вторник, 29 ноября 2016 г.

Тафіль Ходзідла. Сьляды татэмізму ў якутаў? Койданава. "Кальвіна". 2016.



    Тафіль Ходзідла (Teofil Chodzidło) – нар. 30 верасьня 1909 у Студзёнцы Сілезскай правінцыі Прускага каралеўства, у сям’і Станіслава і Сафіі з д. Kojzar. Вучыўся ў пачатковай школе ў Студзёнцы, а затым у вэрбісцкай гімназіі ў Верхняй Групе ды школе ў Рыбніку. У 1932-1938 гг. навучаўся філязофіі ды тэалёгіі ў Мёдлінгу, дзе прыняў духоўны сан. У 1938-1939 гг. вучыўся у папскім Грэгарыянскім унівэрсытэце ў Рыме, у 1938-1942 гг. у Каталіцкім унівэрсытэце ў Фрайбургу ў Швэйцарыі, дзе вывучаў археалёгію, прагісторыю, санскрыт ды граматыку індаэўрапейскіх моваў. Атрымаў ступень доктара навук на падставе дысэртацыі Die Familie bei den Jakuten. Ад 1942 г. працаваў у Інстытуце Anthropos, у якім існаваў аддзел вывучэньня Ўсходняй Эўропы, Цэнтральнай і Паўночнай Азіі. У 1948 г. вярнуўся ў Польшчу, дзе у Пененжне выкладаў фундамэнтальную тэалёгію, рэлігіязнаўства і этналёгію, а таксама фундамэнтальную тэалёгію ў Ольштыне. У 1957-1961 гг. чытае лекцыі па этналёгіі ды рэлігіязнаўству у Каталіцкім унівэрсытэце ў Любліне, дзе ў 1961 г. абараніў дысэртацыю : Karagasi - Tofałary. Monografia etnograficzna ze szczególnym uwzględnieniem religiі. (Lud, 1960. Т. 46.) Памер 6 лютага 1979 г. у Пененжне.  
    Літаратура:
    Zimoń H.  Pamięci etnologa i religioznawcy prof. dra Teofila Chodzidły SVD (1909-1979). // Zeszyty naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. 1980. Z. 2. 1981 S. 79-88.
    Zimoń H.  Bibliografia prac ks. prof. dra Teofila Chodzidły. // Zeszyty Naukowe KUL. 1980. Z. 2. 1981. S. 88-89.
    Werbiści w Polsce. Pieniężno. 1982. S. 87-89.
    Wydra J.  Studzionka. 700 lat parafii. Studzionka. 2005. S. 35.
    50 lat Domu Słowa Bożego w Lublinie (1958-2008). Lublin. 2008. S. 126.
    Ізольда Мамбет,
    Койданава














Тафіль Ходзідла. Ганчарства ў якутаў. Койданава. "Кальвіна". 2016.


    Тафіль Ходзідла (Teofil Chodzidło) – нар. 30 верасьня 1909 у Студзёнцы Сілезскай правінцыі Прускага каралеўства, у сям’і Станіслава і Сафіі з д. Kojzar. Вучыўся ў пачатковай школе ў Студзёнцы, а затым у вэрбісцкай гімназіі ў Верхняй Групе ды школе ў Рыбніку. У 1932-1938 гг. навучаўся філязофіі ды тэалёгіі ў Мёдлінгу, дзе прыняў духоўны сан. У 1938-1939 гг. вучыўся у папскім Грэгарыянскім унівэрсытэце ў Рыме, у 1938-1942 гг. у Каталіцкім унівэрсытэце ў Фрайбургу ў Швэйцарыі, дзе вывучаў археалёгію, прагісторыю, санскрыт ды граматыку індаэўрапейскіх моваў. Атрымаў ступень доктара навук на падставе дысэртацыі Die Familie bei den Jakuten. Ад 1942 г. працаваў у Інстытуце Anthropos, у якім існаваў аддзел вывучэньня Ўсходняй Эўропы, Цэнтральнай і Паўночнай Азіі. У 1948 г. вярнуўся ў Польшчу, дзе у Пененжне выкладаў фундамэнтальную тэалёгію, рэлігіязнаўства і этналёгію, а таксама фундамэнтальную тэалёгію ў Ольштыне. У 1957-1961 гг. чытае лекцыі па этналёгіі ды рэлігіязнаўству у Каталіцкім унівэрсытэце ў Любліне, дзе ў 1961 г. абараніў дысэртацыю : Karagasi - Tofałary. Monografia etnograficzna ze szczególnym uwzględnieniem religiі. (Lud, 1960. Т. 46.) Памер 6 лютага 1979 г. у Пененжне. Меў брата Яна Ходзідлу (1902-1951), таксама вербіста:
    Літаратура:
    Zimoń H.  Pamięci etnologa i religioznawcy prof. dra Teofila Chodzidły SVD (1909-1979). // Zeszyty naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. 1980. Z. 2. 1981 S. 79-88.
    Zimoń H.  Bibliografia prac ks. prof. dra Teofila Chodzidły. // Zeszyty Naukowe KUL. 1980. Z. 2. 1981. S. 88-89.
    Werbiści w Polsce. Pieniężno. 1982. S. 87-89.
    Wydra J.  Studzionka. 700 lat parafii. Studzionka. 2005. S. 35.
    50 lat Domu Słowa Bożego w Lublinie (1958-2008). Lublin. 2008. S. 126.
    Ізольда Мамбет,
    Койданава


















суббота, 5 ноября 2016 г.

Уладзімер Скрабатун. Добры дзень, Іван Антонавіч... Койданава. "Кальвіна". 2016.



                                                             Добры дзень, альбо вечар,
    шаноўны Іван Антонавіч! Ня стаў я чакаць Вашага допісу, бо не магу сьцярпець, каб не падзяліцца з Вамі сваімі знаходкамі.
    У апошнім Вашым допісе /а ён прыйшоў разам з кнігамі/ Вы пісалі, што знайшлі супадзеньні пермска-лацінскія, пермска-нямецкія, пермска-румынскія... З гэтага вынікае, што пермякі колісь былі суседзямі рымлянаў...
    Неўзабаве, пасьля прачытаньня Вашага допісу, - я, ці то выпадкова, ці то чаўмысна - узяў разгарнуў турысцкую мапу Эстонскай Рэспублікі, дзе пазначаны турысцкія аб’екты /замкі, палацы, бажніцы.../ і раённыя цэнтры ды буйныя вёскі.
    Тое, што я там убачыў - мяне вельмі шакіравала! Мяркуйце самі: на паўночным захадзе Эстоніі ёсьць рэчка Ягала /калі “яг” - сасновы бор, то Ягала мусіць, атрымала гэтую назву таму. што цячэ праз сасоньнік. Як і ў беларусаў - рака Бярозаўка, Бярэзіна..., паходзяць ад слова бяроза/, якая вельмі нагадвае ймя Ягайла. Знайшоў горад Вільяньдзі - той самы корань, што й у назьве Вільня. знайшоў вёску Сянна. Напэўна нашае Сянно гэта ня ёсьць “сена”, хаця на гербе места намаляваны дзьве перакрыжаваныя касы. Блізу нашага Сянна ёсьць возера Сара /на мапе па-расейску звычайна пішуць Сарро/, а блізу эстонскага Сянна ёсьць вёска Сару, а таксама вельмі падобнае - Саарэ.
    Знайшоў тут і вельмі “экзатычныя” назовы вёсак: Рая і Ніна /тут я згадаў і нашу Ліду, хаця, праўда, тапанімісты тлумачаць што Ліда — лясная вырубка/. Ёсьць вёскі Локхва /цяжка сказаць як эстонцы ставяць націск у словах, бо на мапе напісана па расійску, калі націск прыпадае на літару “а” ў апошнім складзе, то вельмі верагодна,што вымаўляецца як Лакхва – тое самае што й у Беларусі – Лахва/, знайшоў Валма /пад Менскам - Волма/. Наогул, вёсак і рэчак з “-ва” - безьліч, і я іх згадваць ня буду. Але шакіравала больш усяго ня гэта... На беразе Чудскога возера знайшоў вёску Праага!!!
    Тут я зноў пераканаўся, што Вы маеце рацыю. Сапраўды выглядае, што пермякі колісь былі суседзямі рымлянаў, румынаў і грэкаў. Яны рухаліся з поўдня на поўнач і пакінулі пасьля сябе шмат сваіх тапонімаў і гідронімаў. Можа і ня ўсе яны ёсьць у сапраўднасьці фіна-вугоркімі, бо цяжка на адлегласьці стагодзьдзяў прасачыць эвалюцыю гэтых назоваў, бо яны, шмат якія “германізаваліся”, “славянізаваліся”, але ўсё ж, вялікая верагоднасьць таго, што ў большасьці яны ёсьць фіна-вугорскія. мяркуйце самі: сталіца Чэхаславакіі Прага стаіць на рацэ Влтава, ёсьць рака Морава /у чэскай мове націск прыпадае на першы склад, ведаю дакладна, бо сам служыў у войску ў Чэхаславакіі/ ёсьць рэкі Опава, Орава /а ў Эстоніі ёсьць вёска Орава/ Праглядзеўшы мапу Чэхаславакіі, я знайшоў там даволі шмат назоваў і ў якіх ёсьць канчатак “-ва”; прыкладам у назовах гарадоў Трнава, Острава, Іршава. Магчыма, яны да фіна-угоршчыны ня маюць ніякіх дачыненьняў, я проста канстатую факт. Есьць у назове Іршава нешта знаёмае - І+рша+ва - наша Ворша /Орша/ у старадаўнасьці /у летапісах/ звалася Рша альбо Аршава. Кажуць часам Аршаву блыталі з Варшавай.
    Сам я служыў у войску, у ЦГВ, на тэрыторыі Чэхаславакіі, у горадзе Крнов /гэта - Маравія/, які стаяў ля польскай мяжы на рацэ Опава. Праз колькі кілямэтраў стаяў горад Опава /на той самай рацэ/ - даволі значнае паселішча, нават курсіравалі тралейбусы. Не адзін раз праяжджалі раку Морава /ёсьць яшчэ і Моравіца/ едучы на палігон. Цяпер у мяне ўзьнікла думка: а што, калі Морава, гэта ёсьць тое што й глыбоцкая рэчка Маргва. Патлумачу. Калі назоў Маргва быў /згодна Вашага першага допісу/ Морга-ава, то гэта амаль тое што й Морава. Відаць славяне /чэхі/ згубілі на адлегласьці гісторыі літару “г”, бо зь ёй назоў Морга-ава вымаўляецца зь цяжкасьцю, так і просіцца - Морава. Згодна Вашага допісу Маргва – “сук”, доплыў; чэская Морава - доплыў Дуная.
    Наогул, мне падаецца, што канчатак “-іца”, - таксама старажытны. Есьць ён у славян - Моравіца /у Чэхаславакіі/, Аржаніца. Беразьвіца /рэчкі Глыбоччыны/, а таксама ў балтаў /латышоў/ - кафэйніца /кафэ/.
    Мой “Атлас мира” з маштабам 1 см. — 75 км. не дазваляе ймець сапраўднае ўяўленьне аб наяўнасьці ў Эўропе фіна-угорскіх назоваў, але тым ня менш, знаходжу: у Аўстрыі - Драва, у Францыі - Саар/?/, у Югаславіі — Сава, Нерэтва, і,... зноў - Заходняя Марава, Паўднёвая Марава — доплывы Дунаю. Відаць і сталіца Босьніі й Герцагавіны - Сараева ёсьць таксама фіна-угорскі назоў.
    Хоць я й ні на хвіліну не сумняваўся што Вы маеце рацыю адносна таго што калісь суседзямі пермякоў былі рымляне, грэкі й румыны, і жылі пермякі ў басэйне Дунаю, бо аб гэтым цьвердзяць пермска-румынскія, пермска-лацінскія супадзеньні ў словах, але гэта ўжо пацьцьвярджаецца геаграфічна. Югаславія й ёсьць тое месца, дзе шмат фіна-угорскіх назваў і яна геаграфічна стаіць там, каб быць у мінулым суседзямі вышэй названых народаў. Напэўна вугорцы /вэнгры/ ня зрушыліся зь месца свайго аўтахтоннага пражываньня і засталіся на тым самым месцы, а пермякі пад націскам ваяўнічых народаў /хутчэй усяго славян: чэхаў, славакаў, сэрбаў, харватаў/ рушылі на поўнач. Славяне пастаянна наступалі на пяткі. Далей іх адсунулі на поўнач продкі палякаў і беларусаў і, здаецца, балтаў. Пры гэтым засталіся невялікія астраўкі фіна-уграў /літва/, якія ў далейшым славінізаваліся і балтызаваліся.
    Яшчэ ў 1989 годзе, калі быў надрукаваны ў “ЛіМе” Ваш артыкул “Племя пяці родаў”, я тут спрачаўся з аднэй асобай /якая пры колішняй незалежнай Латвіі, скончыла гімназію і ведае 8 эўрапейскіх моваў/, якая даводзіла мне, што на тэрыторыі Беларусі яшчэ 30 тыс. гадоў таму жылі балты, наогул ва ўсёй Эўропе жылі балты. Пра што, згодна яе перакананьня, цьвердзяць назвы Лаба /Эльба/ - па-латыску “лабе” - добра, а таксама тое, што на тэрыторыі Вугоршчыны /Вэнгрыі/ яна знайшла назоў вёскі - Летува. Таму, як яна казала, ніякіх фіна-уграў тут быць не магло. Яна катэгарычна адмовіла, што “літва” - гэта фіна-вуторскае слова, Відаць такую гісторыю выкладалі пры тагачасным прэзыдэнце Ульманісе. Я кажу, што 10-І5 тыс. гадоў таму назад на Беларусі і Прыбалтыцы ляжаў ледавік да двух кілямэтраў таўшчыні, дык як тут маглі жыць балты!?
    Аднак, ўсё ж цікава, можа й сапраўды ёсьць населены пункт з такім назовам, але не з балцкім, а з фіна-угорскім паходжаньнем. У мяне, нажаль, няма падрабязнай мапы Вугоршчыны, каб гэта спраўдзіць.
    Цяпер хачу паведаміць некаторыя акалічнасьці, аб якіх Вы, магчыма й ня ведаеце. Адзін мой сябра, - чэчэнец па нацыянальнасьці, - паведаміў мне цікавую рэч. Справа ў тым, што ён раней служыў у Вэнгрыі і заўважыў, што ёсьць шмат слоў, якія падобныя па гучаньню і па сэнсу - чэчэнскія і вугорскія. Напрыклад: эзар - тысяча, цыцак - кошка, керт – плот /агароджа/... Есьць некаторыя чэчэнскія словы, падобныя й на латыскія, напрыклад бэрны - дзеці. Дарэчы, вярнуўшыся з войска, ён, ужо дома прачытаў у чэчэнскай газэце, што супадзеньняў чэчэнска-вугорскіх - больш за 400...
    У газэце “ЛіМ” за 4 верасьня г.г. № 36 /3654/ ёсьць артыкул Сьвятланы Клімковіч “Сотвар, Вялес і іншыя”. Тут аўтарка сьцьвярджае, што ў беларускім пантэоне Вялес - ад фіна-угорскага Вöлöс - бог конскі. Як на Вашу думку — глыбоцкая вёска Вялец не магла б паходзіць ад гэтага слова?
    І яшчэ адно пытаньне да Вас. у “Племя пяці родаў” Вы згадваеце рэчку Восава. На Глыбоччыне ёсьць такая вёска - Осава /Восава/. Ці сапраўды гэтае слова фіна-угорскае, і які мае сэнс? Дарэчы, у Верхнядзьвінскім раёне ёсьцьь мястэчка — Бігосава. Нешта тут пераклікаецца — рака Сава ў Югаславіі, Во-сава ў Глыбоччыне, Бі-го-сава ў Верхнядзьвіньшчыне... Здаецца “бі” - гэта агонь?
    Выбачайце за надакучлівасьць са сваймі пытаньнямі да Вас! Але мяне цікавіць мінулае маёй роднай Глыбоччыны.
    Жадаю Вам усяго найлепшага й памыснасьці ў жыцьці!
    Жыве Беларусь!
    З пашанаю,
    Уладзімер Скрабатун.
    23. 11. 92.

                                                                         ДАВЕДКА

    Уладзімір Іванавіч Скрабатун нарадзіўся 23 студзеня 1955 года ў вёсцы Кавалеўшчына Глыбоцкага раёна Маладзечанскай (цяпер Віцебскай) вобласьці Беларускай ССР. У 1972 годзе скончыў Глыбоцкую сярэднюю школу № 2 і паступіў у Мінскі архітэктурна-будаўнічы тэхнікум. Ад 1973 г. па 1975 г. служыў ў СА ЦГВ (Чэхаславаччына). Пасьля заканьчэньня ў 1978 г. МАБТ па усесаюзным разьмеркаваньні патрапіў у г. Вэнтспілс (Латвія). Працаваў майстрам, прарабам і начальнікам будаўнічага ўчастка. Вучыўся на вячэрнім аддзяленьні Рыскага політэхнічнага інстытута. Сябра і чалец Рады Латвійскага таварыства беларускай культуры “Сьвітанак”. У 1990-м дэлегат ад беларусаў Латвіі на Устаноўчы зьезд беларусаў сьвету “Бацькаўшчына”. У 1993-м годзе вярнуўся на сталае пражываньне ў г. Глыбокае, у Віцебскую вобласьць Рэспублікі Беларусь. У студзені 1994 года выдаў першы нумар недзяржаўнай газэты “Вольнае Глыбокае”, якая выдаецца цягам 22 гадоў. Аўтар шматлікіх краязнаўчых публікацый у газэтах “Шлях перамогі” (“Веснік Глыбоччыны”), “Вентас Балсс” (Вэнтспілс, Латвія), “Наша Ніва”, “Вольнае Глыбокае”. Аўтар кнігі “Глыбокае на старых паштоўках” (Менск-Глыбокае, 1998 г.), шэрагу артыкулаў у кнізе “Памяць. Глыбоцкі раён” (Мінск, Беларуская энцыклапедыя, 1995 г.). Дырэктар прыватнага інфармацыйна-рэклямнага ўнітарнага прадпрыемства “Дарога на Вільню плюс”.
    Вэнта Мелкая,
    Койданава

    Іван Антонавіч Ласкоў нарадзіўся 19 чэрвеня 1941 года ў абласным горадзе Гомель Беларускай ССР ў сям’і рабочага. Бацька, Ласкавы Антон Іванавіч, украінец з Палтаўшчыны, які уцёк адтуль у 1933 годзе ў Гомель, ратуючыся ад галадамору, працаваў на гомельскай цукеркавай фабрыцы “Спартак”, у чэрвені 1941 году пайшоў на фронт і прапаў без зьвестак. Маці, Юлія Апанасаўна, якая нарадзілася ў былой Мінскай губэрні і да вайны працавала тэлеграфісткай у Гомелі, неўзабаве з маленькім дзіцем пераехала да сваякоў ў вёску Беразякі Краснапольскага раёну Магілёўскай вобласьці, дзе працавала у калгасе, памерла ў 1963 годзе. З Беразякоў, у якіх жыў да 1952 года, Ваня Ласкоў дасылаў свае допісы ў піянэрскія газэты, пачаў спрабаваць сябе ў паэзіі. З 1953 года Ласкоў выхоўваўся ў Магілёўскім спэцыяльным дзіцячым доме. Пасьля заканчэньня з залатым мэдалём сярэдняй школы, ён у 1958 годзе паступіў на хімічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэта, а ў 1966 годзе на аддзяленьне перакладу ў Літаратурны інстытут імя М. Горкага ў Маскве, які скончыў у 1971 годзе з чырвоным дыплёмам. Ад 1971 года па 1978 год працаваў у аддзеле лістоў, потым загадчыкам аддзела рабочай моладзі рэдакцыі газэты “Молодежь Якутии”, старшым рэдактарам аддзела масава-палітычнай літаратуры Якуцкага кніжнага выдавецтва (1972-1977). З 1977 году ён старшы літаратурны рэдактар часопіса “Полярная звезда”; у 1993 г. загадвае аддзелам крытыкі і навукі. Узнагароджаны Ганаровай Граматай Прэзыдыюму Вярхоўнага Савета ЯАССР. Сябра СП СССР з 1973 г. Памёр пры загадкавых абставінах 29 чэрвеня 1994 г. у прыгарадзе Якуцка.
    Юстын Ленскі,
    Койданава



   

среда, 2 ноября 2016 г.

Афака Кутхай. Сасланы генэрал. Койданава. "Кальвіна". 2016.




    Юзаф Копец (Józef Kopeć, Юзаф Копаць, «Копэць» /Грицкевич В. П.  В край вулканов и обратно [Сквозь ледяные просторы]. // Полярная звезда. № 6. Якутск 1984. С. 117./), гербу Крое (Kroje) - нар. 15 (16) мая 1762 (1758, 1759) г. у Пінскім павеце (у Вільне) Берасцейскага ваяводзтва Вялікага княства Літоўскага Рэчы Паспалітай, і быў адным з 4-х сыноў пінскага ротмістра Станіслава і Ганны з Гаслаўскіх, Копецаў.
    Атрымаў хатнюю адукацыю і меў даволі сьціплыя веды. У 16 гадоў пайшоў на ваенную службу ў Пяцігорскую брыгаду ВКЛ. Служыў на Валыні. Удзельнічаў у абарончай вайне 1792 г. супраць Расіі. З часткай брыгады трапіў у палон, быў змушаны прысягнуць на вернасьць Кацярыне ІІ. Ягоная брыгада была ўключана ў расійскую армію над назвай Дняпроўскай.
    Хутка Юзаф увайшоў у змову і ў красавіку 1794 г. на чале некалькіх эскадронаў з-пад Оўруча рушыў за Буг, дзе злучыўся з асноўнымі сіламі паўстанцаў. Марш брыгады Копеца набыў значны розгалас і значна садзейнічаў мабілізацыі паўстанцкіх сіл.



    Удзельнічаў у бітвах пад Дубенкай, Мікалаевам, Голкавам, у абароне Варшавы ад прускіх войск. Узнагароджаны залатой табакеркай і залатым пярсьцёнкам з надпісам “Айчына — свайму абаронцу”, атрымаў ранг віцэ-брыгадзіра, пасьля — брыгадзіра. У бітве пад Мацяёвіцамі паранены трапіў у палон.
    Знаходзіўся ў турмах Кіева і Смаленска. У Смаленску асуджаны як дэзэрцір. Указам Кацярыны ІІ сасланы на Камчатку. Праездам пабываў у Якуцку, сталіцы Якуцкай вобласьці Іркуцкага намесьніцтва, аб чым пакінуў успаміны ў сваім “Дзёньніку”. У 1796 г. быў амнісьціраваны Паўлам І. На зваротным шляху з Камчаткі ізноў пабываў у Якуцку.
    Пасьля вяртаньня на радзіму жыў на Валыні, у Вільні, Нясьвіжы, Варшаве, сваім маёнтку Лушнёва Браслаўскага павету Віленскай губэрні Расійскай імпэрыі. У 1821 далучыўся да масонскай ложы “Руплівы літвін”.
    Гады выгнаньня апісаў у мэмуарах, напісаных пры дапамозе сакратароў (захаваліся вялікая і малая вэрсіі). Рукапіс зьберагаецца ў бібліятэцы Чартарыйскіх у Кракаве.
    Памёр у 1827 годзе Варшаве і пахаваны ў Лушнёве.




    Творы:
*    Obyczaie kamczackie (Wyiątek z rękopism polskich). // Gazeta Literacka. Warsyawa. Nr. 6. 6 lutego 1821. S. 42-44.
*    Камчатскіе обычаи. (Извлеченіе изъ рукописи, помѣщенное въ Литературной Газетѣ (Варшавской), 1821 N 6. Подлинникъ писанъ на Польскомъ языкѣ, жившимъ долгое время къ Камчаткѣ, и находится въ собраніи Польскаго Генерала Іосифа Копеца). Съ Польскаго в. Анастасевичъ. // Сибирскій Вѣстник, издаваемый Григорiемъ Спасскимъ. Ч. XIV. Кн. 5. Санктпетербургъ. 1821. С. 1 (275)-13 (287).

*    Dziennik podróży Józefa Kopcia przez całą wzdłuż Azyą, lotem od portu Ochotska oceanem przez Wyspy Kurylskie do Niższej Kamczatki, a ztamtąd na powrót do tegoż portu na psach i jeleniach. W Wrocławiu. Drukiem M. Frydlendera. MDCCCXXXVII. [1837] „Przedmowa” s. V-VIII, 182 s.
    Mémoire du générał Joseph Kopeç. // La Pologne historique, littéraire, monumentale et ilustree. Paris 1839-1841. S. 425-436.

*    Dziennik Józefa Kopcia Brygadjera wojsk Polskich, z rozmaitych nót dorywczych sporządzony. Z sześcioma tablicami litografowanemi i mappą Kamczatki rysu. Berlin. 1863. 264 s.
    Z dziennika brygadiera Józefa Kopcia. // Dziennik Literacki. nr 47 s. 369-370, nr 48 s. 377-378, nr 49 s. 386-388, nr 50 s. 395-396, nr 51 s. 404 -406, nr 52 s. 413-415. 1863.

*    Dziennik podróży Józefa Kopcia przez całą wzdłuż Azyą, lotem od portu Ochotska, oceanem przez wyspy Kurylskie do niższej Kamczatki, a ztamtąd napowrót do tegoż portu na psach i jeleniach. // Sybir. — Pamiętniki Polaków z pobytu na Sybirze. Tom II. Chełmno. Nakładem i drukiem Ignacego Danielewskiego 1865. S. 4-99.

    Dziennik podróży Józefa Kopcia. Paryż. Księgarnia Luxemburgska. (W drukarni braci Rouge, Dunon i Fresné. 16 ulica de Touron 16.). [1867]. 82, [1] s. Biblioteka Ludowa Polska. Z przedmową A. Mickiewicza.
    Dziennik Józefa Kopcia Brygadiera wojsk Polskich z rozmaitych nót dorywczych sporządzony. Z sześcioma tablicami litograficznymi i mappą Kamczatki. Drugie tanie wydanie. Berlin 1868. Nakładem Księgarni Akademickiej E. Grossa. We Lwowie w Księgarni W. Gubrinowicza i Schmidta.

    Dziennik podróży Józefa Kopcia.  Lwów. [1881]. 64 s.

    Niewola i ciekawe przygody jenerała polskiego Józefa Kopcia, podług jego własnych pamiętników ułożone. Lwów. 1893. Biblioteka Mrówki. T. 121, 122. Lwów. Księgarnia Polska. A. D. Bartoszewicza i M. Biernackiego. 14. Plac Halicki 14.
*    Записки бригадира Іосифа Копця. Перевелъ и сообщилъ Г. А. Воробьевъ. // Историческій вѣстникъ. Историко-литературный журналъ. Т. LXVI. № 10, № 11, № 12. 1896. С. 226-244, 579-601, 991-1016.


    Dziennik podróży Józefa Kopcia. 3-e wyd. Lwów. [1899]. 64 s.
    Dziennik podróży Józefa Kopcia. 4-e wyd. Lwów. [1899]. 64 s.
    Niewola i ciekawe przygody jenerała polskiego Józefa Kopcia podług jego własnych pamiętników ułożone. Wydanie czwarte. Nakładem Komitetu Wydawniczego dzieł ludowych. Odpowiedzialny redaktor: Bronisław Sokalski. Lwów 1906. Wydawnictwo Ludowe, 63 ss., rys. na s. 21, 37 i 39.
    Dziennik podróży Józefa Kopcia. 5-e wyd. Lwów. [1911]. 64 s.

     Wyjazd z Kamczatki. // Sybir. Obrazy i wspomzienia. Warszawa. 1917. S. 7-16.
    „Kamczadal jest dobry z natury”. Relacja Józefa Kopcia. // Kuczyński А.  Ludy dalekie a bliskie. Antologia polskich relacji o ludach Syberii. Wrocław. 1989. S. 92-100.
*    Dziennik podróży Józefa Kopecia przez całą wzdłuż Azją, lotem od portu Ochocka, oceanem przez Wyspy Kurylskie do Niższej Kamczatki, a stamtąd na powrót do tegoż portu na psach i jeleniach. [Fragmenty] // Trojanowiczowa Zofia.  Sybir romantyków. W opracowaniu materiałów wspomnieniowych uczestniczył Jerzy Fiećko. Kraków. 1992. S. 290-297, 549.
*    Józef Kopeć.  Kamczatka ziemia daleka. // Kuczyński A.  Syberia. Czterysta lat polskiej diaspory. Antologia historyczno-kulturowa. Wrocław-Warszawa-Kraków. 1993. S. 124-132.
*    Józef Kopeć  Kamczadal jest dobry z natury... // Kuczyński A.  Polskie opisanie świata. Studia z dziejów poznania kultur ludowych i plemiennych. T. I. Azja i Afryka. Wrocław. 1994. S. 85-91.

*    Dziennik Józefa Kopcia brygadiera wojsk polskich. Z rękopisu Biblioteki Czartoryskich opracowali i wydali Antoni Kuczyński i Zbigniew Wójcik. Warszawa – Wrocław. 1995. 408 s.

 

    Літаратура:

*    Odpis Naywyższego Naczelnika, do Rady Naywyższey narodowey. // Gazeta Rządowa. Nro. 69. 11 września 1794. S. 3 (277).

*    Полное собраніе законовъ Россійской имперіи съ 1649 года. Том ХХІІІ Съ 1789 по 6 ноября 1796. Санктпетербургъ. 1830. С. 710-711.

*    [Górecki Antoni]  Złączenie się brygady Kopcia z Kościuszką. // Poezje Litwina. Paryż. 1834. S. 131-135.
    P. S. [Plater Stanislaw].  Kopeć (Józef). // Mała encyklopedia polska przez S. P. T. 1. Leszno i Gniezno. 1841. S. 402-403.
    S [Siemieński] L.  Wieczór u jenerała Kopcia. Z opowiadania księdza M. // Orędownik Naukowy. Nr. 35. 1842. S. 273-276.
    S [Siemieński] L.  Wieczór u jenerała Kopcia. Z opowiadania księdza M. // Muzamerlit, czyli powieści przy świetle księżyca. T. 2. Warszawa. 1844. S. 73-84.
    Dykcjonarz biograficzny powszechny. Warszawa. 1851. S. 662.
    W [Wójcicki]. K. Wł.  Dziennik Józefa Kopcia, brygadiera wojsk polskich, z rozmaitych not dorywczych sporządzony. Z sześcioma tablicami litograficznymi i mapą Kamczatki. Berlin. Nakładem Księgarni Akademickiej E. Grossa (W 8ce. Str. 263). // Biblioteka Warszawska. T. 3. 1863. S. 289-307.
    W [Wójcicki]. K. Wł.  Kopeć. // Encyklopedia powszechna. T. 15. Warszawa. 1864. S. 429-431.
    Literatura słowiańska wykładana w Kolegium Francuskim przez Adama Mickiewicza. Tłumaczenie Feliksa Wrotnowskiego. Wydanie trzecie, nowe poprawione. Rok drugi. 1841-1842. Poznań. 1865. S. 240-264.
    Kopeć Józef. // Estreicher K.  Bibliografia polska XIX stulecia. T. 3. Kraków. 1874. S. 427.
    Encyklopedia ogólna wiedzy ludzkiej. T. 8. Warszawa. 1874. S. 124-125.
    Pisma Antoniego Góreckiego. Zebrane i wydane przez Ewarysta Góreckiego. Lipsk. 1877. S. 59-61.
    Pisma Antoniego Góreckiego. Wydanie zbiorowe (upoważnione przez spadkobierców). Lipsk. 1878. S. 59-61.
    Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda. T. 6. Warszawa. 1878. S. 370-371.
    Pisma Antoniego Góreckiego. T. 1. (Wydanie uprawnione E. Ł. Kasprowicza). Lipsk. 1886. S. 60-62.
    Twardowski B.  Spis osób które uczestniczyły w działaniach wojennych Kościuszki w 1794 r. Poznań. 1894. S. 59, 65, 74, 81,83.
    Twardowski B. Wojsko Polskie Kościuszki w roku 1794. Poznań. 1894. S. 62, 74, 75.

*    Копец (Іосифъ Kopeć). // Энциклопедическій словарь. Издатели Ф. А. Брокгаузъ (Лейпцигъ) И. А. Ефрон (С.-Петербург). Т. XVI. С.-Петербургъ. 1895. С. 166.

    Каталог рассмотренных иностранной цензурой сочинений запрещенных и дозволенных с исключениями с 1-го июля 1871 г. по 1-ое января 1897 г. СПб. 1899. С. 468.
*    Luszniew. // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. V. 1884. S. 485-486.
*    Polacy w Syberji przez Zygmunta Librowicza. Kraków. 1884. S. 69-74.
    Podręczna encyklopedia powszechna Adama Wiślickiego. T. 4. Warszawa. 1900. S. 170.
    S. Olgelbranda encyklopedia powszechna z ilustracjami i mapami. T. 8. Warszawa. 1900. S. 465.
    Więzienie w Smoleńsku. O Dzienniku podróży w Syberyi brygadyera Józefa Kopcia. O Beniowskim. O księdzu Marku wspomnienia. // Listki wichrem do Krakowa z Ukrainy przyniesione przez Eu... Heleniusza [Iwanowski Eustachy]. T. II. Kraków. 1901. S. 52-74.
*    J. B. [Bojasiński].  Kopeć Józef. // Wielka encyklopedia powszechna ilustrowana. T. 37-38. Warszawa 1904. S. 856.
    Kopeć Józef. // Estreicher K.  Bibliografia polska XIX stulecia. Lata 1881-1900. T. 2. Kraków. 1907. S. 390.
    Janik M.  Literatura polsko-syberyjska. Lwów — Złoczów. 1907. S. 24-27.
*    Wieczór u generała Kopcia. Z opowiadania księdza M. // Siemieński L.  Wiązanka konwalii. Wydanie nowe. Warszawa – Kraków. 1908. S. 1-12.
    Dzwonkowski W.  Polacy w armii Katarzyny II. // Biblioteka Warszawska. T. 1. Warszawa. 1913. S. 104.
*    Ilustrowana encyklopedia Trzaski, Everta i Michalskiego. T. 2. Warszawa. 1924. K. 1056.
*    Kopeć Józef. // Maliszewski E., Olszewicz B.  Podręczny słownik geograficzny. T. 1. Warszawa. 1925. S. 606.
    Trzaska, Evert i Michalski. Encyklopedia powszechna w dwóch tomach. T. 1. Warszawa. 1925. K. 894.
*    Hahn W.  Józef Kopeć. W setną rocznicę śmierci 1827-1927. // Kurier Literacko-Naukowy. Kraków. Nr. 38. 19 września 1927. S. II.
*    Janik M.  Dzieje Polaków na Syberji. Kraków. 1928. S. 68, 72-77, 458.
    Kukieł M.  Maciejowice. Kraków. 1929. S. 4-5, 12, 25, 28, 45, 48, 51, 56, 57, 58, 60, 65.
    Józef Kopeć. // Korbut G.  Literatura polska od początków do wojny światowej. T. 2. Wydanie drugie. Warszawa. 1929. S. 198.
*    Hedemann O.  Historja powiatu Brasławskiego. Wilno. 1930. S. 37, 54-55, 60, 68, 336, 416, 469.
    Wielka ilustrowana encyklopedia powszechna „Gutenberga”. T. 8. Kraków. 1930. S. 74.
*    Janik M.  Najpełniejszy tekst pamięników J. Kopcia. // Kwartalnik Historyczny. T. I. Z. 1. Lwów. 1931. S. 78-83.
*    Kopeć Józef. // Stanisław Zieliński.  Mały słownik pionierów polskich kolonjalnych i morskich. Podróżnicy, odkrywcy, zdobywcy, badacze, eksploratorzy, emigrańci, pamiętnikarze, działacze i pisarze migracyjni. Warszawa. 1933. S. 224-225.
    Encyklopedia wojskowa. T. 4. Warszawa. 1934. S. 493.
    Herbst S.  Między Bugiem a Wisłą, 10 V - 15 V 1794. // Przegląd Historyczno-Wojskowy. T. 8. 1935.
    Ilustrowana encyklopedia powszechna M. J. Wachtla. A.-M. Wydanie drugie. Warszawa. 1937. S. 296.
    Świat i życie. Zarys encyklopedyczny wiedzy i kultury. T. 5. Z. 1. Warszawa. 1937. K. 984.
*    Pobóg-Malinowski W.  Polacy na Syberii. // Przegląd Współczesny. Nr. 7. 1938. S. 120.
    Encyklopedia powszechna Ultima Thule. T. 5. Warszawa. 1938. S. 747.
    M. Arcta nowoczesna encyklopedia ilustrowana. Warszawa. 1939. K. 656.
    Mickiewicz A.  Literatura słowiańska. Kurs II. Wykład XXIII, z 6 V 1842, wykład XXIV z 10 V 1842. // Dzieła T. X. Warszawa. 1952. S 272-290.
    Herbst S.  Bitwa na przedpolu Warszawy 1794 r. // Przegląd Historyczny. T. 44. 1953. S. 371.
*    Chudzikowska Ja., Jaster Ja.  Ludzie wielkij przygody. Warszawa. 1955. S. 122-153.
    Mickiewicz A.  Wykład XXIII. Wykład XXIV. // Literatura słowiańska. Kurs drugi. Przełożył Leon Płoszewski. // Dzieła. T. 10. Warszawa. 1955. S. 284-304.
    Siemieński L.  Wieczór u jenerała Kopcia. Z opowiadania księdza M. // Ogrody i poeci (Wybór pism). Wyboru dokonała Maria Janion. Przypisy opracowała Maria Grabowska. Warszawa, 1955. S. 234-241, 424-426.
*    В кибитке на Камчатку. // Худзиковская Я., Ястер Я.  Люди великой отваги. Рассказы о польских путешественниках. Пер. с польского В. С. Кулеша и Л. В. Якубовича. Москва. 1957. С. 76-95.
    Lietuviu encikopedija. T. 12. Boston. USA. 1957. S. 422.
    Herbst S.  Obrona Warszawy. // Z bohaterskiej przeszłości Warszawy. Warszawa. 1961. S. 34, 49, 50.
    Wielka encyklopedia powszechna PWN. T. 6. Warszawa. 1965. S. 27.
*    Kałużyński S.  Polskie badania nad Jakutami i ich kultura. // Szkice z dziejów polskiej orientalistyki. T. 2. Warszawa. 1966. S. 174-175.
    Kuczyński A.  Relacja gen. Kopcia o ludach Syberii. // Poznaj Świat. Nr. 11. 1966. S. 20-23.
    B. K. [Kopeć Bohdan]  Pamiętnik Józefa Kopcia. // Tygodnik Powszechny. Nr. 40. 1967. S. 3.
    Kuczyński A.  Wkład polskich podróżników do historii etnografii. Relacja Józefa Kopcia o ludach Syberii. // Etnografia Polska. T. 13. 1969. S. 87-128.
    Aleksandrowska E.  Kopeć Józef (1762-1827). // Bibliografia literatury polskiej „Nowy Korbut”. 5. Oświecenie. I-O. Warszawa. 1967. S. 158-159.
    Haczewska Z.  Dwie mapy rękopiśmienne Syberii z końca XVIII wieku. // Historia rosyjsko-polskich kontaktów w dziedzinie geologii i geografii. Streszczenie referatów. Warszawa. 1972. S. 55-57.
*    Хачевска С.  Две рукописные карты Сибири конца XVIII века. // История русско-польских контактов в области геологии и географии. (Краткие тезисы докладов к симпозиуму 13-18 июня 1972 г.) Ленинград. 1972. С. 71-72.
*    Грицкевич В. П.  Вклад уроженцев Белоруссии и Литвы в развитие географических знаний. // Материалы IX межреспубликанской конференции по истории естествознания и техники в Прибалтике (октябрь 1972). Вильнюс. 1972. С. 55.
    Aleksandrowska E.  Kopeć Józef (1762-1827). // Bibliografia literatury polskiej „Nowy Korbut”. 6. Cz. II. Uzupełnienia. Warszawa. 1972. S. 86.
*    Kuczyński A.  Syberyjskie szlaki. Wrосław-Warszawa-Kraków-Gdańsk. 1972. S. 8, 73, 75, 78-79, 97, 106, 149, 158-160, 162-163, 165-166, 169-171, 173, 176, 179-180, 186, 244, 395-396, 403-404, 416, 422-423, 431, 434, 436, 443.
*    Мальдзіс А. І.  На зары новай беларускай літаратуры. // Беларуская літаратура і літаратуразнаўства. Міжвузаўскі зборнік. Вып. 2. Мінск. 1974. С. 51.
*    Тры месяцы пошукаў і сустрэч. // Мальдзіс А.  Таямніцы старажытных сховішчаў. Мінск. 1974. С. 75.
*    Хачевска С.  Две рукописные карты Сибири XVIII в. из коллекции Национальной библиотеки Варшавы. // Русско-польские связи в области наук о Земле. Москва. 1975. С. 18-20.
*    Грыцкевіч В.  Удалечыні ад Бацькаўшчыны. // Маладосць. № 4. Мінск. 1977. С. 176-183.
*    Kopeć B.  Józef Kopeć i jego „Dziennik podróży”. // Tygodnik Powszechny. Nr. 36. 1977. S. 6.
*    Witold Armon.  Polscy badacze kultury Jakutów. // Monografie z Dzieów Nauki i Techniki. T. CXII. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk. 1977. S. 11, 13, 26-27, 163, 173.
    Perypetie brygadiera Kopcia na Morzu Ochockim. // Pertek J.  Polacy na morzach i oceanach. T. 1. Do roku 1795. Poznań. 1981. S. 510-517.

*    Грицкевич В. П.  В край вулканов и обратно [Сквозь ледяные просторы]. // Полярная звезда. № 6. Якутск 1984. С. 117-119.
    Literatura polska. Przewodnik encyklopedyczny. T. 1. Warszawa. 1984. S. 472.
    Kuczyński A.  „Kamczadal jest dobry z natury...” Relacja Józefa Kopcia. // Ludy dalekie a bliskie. Antologia polskich relacji o ludach Syberii. Wrocław. 1986. S. 90-100.
*    В стране вулканов. // Грицкевич В. П.  От Немана к берегам Тихого океана. Минск. 1986. С. 76-85, 294-295.
*    Kajdański E.  Morskie zdarzenia brygadiera Kopcia. // Wybrzeże. Nr. 16. [Spotkania w Ochocku. S. 38-39.], Nr. 17. [Irkussy Kolumbowie. 38-39.]. Nr. 18. [Świadectwo Kamczadali. S. 38-39.], Nr. 19. [Rozbitkowie i Kuryle. S. 40-41.], Nr. 20. [Tajemnice kapitana Ollessowa. S. 40-41.], Nr. 21. [Przez ziemie Czykczów. S. 38-39.]. Gdańsk. 1988.
    Jastrzębowski Je.  Turystyka. // Res Publica. Nr. 8. 1988. S. 89-94.
    Kajewski P. Recenzja. // Odra. Nr. 2. S. 89-90; Nr 3. S. 88-89. 1989.
   Armon W.  Kopeć Józef h. Kroje (1762-1827). // Polski słownik biograficzny. T. XIII. Z. 4. Wrocław. 1998. S. 630-631.
    Kajewski P.  Odpryski zsyłki. // Odra. Nr. 2. S. 89-90; Nr. 3. S. 88-90. 1989.
    Biericzyk M.  W kufrze i przy kominku. // Res Publica. Nr. 1. 1990. S. 57-63.
*    Грыцкевіч В.  Брыгадзір Язэп Копаць. // Голас Радзімы. Мінск. № 2. 11 студзеня 1990. С. 4.
    Kajdański E. Joseph Kopeć’s map of Asia. // Mapline. A quaterly newsletter publisched by the Dermon Dulap Smith Centr for the History of Cartography at the Newberry Library (Chicago). No. 58. 1990. S. 1-4.
*   Armon W.  Kopeć Józef h. Kroje. // Polski słownik biograficzny. T. XIII. [Reprint T. XIII. Wrocław-Warszawa-Kraków. 1967-1968.] Wrocław. 1991. S. 630-631.
*    Кайданьский Э.  Экипаж мятежного галиота. (Из мрака французских архивов). // Вокруг света. № 12. Москва. 1991. С. 41.
    Wieliczko M.  Sybir w dziejach Polaków. Cz. IV. Józef Kopeć — brygadier wojsk polskich i pamiętnikarz syberyjski. // Rota. Nr. 3/4 (7/8). 1992. S. 52-57.
*    Квир А.  Родился на Полесье, воспел край вулканов. // Советская Белоруссия. Минск. 6 июня 1992.
    Kopeć Józef. // Słabczyńscy W. i T.  Słownik podróżników polskich. Warszawa. 1992. S. 174-175.
*    Грыцкевіч В.  Юзаф Копаць. // Настаўніцкая газета. Мінск. 18 снежня 1993.
    Libera Z.  O „Dzienniku podróży” Józefa Kopcia. // Wiek Oświecenia. T. 9. 1993. S. 277-284.
*    Грыцкевіч В.  Юзаф Копаць. // Праз смугу стагоддзяў. Укладальнік М. Багадзяж. Мінск. 1993. С. 66-69.
    Encyklopedia popularna PWN. Warszawa. 1993. S. 397.
    Libera Z.  O „Dzienniku podróży” Józefa Kopcia. // Wiek Oświecenia. Nr. 9. 1993. S. 277-284.
*    Макарова Г. В. Новые материалы о пребывании участников движения Т. Костюшко в России // Славяноведение. 1994. № 3. С. 45.
*    Емельянчык У.  Паланез для касінераў (з падзей паўстання 1794 г. пад кіраўніцтвам Т. Касцюшкі на Беларусі). Мінск. 1994. С. 151-152.
*    Пра блізкія і далёкія падарожжы. Тры месяцы пошукаў і сустрэч. // Мальдзіс А.  І. ажываюць спадчыны старонкі. Выбранае. Мінск. 1994. С. 59-60.
    Bitwa pod Maciejowicami 10 X 1794 r. Żale pomaciejowickie, Wybór tekstów historycznych i literackich. Opracowanie i noty edytorskie Andrzej Woltanowski. Wstęp Tadeusz Rawski i Andrzej Woltanowski. Białystok. 1994. S. 93-97.
    Дьяков В. А. Т. Костюшко и его соратники после сражения при Мацейовице (1794–1798). // Славяноведение. № 5. 1995. С. 67-75.
    Kuczyński A.  O Józefie Kopciu co strzegł polskich granic i pod Chełmem wojował w 1794 roku. // Kresy Literackie. Nr. 1/2. 1995. S. 36-39.
*    Шостакович Б.  Иркутские страницы «Дневника» ссыльного костюшковца Юзефа Копця. К 200-летию польского восстания 1794 года. // Земля Иркутская. № 3. Иркутск. 1995. С. 60–62.
*    Kuczyński A., Wójcik Z.  Nad wspomniehiami brygadiera Józefa Kopcia z wojen i zesłania na Kamczatkę w XVIII wieku. // Dziennik Józefa Kopcia brygadiera wojsk polskich. Z rękopisu Biblioteki Czartoryskich opracowali i wydali A. Kuczyński i Z. Wójcik, Warszawa - Wrocław 1995. S. 269-357.
    Ciesielski S.  Z bitwy maciejowickiej na Kamczatkę. // Literatura Ludowa. Nr. 3. 1995. S. 65-67.
    Lektor. [Fiałkowski Tomasz]  Dwa pamiętniki. Tygodnik Powszechny. Nr. 12. 1996. S. 13.
     Pasierb B.  Recenzja. // Kwartalnik Historii Nauki i Techniki. Nr. 2. 1996. S. 172-175.
    Tomicki R.  Recenzja. // Etnografia Polska. T. 2. Z. 1/2. 1996. S. 345-348.
*    Karczmarczuk R.  Dziennik Józefa Kopcia brygadiera wojsk polskich. Z rękopisu Biblioteki Czartoryskich opracowali i wydali Antoni Kuczyński i Zbigniew Wójcik. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. „Biblioteka Zesłańca”. Stowarzyszenie „Wspólnota Polska”. Warszawa – Wrocław 1995, ss. 408. // Lud. T. LXXX. Poznań - Warszawa. 1996. S. 296-297.
    Fiećko Je.  Nowy „Dziennik” generała Kopcia. // Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Literacka. Т. 4. 1997. S. 290-296.
    Tyc E.  Polak następnej epoki. // Odra. Nr. 9. 1997. S. 114-115.
    Wykład XXIII. Wykład XXIV. Literatura  słowiańska. Kurs drugi. Przeł. L. Płoszewski. // Mickiewicz A.  Dzieła. T. IX. Oprac. J. Maślanka, Warszawa 1997.
*    Ярмоленка В.  Копаць Юзаф. // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі ў 6 тамах. Т. 4. Мінск. 1997. С. 232.
*    Пазднякоў В.  Копці. // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі ў 6 тамах. Т. 4. Мінск. 1997. С. 233.
*    Dziennik Józefa Kopcia. [Z książek. Minirecenzje oprac. WM.] // Zesłaniec. Nr. 3. Warszawa. 1998. S. 141.
*    Шыдлоўскі К.  Юзаф Копаць. // Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Браслаўскага раёну. Мінск. 1998. С. 144-151.
*    Ciecierski F.  Znaczniejszych przypadków pewnego z Syberii powrotnego Polaka w 1801 roku, z najobszerniejszej kopii rękopiśmiennej do druku przygotowali Antoni Kuczyński i Zbigniew J. Wójcik. Warszawa-Wrocław. 1998. S. 387.
    Maroń J.  Recenzja. // Wrocławskie Studia Wschodnie. Т. 2. 1998. S. 231-233.
    Марціновіч А.  Птушкі вяртаюцца да гнёздаў. // Маладосць. № 1. 1999. С. 204-217.
*    Копаць Юзаф (1762-1827). // Географы і падарожнікі Беларусі. Альбом – атлас пад рэдакцыяй доктара геаграфічных навук В. А. Ярмоленкі. Мінск. 1999.
    Птушкі вяртаюцца да гнёздаў. Іосіф Копаць. // Марціновіч А. У часе прасветленыя творы. Гістарычныя эсэ, нарысы. Мінск. 1999. С. 150-167.
*    Machynia M., Rakutis V., Srzednicki Cz.  Wojsko Wielkiego Księstwa Litewskiego. Oficerowie Rzeczypospolitej Obojga Narodów 1777-1794. Spisy. T. II. Oficerowie wojska Wielkiego Księstwa Litewskiego 1777-1794. Spisy. Sztab, kawaleria, artyleria wojska inżynierskie i piechota. Kraków. 1999. S. 96, 101, 120.
*    Петрушкина В. [Алесь Баркоўскі].  Десять соболей за чарку водки. // Якутск вечерний. Якутск. № 31. 11 августа 2000. С. 16.
*    Kopeć Józef. // Kijas A.  Polacy w Rosji od XVII wieku do 1917 roku. Słownik biograficzny. Warszawa. 2000. S. 161.
*    Kopeć (Kopetys). // Ciechanowicz Ja.  Rody rycerskie Wielkiego Księstwa Litewskiego. T. III. Kzeszów. 2001. 331-356.
*    Армон В.  Польские исследователи культуры якутов. Перевод с польского К. С. Ефремова. Печатается с некоторыми сокращениями. Москва. 2001. С. 11, 13, 25, 161.
*    Восстание и война 1794 года в Литовской провинции (По документам архивов Москвы и Минска). Составление, редакция и предисловие кандидата исторических наук Е. К. Анищенко. Минск. 2001. С. 54-56.
    У пошуках каранёў (Юзаф Копаць). // Павет. Браслаў. № 18. Травень. 2003.
    Маракоў Л. У. Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі, 1794-1991. Энцыклапедычны даведнік. У 10 тамах. Т. 1. Мінск. 2003.
*    Пазднякоў В.  Копаць Юзаф. // Вялікае Княства Літоўскае. Энцыклапедыя. Т. 2. 2-е выд. Мінск. 2007. С. 132.
    Jastrzębowski J.  Brygadier Kopeć. // Plus Minus. Nr. 14. 1998. S. 13-16.
    Kuczyński Antoni: Brygadier Kopeć. // Plus Minus. Nr. 16. 1998. S. 20.
    Ruchniewicz Małgorzata: Brygadier Kopeć. // Plus Minus. Nr. 16. 1998. S. 20.
*    Таинственный узник. // Ермоленко В.  Белорусы и Русский Север. Минск. 2009. С. 67-77.
*    Ярмоленка В.  Таямнічы вязень (прыгоды генерала Юзафа Копаця). // Маладосць. № 11.  2010. С. 124-129.
*    Баркоўскі А.  Восстание 1794 года или инсуррекция Костюшки и Якутия. Койданава. 2013. 36 с.
*    Вашкевіч Ю.  Копаць (Kopeć) Юзаф. // Сузор’е беларускага памежжа. Беларусы і народжаныя ў Беларусі ў суседніх краінах. Энцыклапедычны даведнік. Мінск. 2014. С. 263.
*    Островская Е. Р.  Юзеф Копец – «знакомый незнакомец» // «На перекрестке континентов». Материалы XXXI Крашенниковских чтений. Петропавловск-Камчатский. 2014. С. 263-270.
    Fastnacht-Stupnicka А.  Historia rodu Kopciów: Skarby domowego biurka. // Głos uczelni. Uniwersytet Przyrodniczy. Lipiec. Wrocław. 2015.

*    Пестерев В.  Листая старые страницы... (О чём писала «Полярка» в конце «Эпохи застоя». Часть I, 1981-1985 гг.) // Полярная звезда. № 9. Якутск. 2016. С. 94.
    Афака Кутхай,
    Койданава
                                                                       ДАДАТАК


                                                             У ПОШУКАХ КАРАНЁЎ
    Тым, хто цікавіцца гісторыяй Браслаўшчыны, знаёма постаць знакамітага ўдзельніка паўстаньня 1794 г. под кіраўніцтвам Т. Касьцюшкі брыгадзіра Юзафа Копаця (1762-1827 гг.). Ю. Копаць вядомы таксама як аўтар “Дзёньніка...”, у якім апісвае свае прыгоды падчас ссылкі па Камчатку, падарожжа па Сыбіры. Мэмуары брыгадзіра каштоўныя як крыніца аб звычаях і быце тубыльцаў гэтых рэгіёнаў Расіі. “Дзёньнік...” некалькі разоў перавыдаваўся, быў высока ацэнены сучасьнікамі. у прыватнасьці Адамам Міцкевічам. Юзаф Копаць апошнія гады жыцьця правёў у маёнтку Лушнева, хаця нарадзіўся брыгадзір на Палесьсі, на Піншчыне. Маёнткам Лушнева валодалі з пачатку XVIII ст. яго сваякі. Прадстаўнікі роду Копцяў згадваюцца ў Браслаўскім павеце з XVI ст. У прыватнасьці, маршалкам Браслаўскага павета з 1507 г. быў Богуш Копаць, прывілей на гэта падпісаў Жыгімонт III.
    Грунтоўны артыкул пра Ю. Копця дасьледчыка з Санкт-Пецярбурга Валянціна Грыцкевіча зьмешчаны у кнізе “Памяць” Браслаўскага раёна, экспазіцыя, прысьвечаная брыгадзіру, ёсьць у гістарычным музэі.
    У бягучым годзе музэю ўдалося ўстанавіць кантакт з прамым нашчадкам Ю. Копаця — Мечыславам Копацем. Прапраўнук брыгадзіра жыве у польскім горадзе Вроцлаве, па прафэсіі — вэтэрынар, зараз на пэнсіі. Гісторыя роду зьяўляецца захапленьнем пана Мечыслава, які зьбірае сямейны архіў, зьвесткі па генэалёгіі Копацяў (М.Копаць — старшыня Вроцлаўскага аддзяленьня Саюза польскай шляхты). Дзякуючы пану Мечыславу, музэй атрымаў шэраг каштоўных матэрыялаў, якія дазваляюць пашырыць нашы веды пра героя паўстаньня 1794 г. і яго нашчадкаў.
    Апошняя карэспандэнцыя ад М. Копаця утрымлівала артыкул, які мы ў перакладзе з польскай мовы з нязначнымі скарачэньнямі прапануем увазе чытача.
    Зьмяшчаем таксама ілюстрацыйны матэрыял, дасланы панам Мечыславам.
    [Стар. 6.]

    У сямейным архіве, які застаўся мне ад бацькі Багдана, знайшоў два цікавых дакумэнты. Першы — гэта расьпіска аб перадачы маім дзедам Стэфанам 3 сакавіка 1909 года рэліквій, якія адносяцца да “Генэрала Копаця, 2 карты, 17 любоўных лістоў, а таксама 41 дакумэнт рознага зьместу...”, разам з тым два партфэлі Генэрала Копаця - як сямейны дэпазыт Копацяў. Гэтыя матэрыялы прыняў і пацьвердзіў факт атрыманьня ўласнаручным подпісам і пячацьцю пан Луцкевіч, сябра Імпэратарскага археалягічнага інстытута ў Пецярбургу і захавальнік Беларускага аддзела Львоўскага касьцельнага музэя, кіраўнік гістарычна-этнаграфічнага аддзела Віленскага музэя Таварыства Сяброў Навукі. Як адзначаецца ў дакумэнце, матэрыялы перададзены для Беларускага аддзела Львоўскага касьцельнага музэя (хаця са зьместу не бачна адназначна, што толькі там былі разьмешчаны згаданыя рэліквіі). Другі дакумэнт — гэта расьпіска, напісаная на рускай мове. Там пішацца: “...Праўленьне Таварыства Аматараў Навук у горадзе Вільні засьведчвае, што для ствараемага архіва Таварыства праз сябра Таварыства Івана Луцкевіча прынята ад спадароў Стэфана, Юзафа і Фелікса Станіслававічаў братоў Копацяў... (Стэфан – гэта мой дзед - аўтар) на дэпазыт рукапісы, якія ў першую чаргу датычацца асобы генэрала-брыгадзіра польскай арміі Юзафа Копаця, а таксама некаторых іншых чальцоў сям’і Копацяў...” Далей ідзе пералік дакумэнтаў - усяго 50 рукапісаў, карта, партфэлі і цікавы запіс, які адзначае, што калі Таварыства будзе ліквідавана, ці па якіх прычынах будзе перапынена яго дзейнасьць, то дэпазыт павінен быць вернуты ахвярадаўцам ці каму з іх нашчадкаў. Ліст-расьпіска быў складзены 5 лютага 1913 года.
    Паколькі я даўно цікаўлюся гісторыяй свайго роду, і асабліва постацьцю генэрала Юзафа, паспрабаваў адшукаць перададзеныя на дэпазыт дакумэнты, а таксама іншыя сямейныя матэрыялы ў розных архівах. У пэрыяд існаваньня таталітарных рэжымаў у Польшчы, Літве і Расіі такая праца была немагчымай. У сучасных умовах можна было паспрабаваць. Праўда, сябры гісторыкі папярэджвалі мяне, што архівы Літвы і Украіны не аддаюць арыгіналаў, найлепей дабівацца ксэракопій і фотакопій. Калі занадта настойліва нагадваць аб арыгіналах, можна натыркнуцца на нэгатыўную рэакцыю. Да таго ж дакумэнты лепш захаваюцца ў дзяржаўных архівах, чым у прыватнай кватэры. Такім чынам, разьлічваў на ксэракопіі. За дапамогай зьвярнуўся да знаёмых віленчукоў. Аднак аказалася, што дадзеную працу правесьці не так проста. Праз пэўны час зьвярнуўся з лістом у Генэральнае консульства Літвы ў Варшаве, у якім прасіў садзейнічаньня ў завядзеньні непасрэдных кантактаў з Гістарычным архівам Літвы. Ліст пераслалі ў Генэральнае консульства ў Вільні і неўзабаве атрымаў прыязны ліст ад консула з адрасам архіва, а таксама з інфармацыяй, што мая просьба аб вяртаньні дакумэнтаў ці іх ксэракопій перададзены кансультантам дырэкцыі архіва.
    Нажаль, у лісьце, які атрымаў з архіва, мне паведамілі, што ў дакумэнтах з пераліку ахвярадаўцаў Таварыства Сяброў Навукі не знойдзены прозьвішчы маіх продкаў, затое зьберагаюцца розныя матэрыялы аб Копацях гербаў Кроя і Любіч. Адзначалася, што шмат дакумэнтаў архіва пасьля апошняй вайны вывезена ў Польшчу і Швэцыю (?!). Архіў запрашаў мяне прыехаць і папрацаваць у чытальнай зале, каб самастойна выявіць гэтыя матэрыялы.
    Відавочна, што мяне цікавілі дакумэнты аб Копацях герба Кроя. Пасьля аплаты паслуг архіва атрымаў ксэракопію дакумэнта: “...Выпіска з Кніг шляхецкіх Літоўска-Віленскай губэрні па паходжаньні роду народжаных Пергарэвічаў Копцяў герба Кроя...”. Дакумэнт пачынаўся наступнымі словамі: “Году 1820, месяца красавіка 6 дня. Перад намі, Міхалам Ромерам, радным стану маршалкам губэрнскім, кавалерам ордэна Сьв. Ганны другога кляса, старшынствуючым і дэпутатамі з павета Літоўска-Віленскай губэрні для прыёму і разгляду шляхецкага паходжаньня абрашылі былі праведзены аб радавітасьці шляхецкага роду народжаных Пергарэвічаў, Копацяў (герба Кроя), з якіх вынікае, што даўняе паходжаньне шляхецкага роду Копацяў даволі грунтоўна апісана ў польскіх аўтараў у тым ліку граф Е. Курапатніцкі, кашталян Бэлзкі і кавалер розных ордэнаў пры апісаньні лініі ўладзімірскіх князёў у частцы 1 гербоўніка ў пункце 9 на картцы 43 сьцьвярджае, што бяруць пачатак Копці з князёў цьвярскіх. Як сьведчыць рэвізія польскай шляхты ад 09. 03. 1552 г. яны мелі замак у Полацку. З гэтага роду было шмат мужоў сэнатарскай годнасьці, а таксама людзей знаных на іншых публічных пасадах, заслужаных перад польскім народам. Гісторыя польскай дзяржавы напоўнена хваласьпевамі аб учынках і годнасьці знакамітых асобаў роду. Аб тым, якія пасады і заслугі мелі ў Каралеўстве Польскім іх продкі, сьведчыць Volumina Logum. У прыватнасьці, у Канстытуцыі 1569 г. (Люблінская ўнія - рэд.) на картцы 52 бачна, што Васіль Копаць, пасол ад Полацкага ваяводзтва падпісаў Акт уніі Літвы і Кароны Польскай. У 1528, 1580, 1589, 1601, 1613 і 1616 гадах Ян, пісар, і Богуш, падкаморы, з Браслаўскага павета, Павел з Мсьціслаўскага павета, Лукаш, падкаморы, Васіль, падкаморы, з Берасьцейскага павета, Філон, маршалак, з Лідзкага павета - усе гэтыя Копаці былі прызначаны ад соймікавага саслоўя...”. Напрыканцы дакумэнт канстатуе, што “...Матэвуша Андрэевіча з сынамі Юстынам і Ігнатам, Адама Янавіча, Ігната Каралевіча з сынамі Ізыдарам, Фабіянам і Лявонам, таксама Станіслава Андрэевіча Пергарэвічаў Копацяў — прызнаём за родавую і даўнюю шляхту польскую, абвяшчаем аб гэтым і ў Кнігу шляхты Літоўска-Віленскай губэрні першага кляса і паводле ўказа ад 5 мая 1801 года запісваем...
    Аднак аказалася, што ў цяперашні час вядомы не кашталяны, ваяводы, старосты, сэнатары, пісары (за выключэньнем вузкага кола гісторыкаў), а брыгадзір-генэрал паўстаньня Касьцюшкі Юзаф Копаць. Менавіта ён быў маім прапрадзедам.
    (працяг у наступным нумары)
    [Стар. 7.]
                                                             У ПОШУКАХ КАРАНЁЎ
    Нарадзіўся ён у шляхетным доме 15 мая 1762 года ў Пінскім павеце. У дзяцінстве атрымаў хатнюю адукацыю. Вучыўся польскай, францускай, лацінскай мовам, геамэтрыі. У 16 гадоў (1778 г. па жаданьню бацькі пачаў службу ў Літоўскай брыгадзе кавалерыі народавай (так званая Пінская ці Пяцігорская брыгада). У 1781 годзе стаў ад’ютантам генэрала Ш. Патоцкага, служыў над Днястром. У 1791 г. атрымаў чын паручніка, узначаліў харугву, якой камандаваў у час вайны 1792 г. Пасьля першага падзела Рэчы Паспалітай быў вымушаны прыняць прысягу на вернасьць Расіі, аднак пасьля пачатку паўстаньня 1794 г. адрокся ад расійскай службы. Сабраў сваю 19 брыгаду і прабіўся да Вільні, дзе злучыўся з вялікапольскай дывізіяй генэрала Яна Грахоўскага, а 19. 05. 1794 г. аб’яднаўся з войскам Т. Касьцюшкі. За гэты ўчынак атрымаў чын брыгадзіра Польскай арміі (у войску Варшаўскага княства генэрала брыгады). Вызначыўся ў бітве пад Хелмам Люблінскім (08. 06. 1794 г.), праславіўся падчас адбіцьця штурму на Волі, удзельнічаў у бітве пад Мацяёвіцамі. У апошняй бітве Ю. Копаць быў тройчы паранены і трапіў у палон. Паводле судовага прыгавору, абвешчанага ў Смаленску, быў сасланы на Камчатку. Асуджанага везьлі праз Смаленск, Маскву, Казань, Табольск, Іркуцк, Ахоцк, а далей морам да Камчаткі. У ссылцы генэрал прабыў каля 2-х гадоў, назіраючы за прыродай і звычаямі тубыльцаў. Пасьля сьмерці Кацярыны IІ і амністыі, абвешчанай Паўлам I, з вялікімі прыгодамі вярнуўся на радзіму.
    Пэўны час жыў у Вільні, потым у Т. Чацкага ў Парыцку, у князёўны Ізабэлі Чартарыйскай у Пулавах. У Пулавах Копаця намовілі на напісаньне ўспамінаў. Пасьля гэтага некалькі гадоў жыў у А. Хадкевіча, пазьней у дар ад Д. Радзівіла атрымаў фальварак, дзе гаспадарыў са сваімі былымі жаўнерамі.
    У 1817 годзе імпэратар Аляксандр І згаджаецца вярнуць Копацю маёнтак яго продкаў Лушнева ў Браслаўскім павеце. Тут брыгадзір праводзіць апошнія 10 гадоў свайго жыцьця і памірае ў 1827 годзе. Пахаваны ў родавай капліцы Копацяў. Яго вядомы “Дзённік..” быў напісаны, верагодней за ўсё, у 1810 годзе. Упершыню выдадзены ў Вроцлаве ў 1837 годзе (праз 10 год пасьля сьмерці аўтара). У 1867 г. пабачыла сьвет парыскае выданьне з прадмовай А. Міцкевіча, якую склалі лекцыі ад 6 і 10 траўня 1842 г. па славянскай літаратуры, прысьвечаныя твору Ю. Копаця. А. Міцкевіч у прыватнасьці адзначае: “...Маляўнічасьць апісаньняў аўтара ў спалучэньні з перажытымі прыгодамі, арыентацыя ў палітычных пытаньнях, невядомыя падрабязнасьці аб Сыбіры - усе гэта вельмі каштоўнае...” Паэт параўноўвае мэмуары Копаця з творамі Нямцэвіча, Паска, Маньчэўскага і Брадзінскага. Таксама Юліуш Славацкі ў “Anhellim” малюе сыбірскія краявіды пад уплывам апісаньняў “Дзёньніка...”, у якім “...багата прыгожых апісаньняў прыроды Сыбіры, звычаяў розных плямёнаў, палітычных разважаньняў аб барацьбе за свабоду з царскім урадам, геаграфічных заўваг аб сувязях Азіі з Амэрыканскім кантынэнтам...
    Праца Ю. Копаця была выдадзена ў Бэрліне ў 1863 і 1868 гадах, у Львове - у 1881, 1899, 1906 гадах, у Варшаве -у 1916 г., у Хелмне - у 1865 г. Апошняе поўнае выданьне пабачыла сьвет у 1995 г. у Вроцлаве. Гэта крытычнае выданьне, з камэнтарыямі, з прадмовай прафэсара Стэльмахоўскага.
    З пэўным зьдзіўленьнем даведаўся, што постаць генэрала Юзафа Копаця вядома і шануецца ў сучаснай Беларусі. Неяк пазваніла мне Ганна Астроўская з Быдгошчы, якая даведалася нумар тэлефона праз адраснае бюро. Аказалася, што ў Браславе, у гістарычна-краязнаўчым музэі вельмі цікавяцца Ю. Копацем, матэрыяламі пра брыгадзіра, надрукаванымі ў Польшчы, публікацыямі яго нашчадкаў і таму хацелі б завязаць са мной кантакт. Даведаўся, што Ю. Копаць трактуецца ў Беларусі, асабліва на Браслаўшчыне, дзе быў яго маёнтак Лушнева, як беларускі нацыянальны герой. Разумею, што паколькі Копаці мелі рускія (беларускія) корані і адыгрывалі прыкметную ролю ў дзяржаве, якая зараз трактуецца як беларуска-літоўская (Вялікае княства Літоўскае), то асоба майго продка лягічна лічыцца суайчыньнікам сярод жыхароў сучаснай Беларусі.
    Дзякуючы музэю, атрымаў шэраг вельмі цікавых матэрыялаў на беларускай мове (якая вельмі падобна на польскую чытаю без цяжкасьцей) пра Ю. Копаця надзвычай каштоўнымі для мяне былі зьвесткі пра дакумэнты, якія захоўваюцца ў Гістарычным архіве Літвы ў Вільні і Акруговым архіве ў Коўне. Дзякуючы ім, атрымаў каштоўныя ксэракопіі “сямейных рэліквій”. Па-першае, дакумэнт продажу маёнтка Лушнева з прылягаючымі вёскамі, складзены 27 жніўня 1712 г. Тэкст, напісаны каля 300 гадоў таму, месцамі вельмі цяжкі да прачытаньня. Сутнасьць яго ў тым, што Гедэён Сальмановіч, падстолі інфлянцкі, перадае Мікалаю Копацю, паручніку Акалоўскаму, яго жонцы Канстанцыі Мірскай, скарбнікавай Браслаўскай, і іх сынам ленныя ўладаньні Лушнева, Герчаны і Сьнегі ў Браслаўскім павеце за 2 тысячы злотых з “...дворнымі пабудовамі, пабудовамі фальваркавымі і гуменнымі, з падданымі прыслужнікамі, з іх жонкамі, дзецьмі, набыткам, чыншам, павіннасьцямі, якія ў інвэнтарах указаны, грунтамі, сенажацямі, балотамі, азёрамі, ставамі, лугамі, рэкамі, рэчкамі з вольнай лоўляй рыб, з пушчамі, лясамі, барамі, ..., зарасьнікамі, з вольным уступам да іх, са зьвярамі”. Акт падпісаны шэрагам службовых асоб, сярод якіх  Кшыштаф Бутка, судзьдзя гродзкі
    [Стар. 5.]
    Другі дакумэнт, атрыманы з Вільні, - гэта выпіс прывілея караля Аўгуста II ад 26 лютага 1713 г., адпісаны ў Варшаве. Гэты ліст быў упісаны ў кнігі Трыбунала Вялікага княства Літоўскага 2 траўня 1740 г. па просьбе Мікалая Копаця, стольніка Вількамірскага. Кароль пацьверджвае права перахода маёнткаў Лушнева, Герчаны і Сьнегі ў Браслаўскім павеце ад Гедэёна Сальмановіча да Мікалая Копаця, стольніка Вількамірскага, правам “ленным вячыстым” (значыць, на вечнае ўладаньне - рэд.). Дакумэнт цікавы тым, што пералічвае папярэдніх уладальнікаў маёнтка. Згадваецца прывілей караля і вялікага князя Жыгімонта Аўгуста Яну Павецкаму з сумай 800 коп грошай літоўскіх 1568 г., пазнейшыя прывілеі Жыгімонта III 1627 г. Яну Адыцкаму, Уладзіслава IV 1637 г. Пятру Дзенісевічу, Яна Казімера 1665 г. Якубу Сальмановічу, яго жонцы і сынам, Яна III 1684 г. і 1689 г. Гедэёну Сальмановічу. Апошні прасіў караля Аўгуста II аб перадачы правоў на маёнтак Копацям, на што і была атрымана згода манарха.
    Яшчэў Вільні атрымаў наступныя дакумэнты: 2 лісты, у тым ліку адзін напісаны рукой генэрала Копаця, другі ім падпісаны. У першым лісьце генэрал просіць віленскага ваеннага генэрал-губэрнатара Рымскага-Корсакава аб падтрымцы ў яго клопатах перад імпэратарам аб зьмене ўказа ад 21 сьнежня 1804 г., у якім маёнтак Лушнева надаецца Копацям толькі ў пажыцьцёвае ўладаньне. Ва ўказе ёсьць сьцьверджаньне, што маёнтак аддаецца Копацям на падставе таго самага права, якое меў ранейшы ўладальнік, аднак гэта права грунтавалася на ленным уладаньні, а не на прыжыцьцёвым. У другім лісьце брыгадзір дзякуе Рымскаму-Корсакаву за тое, што ён і выслаў да імпэратара прыязную да былога паўстанца рэкамэндацыю, што дапамагло пацьверджаньню леннага права на маёнтак Лушнева. Трэці ліст - гэта расьпіска аб прыняцьці канцылярыяй генэрал-губэрнатара дакумэнта аб наданьнях польскімі каралямі леннага права на маёнтак. Таксама атрымаў дакладны вопіс усіх захадаў аб вызначэньні статуса маёнтка на рускай мове, які яшчэ патрабуе дакладнага перакладу і аналізу.
    Дзякуючы маім публікацыям, якія датычыліся шляхты ў Польшчы за апошнія 10 гадоў, удалося завязаць цікавы кантакт з Ежы Копацем герба Кроя з Германіі. Гэта журналіст польскай прэсы і, напэўна, мой далёкі кроўны. У Польшчы і Эўропе даволі многа людзей з прозьвішчам Копаць. Устанавіць, у якой ступені сваяцтва яны знаходзяцца са мной, яшчэ належыць. Найперш патрэбна дэталёвая прапрацоўка дакумэнтаў архіўных збораў Польшчы, Літвы, Расіі і Беларусі. Магчыма, гэтай справай зоймуцца і мае нашчадкі, калі будзе да гэтага зацікаўленасьць.
    Мечыслаў Копаць
    (Вроцлаў, Польшча)
    [Стар. 6.]


                                                                 ******************


                                         Historia rodu Kopciów: Skarby domowego biurka
    Gdy w 1837 r. ukazało się we Wrocławiu pierwsze wydanie „Dzienników” brygadiera Józefa Kopcia, uczestnika insurekcji kościuszkowskiej, nikt nie przypuszczał, że w następnym stuleciu jego potomkowie osiedlą się we Wrocławiu i tutaj będą kultywować tradycje swojego rodu.
    20 lipca 2015 roku
    Mieczysław Kopeć [*Mieczysław Kopeć zmarł 1 września 2014 roku. Od 2004 roku był kawalerem Zakonu Rycerskiego Bożego Grobu w Jerozolimie.], wrocławski lekarz weterynarii, w prostej linii potomek słynnego brygadiera, przechowuje z pietyzmem rodzinne pamiątki przekazywane z syna na syna od pięciu pokoleń. Najstarsza z nich to cedrowy krzyżyk, wykonany w XVIII wieku na Kamczatce przez Józefa Kopcia. Zachowała się również złota obrączka z napisem „Ojczyzna swojemu obrońcy” (znajduje się w Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie), którą otrzymał on od Tadeusza Kościuszki.
                                                             fot. archiwum prywatne
    Po drugim rozbiorze Polski brygada, w której służył Józef Kopeć, znalazła się na terytorium Rosji i została wcielona do wojsk carycy Katarzyny. Gdy wybuchło powstanie kościuszkowskie, Kopeć przebił się ze swoją brygadą (wtedy był jeszcze dowódcą szwadronu) na stronę Polski, do wojsk Kościuszki. Trzeba było nie lada sprytu i wybiegów, ale zdolnemu oficerowi, a zarazem członkowi tajnego Związku Dobrych Polaków, ten manewr się powiódł. Otrzymał za to stopień wicebrygadiera i pochwały przełożonych. Z czasem stał się legendą tej wojny, przechodząc również do literatury jako bohater powieści Władysława Reymonta „Rok 1794”.
    Kopeć wzmocnił siły naczelnika i wziął udział w kilku ważnych bitwach, awansując do stopnia generał brygady. Pod Maciejowicami, gdzie osłaniał Tadeusza Kościuszkę, został ranny i wraz z nim wzięty do niewoli. Potem kibitka, bezkresne przestrzenie, Kamczatka. Po kilku latach, ułaskawiony przez cara Pawła I (syna carycy Katarzyny) wrócił do kraju z bagażem niezwykłych obserwacji i wspomnień. Do spisania ich namówiła brygadiera Izabela Czartoryska, u której przez pewien czas rezydował i której przekazał wiele przywiezionych z zesłania pamiątek.
    „Dziennik podróży Józefa Kopcia przez całą wzdłuż Azyą, lotem od portu Ochotska oceanem przez Wyspy Kurylskie do niższej Kamczatki, a ztamtąd na powrót do tegóż portu na psach i jeleniach. We Wrocławiu, drukiem M. Frydlendera” – tak brzmi w oryginalnej pisowni karta tytułowa pierwszego wydania. Wrocław znajdujący się daleko poza zasięgiem carskiej cenzury był wówczas znaczącym ośrodkiem wydawnictw polskich.
    „Dziennik” trafił wkrótce w ręce Adama Mickiewicza i wieszcz wprowadził Kopcia do literatury z wielkimi honorami – jak napisał Julian Krzyżanowski – poświęcając mu kilka lekcji w Collège de France. Obśmiał to wprawdzie Aleksander Fredro nieprzychylny sądom Mickiewicza, ale w opinii większości naukowców „Dzienniki” Kopcia pozostają cennym źródłem wiedzy historycznej i etnograficznej oraz pierwszym dziełem literatury zsyłkowej. Doczekały się wielu wydań, ostatnie z 1995 roku ukazało się znowu we Wrocławiu, przygotowane przez Antoniego Kuczyńskiego i Zbigniewa Wójcika.
                                                                fot. archiwum prywatne
    Ostatnie lata życia spędził Józef Kopeć w swoim majątku Luszniewo (dawniej Wileńszczyzna, obecnie Białoruś), gdzie cieszył się opinią człowieka poważanego, lubianego i bardzo towarzyskiego. Według rodzinnych przekazów zmarł w zimowy dzień, oczekując na ganku przybywających właśnie gości. Został pochowany w Luszniewie, w kaplicy rodziny Kopciów.
    – W latach dwudziestych mój dziadek wybrał się tam ze swoją siostrą. Z kaplicy grobowej pozostały tylko fundamenty, ale spotkali staruszkę, która pamiętała jeszcze syna generała. Opowiadała, że jak przekopywano ziemię na cmentarzu, to wyciągnięto srebrne galony z munduru. Prawdopodobnie były to szczątki generała – mówi Mieczysław Kopeć.
    Ostatnio nawiązał kontakt z Muzeum Historyczno-Krajoznawczym w Brasławiu, w pobliżu którego położone jest Luszniewo. Dowiedział się, że pamięć o generale jest tam żywa, muzeum posiada niewielką kolekcję publikacji na jego temat, a w 2004 roku planowane jest na Białorusi wydanie „Dziennika” Józefa Kopcia w przekładzie na język białoruski [** Wydanie „Dziennika” po białorusku prawdopodobnie nie doszło do skutku. Natomiast w 2007 roku z inicjatywy Eulalii z Pietkiewiczów Laudańskiej, prezes Polskiej Macierzy Szkolnej w Brasławiu, tamtejsi Polacy postawili pomnik Józefa Kopcia na cmentarzu w Luszniewie, w miejscu zniszczonej kaplicy grobowej Kopciów.].
                                                                  Stokrotnie w buziaki
    Ród Kopciów herbu Kroje, wywodzi się od ruskich bojarów. Za panowania Iwana Groźnego przenieśli się do Wielkiego Księstwa Litewskiego, gdzie przez wiele wieków piastowali dostojne urzędy i z najpierwszymi familiami w związki wchodzili. Znany jest Bazyli Kopeć – sygnatariusz umów w Krewie, delegat województwa połockiego, był również Kopeć pisarzem Kazimierza Jagiellończyka, był i marszałek królewski w XVI wieku, byli Kopciowie dworzanami, wojewodami, senatorami. Podają to herbarze, przekazuje tradycja.
    – W tym biurku są tylko rodzinne pamiątki – mówi Mieczysław Kopeć, otwierając szuflady prostego mebla z czasów Gomułki. Wydobywa starannie oprawione zeszyty, posegregowane i opisane listy, kronikę rodu i zamknięty w drewnianej skrzyneczce krzyż z Kamczatki. Oprócz niego zachowało się po generale Kopciu zaproszenie na bal i kilka listów. Na przykład taki: Odsyłając dzieła łączę wyrazy wdzięczności (…) Ośmielam się przekazać życzenia i błogosławieństwo dla tak godnego współrodaka. (...) Uczucia prawdziwego poważania co zawsze Jaśnie Panu Dobrodziejowi zachowywać będę. Napisała to w 1824 roku Cecylia Beydale, jedno z kilkorga nieślubnych dzieci Izabeli Czartoryskiej (a miała je księżna i ze Stanisławem Augustem, i ambasadorem francuskim, i ambasadorem rosyjskim). Rękopis „Dziennika” ofiarował autor księżnej Izabeli, aktywnej również w pomnażaniu i kolekcjonowaniu dóbr kultury. Znajduje się on obecnie w zbiorach Czartoryskich w Krakowie. Ale syn generała, też Józef, sporządził odpis oryginału i ten przechowywany jest w biurku pana Mieczysława Kopcia. Czytamy dedykację: Poświęca Cieniom Czci Najgodniejszego Ojca – syn Józef Kopeć. Równe, kaligraficzne pismo sprzed prawie dwóch wieków.
    W połowie XIX wieku władze carskie odebrały Kopciom rodzinny majątek Luszniewo. Stanisław, wnuk generała, podjął więc pracę urzędnika na kolei i osiedlił się w Briańsku. Tam poznał Kamillę, pannę dobrze urodzoną i majętną, ze znanego na Litwie rodu Zasztowtów. Zakochali się w sobie bez pamięci. Ojciec Kamilli uznał jednak Stanisława za niegodnego jej ręki, wobec czego chłopak wykradł dziewczynę, a ona wykraść się dała. Rozgniewany senior rodu córkę wydziedziczył i nie zmienił swego zdania do końca życia. Młodzi się pobrali, żyli długo i szczęśliwie, mieli troje dzieci, a gdy w domu panował niedostatek, Kamilla udzielała lekcji gry na fortepianie i uczyła języków obcych.
    Najukochańsza Kamciu – czytamy list Stanisława do żony – uściskam cię serdecznie i całuję stokrotnie w buziaki w nasze usteczka, myśli moje zawsze przy was. I list do syna Stefana (nie krył ojciec czułości: Najdroższy Stefusieczku, Drogi Mój Stefusiu pisał do dziecka) z 1897 roku na firmowym papierze „Rigo-Orłowskoj” kolei: Posyłamy wam pierożki, napisz jak wasze zdrowie. Kochajcie się nie kłóćcie, żyjcie w zgodzie. Staraj uczyć się, święta niedaleko. Posyłam wam rubla podzielcie się po połowie. Uściskam cię i błogosławię twój ojciec Stanisław.
    Wrzało rewolucyjnie, prawdopodobnie był to rok 1905, gdy adresat tego listu, Stefan, szedł w mundurze ulicami Wilna. Przypadkiem znalazł się między pochodem demonstrantów a oddziałem wojska. Usłyszał komendę dowódcy: „Cel!” i zobaczył, że żołnierze kierują broń do tłumu. Stefan był starszy stopniem od ich dowódcy, więc długo się nie zastanawiając, krzyknął: „W tył zwrot, do koszar marsz!”. Wojsko posłuchało rozkazu. Przypadkowemu komendantowi na sucho to jednak nie uszło. Tylko dzięki interwencji rodziny nie został zesłany na Sybir, a jedynie wydalony z kraju. Wyjechał do Ameryki. Tam poznał przyszłą żonę Marię, działaczkę PPS-u, która również musiała opuścić kraj ze względów politycznych. Oboje zarabiali na życie pracą fizyczną. Wrócili w rodzinne strony, gdy wybuchła pierwsza wojna światowa. Stefan został dowódcą pociągu sanitarnego (z tego okresu zachowało się sporo amatorskich zdjęć wykonanych przez Stefana, fotografa z zamiłowania). Związany był z PPS-em, podobnie jak żona, gdy więc weszli bolszewicy, usiłowano go zrobić komisarzem ludowym. Uciekł przed tą funkcją do Polski przebrany za białoruskiego chłopa.
    Pan Mieczysław otwiera pamiętnik swojego dziadka, Stefana. Czytamy zapis z 1 stycznia 1900 roku:
Dziś 20-te stólecie, daj Boże, żeby było szczęśliwe, aby zajaśniała rzeczpospolita. Nowy rok i stólecie zaczęło się wojną Anglo-Transwaalską i powstaniem w Indyach.
                                                        Zdradliwy zapach fiołków
    – To były czasy niezapomniane i heroiczne: studia, równocześnie praca w magistracie, a wieczorami codziennie bale – zwykł wspominać swoją młodość w Wilnie syn Stefana, Bohdan Kopeć, po wojnie profesor Akademii Rolniczej we Wrocławiu, dyrektor Instytutu Ekonomiki Rolnej. On również pisał pamiętnik – to już się stało rodzinną tradycją. Stąd wiadomo, jak się kończyły niektóre zabawy wileńskiej młodzieży. Otóż student Bohdan pojawił się pewnego razu na balu z narzeczoną, która przy dość głębokim dekolcie miała przypięty bukiecik fiołków. Podszedł do niej jeden z kolegów i nachylił się z zamiarem powąchania kwiatów. Narzeczony zareagował gniewnie: „Fioła to pan ma w głowie!”. Wystarczyło. Obraza pierwszego stopnia. Kolega sprężył się, poprosił Bohdana na stronę: „Jutro przyślę panu swoich sekundantów”. Skończyło się jednak na publicznym odczytaniu formuły przeprosin. Narzeczeństwo z „fiołkową” panną też się rozwiało.
    Gdy wybuchła druga wojna światowa, Bohdan Kopeć, młody asystent na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie, został powołany do wojska. Opisuje w pamiętnikach dezorganizację i dezorientację, jaka panowała na Kresach Wschodnich po wkroczeniu Armii Czerwonej. Jego oddział, wycofując się przed naporem Rosjan, przekroczył granicę litewską. Został internowany. Ucieczkę z obozu zorganizowała mu znajoma, działaczka Polonii litewskiej w Kownie, u niej też przez pewien czas się ukrywał. Żegnając się przed wyjazdem do Wilna powiedział: „Wkrótce przyjadę się oświadczyć”.
    – Mama – opowiada pan Mieczysław Kopeć, bo to byli właśnie jego rodzice – potraktowała to jako żart, bo wielu już ratowanych przez nią oficerów składało takie deklaracje.
    Ten jednak słowa dotrzymał i w listopadzie 1939 roku wzięli ślub. Niespełna dziesięć lat później z tobołkami i małym dzieckiem przyjechali do Wrocławia.
                                                            Kartka ze Starobielska
    Wśród zdjęć rodzinnych zwraca uwagę fotografia kawalerzysty. To stryj Mieczysława Kopcia, Feliks, który służył w elitarnym Pułku Ułanów Krechowieckich. W 1921 roku pisał do siostry: „Parę tygodni temu otrzymałem krzyż Virtuti Militari za wyprawę kijowską, z tej racji winszuję wam wszystkim, bo taką nagrodą nie tylko ja, ale i cała rodzina powinna się szczycić. Dalej opisuje pogrzeb pułkownika Mościckiego: Żałuj żeś nie była, bo parada była nadzwyczajna, nawet warszawiacy, którzy są przyzwyczajeni do wszelkich parad byli zachwyceni wspaniałością pogrzebu i wyglądem krechowiaków. Po pogrzebie byliśmy na kolacji u hr. Potockiej, gdzie bawiliśmy się do późna w nocy. Przed pogrzebem w Warszawie byliśmy na przyjęciu Naczelnika Państwa w Białymstoku. Ja z plutonem ułanów eskortowałem Naczelnika i jeździłem przed powozem po całym mieście. Otrzymaliśmy szalone owacje a ja z plutonem zostałem obrzucony kwiatami przez szpalery gimnazistek.
    Porucznikowi można było wróżyć karierę. Cóż, kiedy młody ułan zakochał się w pięknej modystce i ożenił się z nią wbrew przełożonym, którzy Marii, dziewczyny ze sklepu z kapeluszami, nie uznali za damę. A taki wymóg musiała spełniać żona oficera. Feliks Kopeć opuścił elitarny pułk i przeniósł się do Korpusu Ochrony Pogranicza. Gdy wybuchła wojna, był w randze pułkownika”.
    Biorę do ręki kartkę z datą 14 XII 1939, zapisaną ołówkiem, po rosyjsku. Adresowana jest do Marii Kopeć: „Co słychać w domu. Czy wszyscy zdrowi? Czy macie środki do życia? Jestem zdrowy. Przyślijcie mi ciepłą bieliznę, ciepłe buty, przybory do golenia. Z troską oczekuję wiadomości od was. Całuję serdecznie ciebie, Wandę i Józefa. Przy choince wspomnijcie o mnie...” Adres nadawcy: Feliks Kopeć, ZSRR Starobielsk, skrzynka pocztowa nr 15. Po wojnie rodzina odnalazła jego nazwisko na listach katyńskich.
                                                            Dziedziczne wzorce
    Mieczysław Kopeć był dzieckiem, gdy w 1948 roku przyjechał z rodzicami do Wrocławia. Został w nim sentyment do Wileńszczyzny, ale czuje się już wrocławianinem. Skończył tu weterynarię, pracuje w Pracowni Fizjologii i Patologii Rozrodu ZHW. Wyniesiony z domu patriotyzm i religijność ukierunkowały jego działalność społeczną i polityczną. W 1980 roku Solidarność, w czasie stanu wojennego struktury podziemne, przechowywanie archiwum związku, ukrywanie Jana Koziara poszukiwanego listem gończym, w ostatnich latach działalność we wrocławskim ZChN, przez dwie kadencje pełnienie funkcji prezesa tej partii – to wszystko wynikało z rodzinnej tradycji i wpojonego obowiązku wobec ojczyzny. W 1999 roku Mieczysław Kopeć założył Oddział Wrocławski Związku Szlachty Polskiej i pełni w nim funkcję prezesa [*** Z funkcji prezesa Oddziału Wrocławskiego Związku Szlachty Polskiej zrezygnował w lutym 2014 roku. Obecnie pełni ją Adam Biliński.].
                                                           fot. archiwum prywatne
    Dlaczego powinniśmy pielęgnować pamięć o swoich przodkach, poznawać korzenie?
    – Cechy przekazywane genetycznie z pokolenia na pokolenie mogą być dodatnie i ujemne – odpowiada. – Jeśli się zna historię rodu, można pielęgnować i rozwijać cechy dodatnie. Bo skoro mój pradziadek był generałem, stryj walczył za Polskę, to ja powinienem postępować tak samo. Inaczej sprzeniewierzam się tradycji, ciągłości rodu. Ród to nie tylko nazwisko, ale i pewne wzorce zachowań.
    Pan Mieczysław Kopeć chowa do biurka listy, pamiętniki, kronikę – rodzinną sagę, którą kiedyś przekaże jednemu ze swoich synów. Aby on i jego potomkowie dopisywali następne karty.
                                                                  Poznaj wrocławskie rody!
    Anna Fastnacht-Stupnicka „Sagę wrocławską” – opowieść o wrocławskich rodach, które do tego miasta rzucił wojenny los, po raz pierwszy wydała kilka lat temu. Teraz do rąk Czytelników trafia wznowienie, uzupełnione i poprawione i wciąż niezmiennie ciekawe. Autorka bowiem zaprasza nas w podróż przez historię Polski pisaną historią ludzi. Bohaterami jej portretów są dawni ziemianie, szlachta, polska inteligencja – skupiając w swoich losach jak w soczewce losy całego państwa.
    Bohaterowie „Sagi…” to również ludzie, którzy kształtowali powojenną historię Wrocławia, jego naukę i kulturę, przenosząc tradycję w nową rzeczywistość.
    Dla naszych Czytelników mamy egzemplarz książki z dedykacją autorki. Wystarczy odpowiedzieć na pytanie „Kiedy odbyła się uroczysta inauguracja wrocławskich uczelni?”, a odpowiedź przysłać e-mailem do 30 sierpnia na adres: .
    Anna Fastnacht-Stupnicka