. Обручева. Иркутск. 1956. С. 300-309.
*    Список архивных материалов (Составлен С. В. Обручевым и А. Н. Граниной). // И. Д. Черский. Неопубликованные статьи, письма и дневники. Статьи о И. Д. Черском и А. И. Черском. Под ред. С. В. Обручева. Иркутск. 1956. С. 310-322.
*    Обручев В. А.  Моя встреча с Черским. // И. Д. Черский. Неопубликованные статьи, письма и дневники. Статьи о И. Д. Черском и А. И. Черском. Под ред. С. В. Обручева. Иркутск. 1956. С. 323-324.
*    Пресняков Е. А.  Воспоминания Б. Дыбовского о Черском. // И. Д. Черский. Неопубликованные статьи, письма и дневники. Статьи о И. Д. Черском и А. И. Черском. Под ред. С. В. Обручева. Иркутск. 1956. С. 325-326.
*    Дыбовский Б.  Ян Черский (Биография). // И. Д. Черский. Неопубликованные статьи, письма и дневники. Статьи о И. Д. Черском и А. И. Черском. Под ред. С. В. Обручева. Иркутск. 1956. С. 327-336.
*    Дыбовский Б. Выдержки из дневника (Пребывание в Иркутске и приготовления к дальнейшему путешествию). // И. Д. Черский. Неопубликованные статьи, письма и дневники. Статьи о И. Д. Черском и А. И. Черском. Под ред. С. В. Обручева. Иркутск. 1956. С. 337-342.
*    [С. М. Шаргородский]  О последних днях путешественника по Сибири Ивана Дементьевича Черского. (Читано в заседании Физико-математического Отделения 16 декабря 1892 года). // И. Д. Черский. Неопубликованные статьи, письма и дневники. Статьи о И. Д. Черском и А. И. Черском. Под ред. С. В. Обручева. Иркутск. 1956. С. 343-348.
*    Ядринцев Н.  Памяти И. Д. Черского. // И. Д. Черский. Неопубликованные статьи, письма и дневники. Статьи о И. Д. Черском и А. И. Черском. Под ред. С. В. Обручева. Иркутск. 1956. С. 349-353.
*    Черская М. Н.  Воспоминания о А. И. Черском. // И. Д. Черский. Неопубликованные статьи, письма и дневники. Статьи о И. Д. Черском и А. И. Черском. Под ред. С. В. Обручева. Иркутск. 1956. С. 354-357.
*    Куренцов И.  А. И. Черский как исследователь. // И. Д. Черский. Неопубликованные статьи, письма и дневники. Статьи о И. Д. Черском и А. И. Черском. Под ред. С. В. Обручева. Иркутск. 1956. С. 358-368.
*    Иванов В.  Памятник ученому-революционеру. // Социалистическая Якутия. Якутск. 7 июня 1957. С. 3.
*    На лодке вдоль берегов Байкала. // Худзиковская Я., Ястер Я.  Люди великой отваги. Рассказы о польских путешественниках. Перевод с польского В. С. Кулеша и Л. В. Якубовича. Москва. 1957. С. 185-205.
    Ревзин Г. Путешествие Саши Черского. Повесть. Москва. 1957. 270 с.
    Иванов Г.  Русские женщины – исследователи Якутии. // Социалистическая Якутия. Якутск 14 мая 1958.
    Fijalkauskytė N.  Jonas Čerskis. // Mokslas ir gyvenimas. Nr. 5. Vilnius. 1958. S. 24-28.
    Пармузин Ю. П.  Иван Дементьевич Черский. // Отечественные физико-географы и путешественники. Москва. 1959. С. 360-367.
    Eitmanavičienė N.  Jonas Čerskis 1845-1859. Vilnius. 1959. 48 s.
*    Кротов М. А.  Участники польского освободительного восстания 1863-1864 гг. в Якутской ссылке. // Сборник научных статей. Якутский республиканский краеведческий музей им. Емельяна Ярославского. Вып. III. Якутск. 1960. С. 62.
    Коваль С. Ф.  К биографии И. Д. Черского.. // Известия Всесоюзного Географического Общества. Т. 92. Вып. 4. Ленинград. 1960.
    Последние годы М. П. Черской // Гурвич С.С.  Они были на Дону. Краеведческие очерки. Ростов-на-Дону. 1960. С. 38–47.
    Поэма о Черском. // Алдан-Семенов А.  Север, север. Повести. Москва. 1960.
    Мостахов С.  Черскэйдэр хорсун экспедициялара. // Кыым. Якутскай. Ыам ыйа 21 к. Бэс ыйа 3, 11, 18 к. 1961.
    Гурвич С.  Исследователь Колымы. // Водный транспорт. 20 июня 1961.
*    Коваль С. Ф.  Г. Н. Потанин и И. Д. Черский (новые материалы). // Известия Всесоюзного Географического Общества. Т. 93. Вып. 3. Ленинград. 1961. С. 250-253.
    Обручев В. А.  Иван Дементьевич Черский. // Люди русской науки. Т. ІІ. Геология. География. Москва. 1962. С. 38-45.
    Ducmal-Pacowska H.  Jan Czerski. (1845-1892) // Przegląd geol. Polska. T. 10. Nr. 11 (116). 1962. S. 627.
    Алдан-Семенов А. И.  Черский. Москва. 1962. 223 с.
    Брагин А. Поэзия трудных странствий. // Простор. № 7. 1963. С. 77-78.
    Леваковская Е.  Повесть о Черском. // Москва. № 9. 1963. С. 215-216.
   Ламакин В. В. Обручевский сброс и восточно-байкальские долины Черского. // Очерки по истории геологических знаний. Вып. 12. К 100-летию со дня рождения Владимира Афанасьевича Обручева. Москва. 1963. С. 124-143.
    Обручев C.  Увлекательно..., но с грубыми ошибками. // География в школе. № 1. 1964. С. 92-93.
    Обручев В. А.  И. Д.Черский. // Избранные труды. Т. VI. Москва. 1964. С. 149-155.
    Wdowin W.  Z dziejów pobytu powstańców styczniowych na Jenisejskim zesłaniu. // Przegląd historyczny. T. LV. Z. 1. Warszawa. 1964. S. 91, 96.
*    Po śladach badacza Kołymy. // Nowakowski W.  Lena płynie na północ. 1971 kilometrów leńskiej żeglugi. Warszawa. 1964. S. 61-74.
    Мостахов С.  Отважный исследователь (К 120-летию со дня рождения И. Д. Черского, ученого и исследователя Сибири). // Социалистическая Якутия. Якутск. 15 мая 1965.
    Мостахов С.  Иван Дементьевич Черский. (К 120-летию со дня рождения). // Календарь знаменательных и памятных дат. Якутск. 1965. С. 45-47.
    Оводов Н. Д.  Неопубликованное письмо И. Д. Черского и малоизвестные сведения о его авторе. // Известия ВГО. Т. 98. Вып. 1. 1966. С. 75-77
    Малагин А.  И. Д. Черскэй биллибэт суруктарыттан. // Кыым 11 февраля 1966.
    Евченко С.  Имя на карте. (О исследователе Колымы и Индигирки И Д. Черском). // Социалистическая Якутия. Якутск. 22 марта 1966.
    Магидович И. П.  Очерки по истории географических открытий. Москва. 1967. С. 469-471, 573.
*    В поисках останков мамонтов.// Грицкевич В. П.  Путешествия наших земляков. Из истории страноведения Белоруссии. Минск. 1968. С. 187-205.
*    Яхонтов В.  Памяти И. Д. Черского. // Дальний Восток. № 3. Хабаровск. 1968. С. 190.
*    Бычок Б.  Из истории освоения Индигирки. // Северная заря. Усть-Нера. 25 августа 1968. С. 3.
*    Савченко В.  История одного экспоната. // Советская Колыма. Зырянка. 24 октября 1968.
    Яковлев А.  И. Д. Черскэй музей-дьиэтэ. // Кыым. Якутскай. 27 ноября 1968.
*    Семёнов Ю.  По следам Черского. // Социалистическая Якутия. Якутск. 9 января 1969.
*     Сипливинский В. Н.  Письма И. Д. Черского в Архиве Г. Н. Потанина. // Известия Забайкальского филиала Географического общества СССР. Т. V. Вып. 5. Чита. 1969. С. 162-171.
    Фролов В.  Сподвижница великого землепроходца. // Социалистическая Якутия 15 марта 1970.
    Мостахов С.  Научный подвиг геолога. (К 125-летию со дня рождения И. Д. Черского.). // Социалистическая Якутия. Якутск. 15 мая 1970.
    Ламакин В.  Героика одной жизни. // Нёман. № 12. Минск. 1970.
    Лебедев Д. М, Есаков В. А.  Русские географические открытия и исследования. Москва. 1971. С. 440-447, 452, 478.
*    Бабкин П. В., Бубнис Г. К.  Иван Дмитриевич Черский. (К 100-летию с начала научной деятельности). // Колыма. № 9. Магадан. 1971. С. 46-47.
    Czarniecki S. Czerski, Jan // Dictionary of Scientific Biography. Vol. 3. N.Y. Charles Scribner’s Sons. 1971. P. 531-532.
    Фролов В.  Мавра - Черская хайата. // Бэлэм Буол. Якутскай. Муус устар 4 к. 1971.
    Последние письма И. Д. Черского. 1891-1892. // Якутский архив. Вып. 4. 1972.
    Русанов Б. С.  Когда идешь тропою Черского. // Социалистическая Якутия. Якутск. 1 февраля 1972.
    Historia kontaktów polsko-rosyjskich w dziedzinie geologie i geografii (Monogr. z dziejów Nauki i techn, PAN, t. 82). Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk. 1972.
*    Kuczyński A.  Syberyjskie szlaki. Wrocław. 1872. S. 18-19, 22, 280, 286, 293-300, 302, 304, 306, 315, 317-318, 327, 382, 397-399, 402, 404, 428, 432, 434-435, 437.
    Фролов Б. В.  Первые исследователи сибирского палеолита. // Вопросы истории. № 5. 1973. С. 214-220.
    Kolasińska J.  Geograficzne prace Jana Czerskiego. // Сzasopismo Geograficzne. T. 44. Z. 1. 1973.
    Белов М.  Полюс холода. // Хабаровск. 1973. С. 94-95.
    Алдан-Семенов.  Последние дни И. Д. Черского. Отрывок из повести Алдана-Семенова «Сага о Севере». // Колымская правда. 27 июня, 29 июня. Черский. 1974.
    Динамика мотивации в биографии исследователя // Человек науки. Москва. 1974. С. 173-188.
*    Чэрскі Іван Дземенцьевіч. // Беларуская Савецкая Энцыклапедыя. Мінск. Т. ХІ. 1974. С. 264.
*    Русанов Б. С.  Следы невиданных зверей. Документальная повесть. // Полярная звезда. № 4. Якутск. 1975. 92-109.
    Русско-польские связи в области наук о Земле. Москва. 1975. 227 с.
    Алдан-Семенов А.  Черскэй. Тылб. В. Г. Вешников. Якутскай. 1976. 191 с.
*    Дубінка В.  Па маршрутах Чэрскага. // Голас Радзімы. Мінск. 27 студзеня 1977. С. 8.
    Легенда об утесе. // Колымская правда. Черский. 26 июля 1977.
    Фролов В.  Его вечный памятник – высокие горные хребты. // Бэлэм Буол. Якутскай. Тохсунньу 27 к. Олунньу 3 к. 1977.
*    Armon W.  Polscy badacze kultury Jakutów. // Monografie z Dziejów Nauki i Techniki. T. CXII. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk. 1977. S. 87-9, 11, 13, 32-33, 45, 49-53, 60, 163, 172.
*    Середкин А.  Рядом с Черским. // Колымская правда. Черский. 10 августа 1978.
*    Гранина А. Н.  Черский, сын Черского. Очерк // Колымская правда. Черский. 12, 15 августа 1978.
*    Самойлова Г.  Поиск продолжается. // Колымская правда. Черский. 26 октября 1978.
    Черский И. Д. // Большая Советская Энциклопедия. Т. 29. 3-е изд. Москва. 1978. С. 112.
    Черского хребет. // Большая Советская Энциклопедия. Т. 29. 3-е изд. Москва. 1978. С. 112.
*    Бравер Е.  Іван Чэрскі – ураджэнец Верхнедзвіншчыны. // Дзвінская праўда. Верхнядзвінск. 2 чэрвеня 1979.
*    Бравер Е.  Славуты вучоны – наш зямляк. // Віцебскі рабочы. Віцебск. 5 ліпеня 1979.
    Илгунас Г. П.  И. Черский и Вильнюс. // Вопросы истории науки и техники Прибалтики (Тезисы докладов ХІІ Прибалтийской конференции по истории науки и техники). Вильнюс. 1979. С. 178-179.
*    Пархута Я.  Рака яго дзяцінства. // Родная прырода. № 2. Мінск. 1979. С. 15-16.
    Голенкова А. И.  Пик Яна Черского. Документально-художественная повесть. Иркутск. 1980. 128 с.
    Филиппов М.  По следам русских землепроходцев. // Колымская правда. 19 сентября 1981.
    Самойлова Г.  Черский и его спутники. // Колымская правда. Черский. 17 января 1981.
    Мосова А.  Исследователь Сибири. // Советская Колыма. Зырянка. 17 февраля 1981.
*    Охлопков В. Е.  История политической ссылки в Якутии. Книга первая (1825-1895). Якутск. 1982. С. 152, 157-160-162.
    Самойлова Г.  Его имя носит наш поселок. // Колымская правда. 11 мая 1982.
    Петрова Л.  Встреча в Черском. [Об экспедиции по маршруту первопроходцев.] // Колымская правда. 22 июня1982.
*    Калугина А.  Дом-музей И. Д. Черского. Зырянка. 13 июля 1982. С. 2.
    Jlgūnas G.  Jonas Čerskis. Vilnius. 1983. 144 p.
*    Сафронова Т.  Встреча с гостями из Литвы. // Колымская правда. Черский. 18 августа 1984.
*    Илгунас Г.  Юность Черского. Предисловие Г. Самойловой. // Колымская правда. Черский. 14, 21 июля 1984. Черский. 1984. С. 2-3.
*    Калі смерць не спыняе. // Грыцкевіч В.  Нашы славутыя землякі. Мінск. 1984. С. 20-26.
*    Наш корр.  На путь борьбы. // Советская Колыма. Зырянка. 30 апреля 1985.
    Самойлова Г.  Иван Дементьевич Черский. // Колымская правда. 27 апреля 1985.
*    Рака яго дзяцінства. // Пархута Я.  Жаваранак над полем. (Эцюды роднага краю). Мінск. 1985. С. 101-114.
*    Čerskis Jonas. // Tarybų Lietuvos Enciklopedija. T. 1. Vilnius. 1985. S. 351.
*    Радзіма Чэрскага (в. Свольна, Валынецкі сельсавет). // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Віцебская вобласць. Мінск. 1985. С. 175.
*    Когда и смерть не останавливает. // Грицкевич В. П.  От Немана к берегам Тихого океана. Минск: Полымя. 1986. С. 236-243.
    Дягилев Е.  Ученай чинчийээччы // Верхоянский коммунист. № 20. 1986.
    Самойлова Г.  Помнят благородные потомки. // Колымская правда. 29 апреля 1986.
    Wójcik Z.  Jan Czerski. Polski badacz Syberii. Lublin. 1986. 368 s.
    Черский И. Д. // Их именами названы... Энциклопедический справочник. Минск. 1987. С. 667
    Вельтнер Ю.  «Науке и Отечеству служить...» // Знамя юности. 30 июня 1988.
    Пашков В.  Хребет Черского. // Турист. № 6. 1988. С. 21-22.
*    Экспедиция И. Д. Черского (1890-1892 гг.). // По историческим и памятным местам Нижней Колымы. Автор-составитель Г. В Самойлова. Черский. 1988. С. 10-11.
    Килессо Г. Т.  Улица имени… 3-е изд. Иркутск. 1989. С. 73-78.
*    Ширина Д. А.  И. Д. Черский и исследователь Якутии. // Якутская политическая ссылка (ХIХ – начало ХХ в.). Сборник научных трудов. Якутск 1989. С. 92-121.
*    Turkowski T.  Czerski Jan (1845-1892). // Polski słownik biograficzny. Kraków. T. IV. 1938. Reprint. Wrocław. 1989. S. 343-347.
*    Черский (литов. Čerskis) Иван Дементьевич (Ионас, Ян). // Литва. Краткая энциклопедия. Вильнюс. 1989.
*    Научный подвиг на Колыме. // Оноприенко В. И.  геологи на Крайнем Севере. Москва. 1990. С. 36-49.
    Дягилев Е.  Имя, ничем не запятнанное. // Социалистическая Якутия. Якутск. 14 февраля 1991.
*    Атласов П.  Увековечить имена первопроходцев. // Северная заря. Усть-Нера. 11 апреля 1991. С. 2.
*    Асиновский С.  «Когда я буду отходить...» // Во славу Родины. Минск. 20 июля 1991.
    Аношко В. С., Ермоленко В. А., Жмойдяк Р. А.  Ян Доминикович Черский (1845-1892). // Вестник Белорусского университета. Сер. 2. Химия, биология, география. № 3. Минск. 1992 С. 92-93.
    Винокуров В.  Главная достопримечательность Верхневилюйска. [Верхнеколымска] // Ленский водник. Якутск. 4 ноября 1992. С. 4.
*    Czerski Jan.  // Slabczynscy W. i T.  Słownik Podróżników Polskich. Warszawa. 1992. S. 79-82.
*    Черский Иван Дементьевич. 100 лет окончания экспедиции. 1892 – 1992. Составители Г. В. Самойлова и З. М. Роббек. Черский. 1992. 14 с.
*    Третьяков А. А.   Среднеколымск. Якутск. 1993. С. 45-47.
    Czerski Jan. // Mały Leksykon Podróżników i Odkrywców. Warszawa: Real Press. 1994. S. 133-135.
*    Беларускі фонд Сораса – Музею Чэрскага. // Голас Радзімы. Мінск. 26 студзеня 1995. С. 2.
    Ярмоленка В. А.  Чэрскi Ян Дзяменцьевiч. (Да 150-годдзя з дня нарадження). // Беларускi універсiтэт. 18 мая. № 8. 1995.
    Верба Я.  Черский – ученый и путешественник. // Туризм и отдых (Турызм і адпачынак). Минск. 28 июня - 10 июля 1995. с. 8.
    Гарэцкі Р.  Сын ліцвіна, славуты на ўвесь свет. // Звязда. № 85. Мінск. 1995. С. 2.
    Гарэцкі Р., Ярмоленка В.  Найлепшы знаўца Сібіры... // Навіны Акадэміі навук Беларусі. № 19. Мінск. 1995. С. 4.
    Гончаров А. В.  Великий белорус. // Народная газета. № 92. Минск. 1995. С. 2
    Гончаров А. В.  Черский - ученый и путешественник. // Туризм и отдых. № 13. Минск. 1995. С. 8.
    Ермоленко В. А.  Иван Дементьевич Черский. // Вестник Белорусского университета. Сер. 2. Химия. Биологи. География. № 2. Минск. 1995. С. 73.
    Ермоленко В. А.  Иван Демьянович Черский. // Добры вечар /Добрый вечер/. 16 мая 1995.
    Ермоленко В. А.  От Немана до Колымы. К 150-летию со дня рождения И. Д. Черского // Неман. № 6. Минск. 1995. С. 206-225.
    Кручак С. А.  Беларускi патрыет – даследчык Сiбiры. // Лiтасфера. № 3. 1995. С. 168-169.
    Микос В.  Одержимый геолог, открывший последние горы... // Имя. № 3. 17 мая 1995. С. 14.
*    Szakiel H.  O polskich podróżnikach. // Polak na Łotwie. Nr. 3-4. Riga. 1995. S. 47-50.
    Шпакоўская Г.  Свята ў Валынцах.  // Народнае слова. 1 чэрвеня 1995. С. 4.
    Кабановіч І. І.  Імем Чэрскага названы горад, краж, гара, даліна... // Прамень. № 7. Ліпень. 1995.
    Карлюкевіч А.  Жыццёвы подзвіг Чэрскага. // Літаратура і мастацтва. Мінск. 10 лістапада 1995.
    Орлов В.  Памятник на заимке Колымская. // Дело (Восток + Запад). № 12. Минск. 1995. С. 54-55.
*    Пашкевіч У.  “Ліцвін па паходжанню”. // Наша Слова. 28 чэрвеня 1995. С. 4.
*    Болотов А.  «Мекка» белорусских географов. // Туризм & отдых. Минск. 23 августа - 5 сентября 1995.
    Болатаў А.  “Мекка” географаў. // Настаўніцкая газета. Мінск. 13 верасня 1995.
    Соніч А.  Калі я буду адыходзіць... // Беларуская мінуўшчына. № 2. Мінск. 1995. С. 57-58.
    Хамец М.  На цэлы свет славуты “сын ліцвіна”. // Раніца. № 25. 22 чэрвеня 1995.
    Яковлев А.  Горы стали ему вечным памятником. // 7 дней. Минск. 4 февраля 1995. С. 9.
    Ярмоленка В. А.  За даляглядам Айкумены. Іван Чэрскі. Мінск. 1995. 64 с.
    Иван Дементьевич Черский (150 лет со дня рождения). Библиографический указатель. Автор-составитель: член-корреспондент Петровской Академии Наук и Искусств, доктор геогр. наук В. А. Ермоленко. Минск. 1995. 30 с.
    Ярмоленка В. Чалавек незвычайнага лесу. // Родная прырода. № 4. Мінск. 1995. С. 28.
    Ярмоленка В. Слаўны сын зямлі беларускай. // Літаратура і мастацтва. № 23-24. 1995. С. 12.
*    Ярмоленка В.  Імя яго успрымаецца як сімвал. // Голас Радзімы. 11 мая 1995. С. 5-7.
*    Іван Дзяменцьевіч Чэрскі (1845-1892). // Новыя кнігі. № 8. Мінск. 1995. С. 6-8.
*    Новыя кнігі. Па старонках беларускага друку. № 9. Мінск. 1995. С. 7-8.
    Болатаў А.  Імя на карце. // Беларуская думка. № 6. 1995. С. 64-65.
*    Коласаў Л.  Разгадана тайна маркі. // Голас Радзімы. Мінск. 7 снежня 1995. С. 8.
    Чэрскі I. Д. // Беларусь. Энцыклапедычны даведнік. Мінск. 1995. С. 762
*    Ілгунас Г.  Дзяцінства і юнацтва Яна Чэрскага. Пераклаў А. Баркоўскі. // Бярозка. № 1. Мінск. 1996. С. 14-15.
*    Кузняцоў М.  Рыцар навуковага подзвігу. // Чырвоная змена. Мінск. 30 студзеня 1996. С. 3.
*    Самойлова Г.  Подвиг длинною в жизнь. К 65-летию образования Нижнеколымского улуса. // Колымская правда. Черский. 6 февраля 1996. С. 4.
*    Дзярновіч А.  Літаратура факту. // Наша Ніва. Менск. 1 сакавіка 1996. С. 10.
    Гончаров А.  Ян Черский – ученый и путешественник. // Падарожнік. № 2. Мінск. 1996. С. 3-7.
    Болатаў А.  Байкальскія “аўтографы” знакамітага беларуса. // Падарожнік. № 3. 1996. С. 3-4.
    Гончаров А.  Имя Черского на карте Сибири. // Падарожнік. № 2. Мінск. 1996. С. 3-5.
    Арлоў У.  Запавет Яна Чэрскага. // Свободные новости-плюс. 17-24 мая 1996. С. 13.
    Ярмоленка В.  Ян Чэрскі. // Геаграфія: праблемы выкладання. Мінск. 1996. С. 117-127.
*    Ковлеков.  Якутский купец Кривошапкин. // Северная заря. Усть-Нера. 20 июля 1996.С. 2.
    Белов С.  Исследователь Восточной Сибири. // Віцьбічы – Витьбичи. 24сентября 1996. С. 7.
    Ён і мёртвы – наперадзе. Іван Чэрскі. // Марціновіч А.  Зерне да зерня. Гісторыя ў асобах. Эсэ. Нарысы. Мінск. 1996. С. 296-310.
    Шымук Б.Ф.  Аўтографы на карце планеты. // Навуковая спадчына геолагаў і географаў зямлі беларускай. Мінск. 1996. С. 6-16.
    Бендер Н. Сын белорусской земли. // Тайный замысел командора, или Путешествия и невероятные приключения. Сост. и автор вступ. статей В. Т. Вольский. Минск. 1997. С. 369-373.
*    Наследство купца. // «Аргументы и факты» на Севере. Саха-Якутия. № 16. Якутск. 1998. С. 8.
    Арлоў У.  Запавет Яна Чэрскага. // Навіны. 6 лістапада 1998. С. 6.
*    Шостакович Б. С.  Евреи – участники польского национально-освободительного движения начала 1800-х гг. в Сибирской ссылке. Три биографических портрета. // Сибирь. Евреи, Россия. Иркутск. 1998. С. 153.
*    Кротов М. А.  Участники польского освободительного восстания 1863-1864 гг. в Якутской ссылке. // Поляки в Якутии. Материалы научно-практической конференции. Якутск, 19 сентября 1997 года. Якутск 1998. С. 20.
*    Ширина Д. А.  Ян Черский и Якутия. // Поляки в Якутии. Материалы научно-практической конференции. Якутск, 19 сентября 1997 года. Якутск 1998. С. 52-60.
*    Шишанов В.  Я, Мавра Черская... // Віцебскі рабочы. Віцебск. 29 снежня 1998.
*    Шишанов В.  Мавра Черская: десять лет спустя. // Віцебскі рабочы. Віцебск. 22 ліпеня 1999. С. 4.
*    Надрукавана пра кантакты ў Беларусі і ў свеце // Кантакты і дыялогі. № 9-10. Мінск. 1999. С. 51.
*    Робек З.  Для ўшанаваньня памяці Чэрскага. // Кантакты і дыялогі. № 11-12. Мінск. 1999. С. 24.
*    Чэрскі Іван (1845-1892). // Географы і падарожнікі Беларусі. Альбом – атлас пад рэдакцыяй доктара геаграфічных навук В. А. Ярмоленкі. Мінск. 1999.
    Гарэцкі Р.  Сын ліцвіна — вялікі расійскі натураліст. Чэрскі Іван Дзяменцьевіч. // Памяць. : Верхнядзвінскі раён у 2 кнігах. Кн. 1. Мінск. 1999. С. 68-70.

*    Кучинский А.  Он оставил свой след на картах Сибири... // Новая Польша. № 1. Warszawa. 2000. С. 45-49.
*    Czerski Jan. // Kijas A. // Kijas A.  Polacy w Rosji od XVII wieku do 1917 roku. Słownik biograficzny. Warszawa. 2000. S. 60-62.
*    Якутия. Хроника. Факты. События. 1632-1917 гг. Сост. Калашников А. А. Якутск. 2000. 253-254, 259.
*    Ярмоленка В.  Чэрскі Іван (Ян) Дзяменцьевіч. // Хто ёсць Хто сярод беларусаў свету. Энцыклапедычны даведнік. Ч. 1. Беларусы і ўраджэнцы Беларусі ў памежных краінах. Мінск. 2000. С. 299-300.
*    Экспедиция И. Д. Черского в область Яну, Индигирки, Колымы (1891-1892). // Энциклопедия Якутии. Т. 1. Москва. 2000. С. 208-209.
*    Черский Иван Дементьевич (1845-1892). // Энциклопедия Якутии. Т. 1. Москва. 2000. С. 409.
*    Gdzie Kołymy strome brzegi. Opowieść o Janie Czerskim. [Wywiad S. Skrobockiego z A. Kuczyńskim] // Magazyn Polski. Nr. 1. Grodno. 2001. S. 18-23
*    Шелехова Р. В., Оконешников Е. Е.  Документы Национального архива РС(Я) об экспедиции И. Д Черского. // Якутский архив. № 3. Якутск. 2001. С. 10-17.
    Исакова Л. Ф.  Роль ученого-исследователя И. Д. Черского в формировании фондов Иркутского областного краеведческого музея. // Краеведческие записки. Вып. 8. Иркутск. 2001. С. 68-71.
    Гарэцкі Р.  Беларускія і рускія геолагі: І. Д. Чэрскі і Г. І. Гарэцкі - паралелі гісторыі і лёсу. // Гісторыя, культаралогія, мастацтвазнаўства. Матэрыялы ІІІ Міжнароднага кангрэса беларусістаў “Беларуская культура ў дыялогу цывілізацый, 1-я сес.  – 21-25 мая, 2-я сес. – 4-7 снежня 2000 г. , Мінск. /Беларусіка = Albaruthenica. Кн. 21./ Мінск. 2001. С. 131-135.
*    И. Д. Черский. // Пестерев В. История Якутии в лицах. Якутск. 2001. С. 116-118.
*    Иван Черский. // Армон. В.  Польские исследователи культуры якутов. Перевод с польского К. С. Ефремова. Москва. 2001. С. 48-52.
*    Ziółkowska E.  Polski pomnik w Jakucku. // Z kraju nad Leną. Związki polsko-jakuckie dawniej i dziś. Wrocław. 2001. S. 230-231.
    Трапезникова Л.  Трудная дорога домой. // Беларускі час. 4 студзеня 2002 . С. 8.
*    Рудакоу А.  Лёс беларуса. Нашему земляку Яну Черскому исполняется 157 лет. // Маланка. № 4. Красавік. Іркуцк. 2002. С. 5.
    Васильев В.  География Черского. // 7 дней. Минск. 21 сентября 2002 . С. 14.
*    Хурсік В.  Трагедыя белай гвардыі. Беларускія дваране ў паўстанні 1863-1864 г. г. Гістарычны нарыс і спісы. Мінск. 2001. С. 40.
*    Хурсік В.  Трагедыя белай гвардыі. Беларускія дваране ў паўстанні 1863-1864 г. г. Гістарычны нарыс і спісы. Мінск. 2002. С. 40.
*    Kuczyński A.  Z kraju nad Leną. // Wrocławskie Studia Wschodnie. Nr. 6. Wrocław. 2002. S. 329.
*    Имени Яна Черского. // Мисия. Иркутское Таварищество Белоруской Культуры имени Яна Черского. Иркутск. 2002. С. 1-2.
*    Исследователь Сибири (Иван Дементьевич Черский). // Медный всадник. Приложение к газете «Земля русская». Т. 1 (10). СПб. 2002. С. 150.
*    Шишанов В. А.  Мавра Черская: время воспоминаний // Архіўная спадчына Віцебшчыны як крыніца вывучэння гісторыі краю. Матэрыялы архіўных чытанняў, прысвечаных 150-годдзю з дня нараджэння А. П. Сапунова. 6-7 чэрвеня 2002 г. Віцебск. Мінск – Віцебск. 2002. С. 111-120.
    Цішук Г. Да белых плямаў Сібіры. // Беларусь. № 5. Мінск. 2003. С. 40-42.
    Рудаков О.  Неизвестные факты из биографии Я. Д Черского и его семьи. // Маланка. № 12. Снежань. Іркуцк. 2003. С. 5-6.
    Рудаков О.  Неизвестные факты из биографии Я. Д Черского и его семьи. // Маланка. № 1. Студзень. Іркуцк. 2003. С. 7.
    И. Д. Черский (1845-1892). Ф. 1056 /Санкт-Петербургский филиал архива РАН/ // История Якутии в документах архивов г. Санкт-Петербурга. (Краткий справочник) Сост. А. А. Калашников. Якутск. 2003. С. 145.
*    Чэрскі Іван Дзяменцьевіч // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі ў 6 тамах. Т. 6. Кн. 2. Мінск. 2003. С. 185.
*    Чэрскі Іван Дзяменцьевіч // Беларуская энцыклапедыя ў 18 тамах. Т. 17. Мінск. 2003. С. 333- 334.
*    Чэрскі Іван Дзяменцевіч. // Маракоў Л. У.  Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі 1794-1991. Энцыклапедычны даведнік у 3 тамах. Т. 2. Мінск. 2003. С. 336-337.
*    Исследователь Якутии запечатлен на монетах польского банка. // Эхо столицы. Якутск. 12 ноября 2004. С. 4.
    Варанько К. Д.  15 мая – 160 гадоў з дня нараджэння І. Д. Чэрскага, геолага, географа, даследчыка Сібіры. // Геаграфія: праблемы выкладання. № 2. Мінск. 2005. С. 61-63.
    Кухарева Е. Д.  Подвиг жизни И. Д. Черского. // Адукацыя і выхаванне. № 5. Мінск. 2005. С. 76-77.
*    Лопух П. С.  Прадмова. // Чэрскі Іван Дзяменцьевіч. Да 160-годдзя з дня нараджэння. Зборнік артыкулаў. Вып. 1. Мінск. 2005. С. 4.
*    Брылеўскі М. М.  Выхадцы з Беларусі - даследчыкі розных краін і рэгіёнаў свету. // Чэрскі Іван Дзяменцьевіч. Да 160-годдзя з дня нараджэння. Зборнік артыкулаў. Вып. 1. Мінск. 2005. С. 5-6.
*    Смолякова В.Л.  Иван Дементьевич Черский (к 160-летию со дня рождения). // Чэрскі Іван Дзяменцьевіч. Да 160-годдзя з дня нараджэння. Зборнік артыкулаў. Вып. 1. Мінск. 2005. С. 14-16.
*    Шишанов В. А.  Мавра Черская на Витебщине. // Чэрскі Іван Дзяменцьевіч. Да 160-годдзя з дня нараджэння. Зборнік артыкулаў. Вып. 1. Мінск. 2005. С. 17-23.
*    Гарэцкі Р.  Беларускія і рускія геолагі: І. Д. Чэрскі і Г. І. Гарэцкі - паралелі гісторыі і лёсу. // Чэрскі Іван Дзяменцьевіч. Да 160-годдзя з дня нараджэння. Зборнік артыкулаў. Вып. 1. Мінск. 2005. С. 23-28.
*    Емельянов Ю. Н.  Роль Ивана Черского в развитии теории эволюционного развития рельефа. // Чэрскі Іван Дзяменцьевіч. Да 160-годдзя з дня нараджэння. Зборнік артыкулаў. Вып. 1. Мінск. 2005. С. 28-30.
*    Мотузко А.Н. Вклад И. Д. Черского в развитие палеонтологической науки. // Чэрскі Іван Дзяменцьевіч. Да 160-годдзя з дня нараджэння. Зборнік артыкулаў. Вып. 1. Мінск. 2005. С. 30-33.
    Чикачев А.  Два хребта Яна Черского. // Якутия. Якутск. 16 апреля 2005. С. 4.
    Рудаков О.  Ян Черский и семья. // Созвездие дружбы. Общественно литературно-художественный альманах народов Восточной Сибири. № 1. Иркутск. 2005. С. 235-239
    Навуковая спадчына Івана Чэрскага. // Русецкі А. У.  Мастацкая культура Віцебскага паазер’я Мінск. 2005. С. 298-300.
*    Кошевникова Г. И.  Их имена на карте Земли. // Геаграфія: праблемы выкладання. № 2. Мінск. 2006. С. 63.
    Черская Мавра (1857-1940) русская путешественница, исследовательница Колымы. // Данилова Т. Н.  Богини далеких странствий. Москва. 2006.
*    Зубрыцкі Э.  Выпрабаванне лёсам. Да 115-годдзя памяці І. Д. Чэрскага. // Краязнаўчая газета Мінск. № 23. Чэрвень. 2007. С. 6.
*    Черский Иван (Ян) Дементьевич. // Попов Г. А.  Сочинения. Том IІІ. История города Якутска. 1632-1917. Якутск. 2007. С. 256.
    Историко-культурный атлас Якутия. Природа. История. Этнография. Современность. Москва. 2007. С. 299, 345-349, 828, 867.
    Ilgūnas G.  Nuo Neries iki Kolymos: Jonas Čerskis, Vilnius-Sibiras. Vilnius. 2008. 278 s.
    Волынецкий краеведческий музей имени И.Д. Черского. // Туристические регионы Беларуси. Минск. 2008. С.134
*    Карлюкевіч А.  Знічкі Айчыны. // Голас Радзімы. Мінск. 15 студзеня 2009.
    Панізнік С.  Зорыстая памяць Я. Д. Чэрскаму. // Літаратура і Мастацтва. Мінск. 27 сакавіка 2009. С. 8.
    Асіноўскі С.  “Калі я буду адыходзіць...” // Архівы і справаводства. № 2. Мінск. 2009. С. 146-154.
*    Приезжайте к нам на Колыму... // Якутия - бортовой журнал авиакомпании «Якутия». Февраль. Якутск. 2009. С. 29.
*    Лярский П. А.  Судьба первопроходца. // Беларуская думка. № 12. Мінск. 2009. С. 110-115.
*    Предисловие. // Ермоленко В.  Белорусы и Русский Север. Минск. 2009. С. 4.
*    Путь в бессмертие. // Ермоленко В.  Белорусы и Русский Север. Минск. 2009. С. 146-159.
*    Рублевская Л.  Литвин с колымской заимки. // Советская Белоруссия (Беларусь сегодня). Минск. 15 мая 2010. С. 30.
*    Ён і мёртвы – наперадзе. Іван Чэрскі. // Марціновіч А.  Вялікія і славутыя людзі беларускай зямлі. Мінск. 2010. С. 181-194.
    Верхнедвинского района государственный краеведческий музей им. И. Черского // Регионы Беларуси. Энциклопедия в 7 томах. Т.2. Витебская область в 2 книгах. Кн. 1. Минск. 2010. C.134.
    Карлюкевіч А.  Ад старажытнай Дрысы - да Верхнядзвінска. // Радзімазнаўства. Мінск. 2010. С. 61-64.
     Кононов Евгений Евгеньевич.  Вклад Я. Черского и А. Чекановского в изучение геологии Восточной Сибири и озера Байкал. // Вклад польских учёных в изучение Восточной Сибири и озера Байкал. Материалы международной научно-практической конференции, г. Иркутск – п. Лиственничное – п. Мишиха. 23-26 июня 2011. Иркутск. 2011. С. 19-26.
     Хавина Лилия Аркадьевна.  Ян Черский в деятельности Русского географического общества на территории Сибири. // Вклад польских учёных в изучение Восточной Сибири и озера Байкал. Материалы международной научно-практической конференции, г. Иркутск – п. Лиственничное – п. Мишиха. 23-26 июня 2011. Иркутск. 2011. С. 48-55.
*    Рудаков О.В.  Неизвестные факты из биографии Я. Д. Черского и его семьи. // Вклад польских учёных в изучение Восточной Сибири и озера Байкал. Материалы международной научно-практической конференции, г. Иркутск – п. Лиственничное – п. Мишиха. 23-26 июня 2011. Иркутск. 2011. С. 139-146.
*    Шостакович Болеслав Сергеевич.  Кем по национальности был Ян Черский? К вопросу об этноиндентификации ссыльных в Сибирь январских польских повстанцев. // Вклад польских учёных в изучение Восточной Сибири и озера Байкал. Материалы международной научно-практической конференции, г. Иркутск – п. Лиственничное – п. Мишиха. 23-26 июня 2011. Иркутск. 2011. С. 170-181.
    Шостакович Болеслав Сергеевич. Был ли белорусом политссыльный поляк Ян Черский? О проблеме этноидентификациии ссыльных в Сибирь участников польского Январского восстания. // Сибирская ссылка. Сборник научных статей. Вып. 6 (18). Иркутск. 2011. С. 426-448.
*    Павлова А.  Как белорусы и поляки Черского делили. // Восточный формат. Иркутск. 15-21ноября 2011. С. 1, 3.
    Вехов Н.  Исследователь Восточной Сибири и путешественник. // Охота и охотничье хозяйство. № 12. 2011. С. 8-12.
    Чарнушэвіч А.  Сібірак з Верхнедзвіншчыны. // Беларускі час. 29 чэрвеня 2012. С. 19.
    Снытко В. А., Зуляр Ю. А.  Черский Иван Дементьевич. // ВСОРГО в лицах. Биобиблиографический словарь. Иркутск. Вып. 2. 2012. С .102-104.
    Чэрскі Іван Дзяменцьевіч. // Кузьміч М. П. Імёны. Асобы. Лёсы. Ураджэнцы Віцебшчыны ў далёкім і блізкім замежжы Мінск. 2012. C. 306
*    Пукшанскі А.  Беларускі “сібірак”. // Звязда. Мінск. 30 красавіка 2013.
    Бояркина А. П.  Подвиг Мавры Павловны Черской. К 155-летию со дня рождения. // Культура и время. № 1. 2013. С. 210-219.
*    Оконешников Е. Е.  Покровские Дугласы. // Якутский архив. № 2. Якутск. 2013. С. 81-84.
*   Мытько О.  Имя на карте. Иван Черский. // 7 дней. Минск. 13 марта 2014. С. 16-17.
*    Рудакоў А.  Памяці Яна Чэрскага. // Беларус 2014. New-York. 2014. С. 149-154./
*    Ілгунас С. Г.  Юнацтва Чэрскага. Койданава. 2014. 10 с.
*    Кіпцюр Я.  Ад удзячных нашчадкаў... Койданава. 2014. 12 с.
*    Ярмоленка В.  Чэрскі Іван (Ян) Дзяменцьевіч. // Сузор’е беларускага памежжа. Беларусы і народжаныя ў Беларусі ў суседніх краінах. Энцыклапедычны даведнік. Мінск. 2014. С. 539-540.
*    Янушкевіч К., Янушкевіч Я.  Партрэты паўстаньня. Ракаў. 2014. С. 41.
*    Žalūdienė G.  Sibiro tyrinėtojas Jonas Čerskis. // Geologijos mokslo paveldas. Nr. 4. Vilnius. 2015. S. 16-18.
*    Шклатара С. Исследовательница Якутии. Койданава. 2015. С. 5-14.
*    Юнэска С.  Ярмоленка. Койданава. 2015. С. 1.
*    Карней І.  Ян Чэрскі: беларус, якога прыспеў час вярнуць беларусам. // Наша слова. Ліда. 6 траўня. 2015. С. 5.
  Казленя Н.  Ян Чэрскі. Паміж Беларуссю і Сібір’ю. // Краязнаўчая газета. Мінск. № 19. Май. 2015. С. 5.

*    Иван Черский. // Ермоленко В.  Открыватели мира. Уроженцы Беларуси в географических открытиях. Минск. 2015. С. 42-70.

*    Марціновіч А.  Ён і мёртвы – наперадзе. Іван Чэрскі. // Сустрэчы з роднымі і блізкімі. Знаёмствы, адкрыцці, дыялогі. (Адрасы Беларусі ў свеце). Мінск. 2017. С. 344-354.
    Марта Пілігрымка,
    Койданава.